با توجه به شرایط خاص استان اصفهان، آیا نقشه بحران (Disaster Management Plan) ویژه برای بناهای میراث جهانی تدوین شده و در دست اجراست؟

در شرایط فعلی، وظیفه ما به‌عنوان متولی میراث‌فرهنگی، حفاظت حداکثری از سرمایه‌های تاریخی، هویتی و تمدنی ملت ایران است. بر همین اساس، طی روزهای گذشته، اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان با همکاری کامل ستاد مدیریت بحران استان، شورای تأمین، یگان حفاظت، فرمانداری‌ها و سایر نهادهای ذی‌ربط، نسبت به اجرای کامل دستورالعمل‌های پدافند غیرعامل و مصوبات ستاد ملی پدافند فرهنگی اقدام کرده است.

نخستین و اساسی‌ترین اقدام، انتقال تمامی اشیای ارزشمند موجود در موزه‌های تحت‌پوشش این اداره‌کل به مخازن تخصصی و فوق‌امنیتی است. این مخازن با بهره‌گیری از سامانه‌های حفاظتی چندلایه، سیستم‌های ضدنفوذ، تهویه ویژه، تجهیزات اطفای حریق پیشرفته، نظارت ۲۴ساعته، حسگرهای حرکتی و ساختار مقاوم‌سازی‌شده طراحی شده‌اند و جزو امن‌ترین مخازن کشور محسوب می‌شوند. افزون بر آن، تمامی گشت‌های یگان حفاظت در سطح استان اصفهان، از مرکز استان تا دورافتاده‌ترین نقاط، به‌صورت شبانه‌روزی فعال هستند. گشت‌های ویژه در اطراف بناهای تاریخی، محوطه‌های ثبت ملی، کاروانسراها، پل‌های تاریخی، بازارها و مساجد قدیمی مستقر شده‌اند. همچنین، نیروهای پشتیبانی از سوی نهادهای امنیتی، انتظامی، آتش‌نشانی و اورژانس درصورت بروز هرگونه حادثه به‌صورت واکنش سریع وارد عمل می‌شوند.

درباره بناهای ثبت‌شده در فهرست جهانی یونسکو، از جمله میدان نقش‌جهان، مسجد جامع عتیق و کاخ چهلستون، چه تدابیر ویژه‌ای در نظر گرفته شده است و چگونه از آنها در برابر حملات احتمالی دشمن محافظت می‌شود؟

بناهای ثبت جهانی، به‌عنوان نمادهای هویت تمدنی ایران و نمایندگان میراث بشری، از اولویت‌دارترین آثار در طرح‌های حفاظتی ما هستند. به همین منظور، اقدامات ویژه‌ای برای هرکدام از این مجموعه‌ها تدوین و اجرا شده است. در میدان نقش‌جهان، حفاظت فیزیکی و امنیتی با بهره‌گیری از نیروهای آموزش‌دیده یگان حفاظت به‌صورت ۲۴ ساعته برقرار است. سامانه‌های هوشمند هشدار، دوربین‌های مداربسته، تجهیزات اطفای حریق خودکار و سامانه‌های اعلام خطر فوری فعال و در حال پایش هستند. همچنین، ارتباط این سامانه‌ها با مرکز فرماندهی استان و شورای تأمین، به‌صورت آنی برقرار است. در مسجد جامع عتیق، با توجه به وسعت و پیچیدگی کالبدی اثر، از نقشه‌های دقیق حفاظتی بهره گرفته‌ایم و هم‌اکنون چندین نقطه برای ورود اضطراری نیروهای امدادی و نیز سامانه‌های پیشگیری از حریق در آن مستقر شده است. کاخ چهلستون نیز با تجهیز به سامانه‌های کنترل رطوبت، نور، گرما و همچنین دوربین‌های ضدحریق و حفاظت جانبی، از مراقبت ویژه برخوردار است.

آیا این تدابیر تنها محدود به مرکز استان و آثار شاخص است؟ یا در سطح شهرستان‌ها نیز این برنامه‌ها عملیاتی شده‌اند؟

خیر، تدابیر حفاظتی به‌هیچ‌وجه محدود به مرکز استان یا آثار شاخص نیست. اصفهان استانی است با ۲۴ شهرستان و بیش از دو هزار و ۵۰۰ اثر ثبت ملی؛ رویکرد ما پوشش کامل و یکپارچه تمامی این آثار است. در هر شهرستان، فرماندار به‌عنوان رئیس شورای تأمین محلی موظف به هماهنگی کامل با یگان حفاظت، اداره میراث‌فرهنگی و نهادهای انتظامی است. تمامی آثار واجد ارزش تاریخی، اعم از بناهای مذهبی، مسکونی، صنعتی، دفاعی و همچنین پل‌ها، آسیاب‌ها، کاروانسراها و محوطه‌های باستانی، شناسایی، اولویت‌بندی و تحت حفاظت قرار گرفته‌اند. همچنین، سامانه‌های ارتباط فوری بین یگان‌های استانی و مرکز اداره‌کل فعال است تا در صورت بروز هرگونه تهدید، اقدامات جبرانی و واکنش سریع عملیاتی شود.

