«مهدی رازانی» عضو هیئت‌علمی دانشگاه هنر اسلامی تبریز است و پژوهشگر حوزه میراث‌فرهنگی با زمینه تخصصی در حفاظت و مرمت آثار تاریخی، در روزهای جنگ او و تعدادی از کارشناسان حوزه میراث‌فرهنگی، گروهی مجازی برای آگاهی‌بخشی و گردآوری اطلاعات و دانش تخصصی در حوزه حفاظت از میراث‌فرهنگی در روزهای جنگ تشکیل دادند. او درباره جزئیات این فعالیت به «پیام ما» می‌گوید: «با آغاز تنش‌ها و حملات، گروهی از کارشناسان دغدغه‌مند در حوزه میراث‌فرهنگی به‌شکل شبکه‌ای و غیررسمی، اقدام به تولید محتوای تخصصی با تمرکز بر حفاظت اضطراری آثار کردیم و با توجه به قطع‌شدن اینترنت بین‌الملل در شبکه‌های اجتماعی داخلی شروع به فعالیت کردیم. اقدامات ما شامل هم‌فکری و ایده‌پردازی در شرایط بحرانی و برای شرایط بحرانی بوده و ادامه خواهد داشت. این فعالیت شامل تدوین اصول راهنمای اولیه برای شرایط جنگی، ترجمه فوری منابع مهم مرتبط با اقدامات و حفاظت پیشگیرانه در شرایط بحرانی، هشدار درباره آسیب‌پذیری موزه‌ها، تهیه فهرست اولویت‌های اضطراری و راه‌های ارتباطی برای مواقع خطر و مستندسازی اقدامات انجام‌شده بوده است. بخشی از این محتواهای تولیدشده در قالب مطالبی با عنوان «شب‌نامه» در حین جنگ و بحران در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد و بخشی دیگر به‌صورت هدفمند برای مدیران و تصمیم‌گیران در حال جمع‌بندی و ارسال است.» توجه به حضور و اثرگذاری بدنه کارشناسی در شرایط بحرانی در همین اظهارات کاملاً پیداست، در زمانی که بدنه اجرایی در حال انجام امور و نجات آثار تاریخی هستند، بدنه کارشناسی با توان و دانش خود می‌تواند اقدامات اجرایی را با استانداردها و اصول علمی منطبق کند. توضیحات بعدی رازانی هم این رویکرد را تأیید می‌کند.

او درباره شکل‌گیری این ایده‌ می‌گوید: «این ایده از ضرورت پاسخگویی علمی و واکنش سریع متخصصان به وضعیت غیرعادی ناشی از جنگ شکل گرفت. به‌عنوان کسانی که سال‌ها با مقوله حفاظت و آسیب‌شناسی آثار مواجه بوده‌ایم، می‌دانستیم که در غیاب یک برنامه ازپیش‌تعیین‌شده، بناها و اشیای تاریخی به‌راحتی در اولویت‌های پایین قرار می‌گیرند. تجربه‌ کشور‌های بحران‌زده‌ای چون سوریه، افعانستان و عراق که میراثشان در طی جنگ‌ها غارت و تخریب شد، نیز جلوی چشم ما بود و این موارد موجب شد تا به این ایده برسیم که نبود واکنش سریع کارشناسی، می‌تواند به‌معنای ازدست‌رفتن بخشی از حافظه فرهنگی یک ملت باشد. ازاین‌رو، تصمیم گرفتیم با اتکا به دانش حفاظتی، مسئولیت حرفه‌ای خود را ایفا کنیم و حداقل کاری که می‌توانستیم انجام دهیم، یعنی راه‌اندازی گروه و کانالی تخصصی در رسانه‌ها را مدیریت کنیم.» این اقدام ارزشمند در روزهایی که التهاب بسیاری از بخش‌های جامعه را تحت‌تأثیر قرار داده بود، بسیار ارزشمند و ماندگار بود. به همین دلیل، با بازخوردهای مثبت مواجه شد.

مهدی رازانی می‌گوید: «بازخوردها عمدتاً مثبت و دلگرم‌کننده بود. بسیاری از فعالان موزه‌داری، مرمتگران، دانشجویان و حتی برخی مدیران حوزه فرهنگ، از این اقدام حمایت کرده و به ما پیوسته‌اند. شاهد بودیم که برخی نهادهای استانی نیز براساس همین مطالب، اقدام به شناسایی اضطراری آثار شاخص کردند. به‌نحوی این کار موجب کاهش استرس و فشار و قطعی ارتباط در روزهای ابتدایی جنگ نیز بود. اگرچه می‌دانیم که در سطح مدیریتی کلان، نوعی احتیاط و محافظه‌کاری وجود داشت و برخی نهادها به‌دلیل نبود دستور رسمی، واکنش محدودی نشان دادند، اما در مجموع، این حرکت نشان داد ظرفیت جامعه کارشناسی میراث‌فرهنگی برای پاسخگویی در شرایط غیرعادی می‌تواند مدیریت شود و در اختیار قرار گیرد. در همین حین هم برخی گروه‌های کارشناسی داوطلبانه برای کمک به موزه‌ها و میراث‌فرهنگی اعلام آمادگی کردند که اقدامی نویدبخش بود.»