درباره اشیای تاریخی موجود در موزه‌های دولتی و غیردولتی، به‌ویژه مجموعه‌هایی که در اختیار شهرداری‌ها، بنیاد مستضعفان یا بخش خصوصی هستند، چه تدابیری اندیشیده‌اید؟

تمامی اشیای تاریخی موجود در موزه‌های استان، چه در اختیار دولت، چه شهرداری‌ها، بنیادها و حتی موزه‌های خصوصی، تحت ضوابط مصرح وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی ملزم به رعایت دستورالعمل‌های حفاظتی اضطراری هستند. در پی ابلاغ هشدارهای امنیتی اخیر، این اشیا با طبقه‌بندی دقیق، به مخازن فوق‌امنیت منتقل شده‌اند. برخی از این مخازن، به‌لحاظ امنیتی، در نقاطی قرار دارند که حتی موقعیت دقیق آنها صرفاً در اختیار مسئولان سطح بالا قرار دارد. هدف ما، حفاظت حداکثری از دارایی‌های فرهنگی ملت ایران است، فارغ از مالکیت نهادی. علاوه‌برآن، سامانه‌های ثبت، شناسایی و کدگذاری این اشیا نیز هم‌اکنون به‌روزرسانی شده‌اند و وضعیت لحظه‌ای آنها در سامانه‌های مرکزی وزارتخانه ثبت و پایش می‌شود. البته جزئیات فنی و امنیتی این مخازن به‌دلیل ماهیت محرمانه، قابل‌انتشار نیست، اما به مردم و علاقه‌مندان میراث‌فرهنگی اطمینان می‌دهم که امنیت اشیای تاریخی ما در بالاترین سطح ممکن است.

با توجه به سرمایه‌گذاری سال‌های اخیر استان اصفهان در حوزه مستندسازی دیجیتال، نسخه‌برداری الکترونیک از پرونده‌های ثبتی و حفاظت فنی داده‌ها، آیا آمادگی لازم در برابر تهدیدهای سایبری نیز وجود دارد؟

قطعاً. خوشبختانه استان اصفهان در حوزه دیجیتال‌سازی، مستندسازی فنی و آرشیو الکترونیکی جزو استان‌های پیشرو کشور است. هم‌اکنون تمامی پرونده‌های ثبتی، نقشه‌های فنی، گزارش‌های باستان‌شناسی، تصاویر سه‌بعدی، نقشه‌های مرمتی و اسناد تاریخی به‌صورت کامل در سرورهای ایزوله و پشتیبان ذخیره شده‌اند.

این داده‌ها در چند لایه امنیتی، شامل سامانه‌های رمزگذاری‌شده، مراکز داده فیزیکی جداگانه و نسخه‌های آفلاین پشتیبان، حفاظت می‌شوند. درصورت وقوع هرگونه حمله سایبری یا قطع ارتباطات اینترنتی، امکان بازیابی داده‌ها به‌صورت فوری وجود دارد. در کنار این زیرساخت‌ها، آموزش‌های تخصصی به پرسنل فنی و کارشناسان داده نیز ارائه شده تا درصورت وقوع وضعیت اضطراری، عملیات حفاظت از داده‌ها با حداکثر دقت و سرعت انجام گیرد و با افتخار می‌توانم بگویم آمادگی سایبری ما در حفاظت از اسناد و اطلاعات دیجیتال میراث‌فرهنگی مثال‌زدنی است.

آیا تاکنون مکاتبه‌ای رسمی با یونسکو، ایکوموس یا شورای بین‌المللی موزه‌ها (ICOM) درباره تهدیدهای حملات رژیم صهیونیستی علیه میراث‌فرهنگی استان و شهر اصفهان انجام شده؟ پاسخ چه بوده و آیا امکان اعزام کارشناسان بین‌المللی برای کمک وجود دارد؟

بله. اداره‌کل میراث‌فرهنگی استان اصفهان، از طریق وزارتخانه و همچنین به‌صورت مستقل، مکاتباتی با نهادهای بین‌المللی ذی‌ربط انجام داده و هشدارهای لازم را منتقل کرده است. مطابق مفاد کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه و سایر اسناد بین‌المللی، کشورهای عضو، متعهد به عدم تهدید، تخریب یا هدف‌گیری میراث‌فرهنگی در زمان مخاصمه هستند. ما از یونسکو و شورای بین‌المللی بناها و محوطه‌ها (ایکوموس) انتظار داریم با صدور بیانیه، موضع‌گیری رسمی و پیگیری‌های جدی، به مسئولیت جهانی خود در قبال میراث بشری عمل کنند.

متأسفانه فعلاً به‌دلیل شرایط پروازممنوع و موقعیت جنگی، امکان حضور کارشناسان خارجی در کشور وجود ندارد. اما وزارت میراث‌فرهنگی، وزارت امور خارجه و نمایندگان ایران در نهادهای بین‌المللی پیگیر ارسال هشدارها، مکاتبات و درخواست‌ها هستند تا حساسیت‌های جهانی نسبت به حفاظت از آثار فرهنگی ایران افزایش پیدا کند.