حفاظت از هویت و حافظه جمعی 

وقتی سخن از حفاظت از میراث‌فرهنگی می‌شود، شاید تصور بسیاری از ما حفظ فیزیکی آثار و بناهای تاریخی باشد، رازانی اما به نکته مهمتری اشاره می‌کند: «در شرایط بحران، مفهوم حفاظت تنها محدود به موزه یا محوطه تاریخی و باستانی نیست؛ بلکه به‌معنای صیانت از لایه‌های هویتی و حافظه‌جمعی جامعه است. غیبت میراث‌فرهنگی در ذهنیت عمومی در زمان جنگ، به‌معنای آسیب‌پذیری بیشتر آن است. آگاهی‌بخشی کارشناسی موجب کاهش رفتارهای پرخطر مانند حفاری غیرمجاز، تخلیه اضطراری نادرست یا تخریب ناآگاهانه می‌شود و زمینه را برای مشارکت عمومی در حفاظت فراهم می‌کند. این مسئله به‌ویژه در مورد آثار غیرمنقول یا موزه‌هایی با دارایی‌های قابل‌انتقال مانند موزه ملی و عمده موزه‌های مهم کشور اهمیت بیشتری دارد.»

از این استاد دانشگاه درباره مهمترین خلأ در حفاظت از میراث‌فرهنگی کشور در شرایط بحرانی پرسیدیم و اینکه در حال حاضر بهتر است تمرکز متولیان در این زمینه بر چه امری باشد؟ مهدی رازانی معتقد است: «مهمترین خلأ در ابتدا مسئله مادی و بودجه است و در ادامه، نبود نظام جامع مدیریت ریسک در حوزه میراث‌فرهنگی. احتمالاً از این به‌بعد شرایط بهتر خواهد شد، اما به‌نظر می‌رسد بسیاری از مجموعه‌های تاریخی، فاقد ارزیابی آسیب‌پذیری، نقشه راه اضطراری، سامانه مستندسازی فوری یا حتی اطلاعات پایه آثار فرهنگی هستند. از سوی دیگر، درصورت بروز بحران جدی، نبود هماهنگی میان نهادهای مرتبط مانند میراث، موزه‌ها، نیروهای نظامی، اورژانس و مدیریت بحران، می‌تواند این آسیب‌پذیری را تشدید کند. تمرکز متولیان باید بر تدوین یک سیاست کلان برای «حفاظت میراث در موقعیت‌های اضطراری» باشد؛ سندی که بحران را پیش‌بینی و مدیریت کند، نه آنکه پس از وقوع، منفعلانه واکنش نشان دهد.»

از رازانی که به‌طور تخصصی در حوزه حفاظت و مرمت، فعالیت‌های پژوهشی بسیاری داشته درباره راهکارها و پیشنهاداتی که برای بهبود وضعیت می‌توان ارائه کرد، می‌پرسیم. به باور او: «ارتقای حفاظت اضطراری، مستلزم یک رویکرد چندلایه و میان‌رشته‌ای است» و در ادامه به مواردی که می‌توان مد نظر قرار داد، اشاره می‌کند: «تدوین دستورالعمل‌های ملی حفاظت اضطراری برای انواع آثار (منقول، غیرمنقول، موزه‌ای) با سناریوهای مشخص مانند جنگ، زلزله یا سیل. به‌کارگیری متخصصین و در ادامه توانمندسازی موزه‌داران و مرمتگران محلی از طریق آموزش‌های میدانی و مانورهای تمرینی، با تکیه بر ابزارهای کم‌هزینه و در دسترس. استفاده از فناوری اطلاعات برای ساخت بانک اطلاعاتی مکان‌محور از وضعیت، خطرات و اولویت‌های حفاظت برای هر منطقه. تثبیت ارتباط ساختاری با نهادهای نظامی و امدادی برای تعریف نقش میراث‌فرهنگی در دستورکار امنیت و مدیریت بحران کشور.» او تأکید می‌کند: «حفاظت از میراث‌فرهنگی کشور عزیزمان در شرایط معمولی و بحرانی نه‌فقط وظیفه وزارت میراث‌فرهنگی، بلکه یک مسئولیت ملی و بین‌نسلی است که باید به‌صورت مشارکتی و علمی پیگیری شود.» اقدام داوطلبانه کارشناسان میراث‌فرهنگی در بحران اخیر نشان داد ظرفیت قابل‌توجهی در این حوزه، سال‌ها مغفول مانده؛ ضروری است در سیاستگذاری‌ها و برنامه‌ریزی‌های آینده این مسئله بیش از همیشه مورد توجه قرار گیرد و مدیران ارشد تلاش کنند از دانش و تخصص این افراد بهره‌مند شوند.