۱۶ برج پرنده‌نگری در کشور ساخته شده و از جمله دلایل ساخت این برج‌ها، فعال کردن گردشگری در کنار رصد پرندگان و انجام کارهای پژوهشی بود. در این میان، جانمایی برج‌ها و موادی که برای ساخت آنها با توجه به اقلیم هر منطقه در نظر گرفته می‌شود، از جمله نکاتی است که طی دهه‌های گذشته مورد بی‌توجهی قرار گرفته است. چنانکه «علیرضا هاشمی»، مدیر و مؤسس انجمن پرنده‌شناسی طرلان، معتقد است برج‌ها باید در مکان مناسب و با ابزار متناسب با زیستگاه و‌ گونه‌های موجود ساخته می‌شدند، اما متأسفانه در سال‌های گذشته آنچه در کشور شاهدش بودیم، ساخت این برج‌ها بدون در نظر گرفتن این موارد است: «برای مثال در منطقه‌ای پر از نی و پوشش گیاهی، برجی کوتاه ساخته شده و یا در فضایی که مسطح و بدون پوشش است، ناگهان سازه‌ای عظیم سر بلند کرده. یکی از نمونه‌های ساخت‌وساز اشتباه در میقان بود؛ برجی که بدون امنیت و نامناسب ساخته شد یا نمونه دیگر، برج‌پرنده‌نگری در تالاب کانی‌برازان بود. برای ساخت این برج‌ها مصوبه خاصی وجود ندارد و سازمان حفاظت محیط‌زیست نیز تنها متولی ساخت و رسیدگی به آنها نیست. در نمونه کانی‌برازان، در حدود دو دهه قبل، کمیته ملی طبیعت‌گردی متولی شد و طرحی که ما نوشته بودیم را با تغییراتی و البته هزینه چندبرابر به دانشگاه تهران داد. الان ببینید بعد از گذر چند سال چه چیزی ساخته شده است و چقدر با ایدئال، فاصله دارد! برج پرنده‌نگری تالاب میقان اگر اشتباه نکنم با همکاری شرکت استخراج نمک بنا شد، ولی چقدر قابل‌استفاده است؟»
به‌گفته او، نظارتی در این زمینه وجود ندارد و به‌نظر می‌رسد حواشی مالی به‌وجودآمده نیز کار را سخت‌تر می‌کند: «ساخت این برج‌ها در حیطه و نظارت کامل سازمان حفاظت محیط‌زیست نیست و بهتر است مراجع دیگر نیز برای تأیید امنیت و استحکام لازم استانداردهای آن را تعیین کنند، که فکر نمی‌کنم تاکنون چنین بوده باشد. نمونه‌اش برج‌هایی است که به‌درستی جانمایی نشده‌اند. آفتاب در چشم می‌زند و بعضاً آن محل جاذبه دیگری هم داشته و ما با این ساخت‌وساز آن جاذبه را هم از بین برده‌ایم. باید بدانیم قرار نیست ویلا بسازیم یا صرفاً هزینه کنیم. اگر این کار جنبه تحقیق و پژوهش دارد و یا جنبه گردشگری، باید برای هر دو مورد بررسی‌های لازم انجام گیرد. ما در میانکاله و کانی‌برازان با خیل جمعیت گردشگران روبه‌رو می‌شویم، اما در بعضی نقاط شاهد حضور گردشگر نیستیم و اینها با یکدیگر متفاوتند. اما چون در سال‌های گذشته به این موارد چندان توجه نشده است، پس تعداد بسیاری از این برج‌ها بدون استفاده و بدون کاربری مناسب رها شده‌اند. در این میان، اتفاقاً برج پرنده‌نگری سِلِکه در بندرانزلی که مدت‌ها درهای آن روی مردم بسته بود، از نظر من یکی از برج‌هایی است که این ضوابط در آن رعایت شده است، اما هیچ‌کس پاسخگو نیست که چرا در این برج‌ به روی مردم بسته است.»
این حفاظتگر پرندگان معتقد است هر کاری نیاز به تخصص دارد و‌ مادامی که کار به کاردان سپرده نشود، وضعیت از این بهتر نخواهد بود. برج‌های پرنده‌نگری یکی از ابزارهایی است که از طریق آن پرنده‌نگری بهتر و راحت‌تر عملی می‌شود: «افراد می‌توانند روی نیمکت یک پارک هم بنشینند و با چشم یا دوربین‌های چشمی پرندگان را رصد کنند. اما زمانی هست که می‌خواهیم به پرنده استرسی وارد نشود و یا کار پژوهشی انجام دهیم. در این‌صورت، ممکن است مخفیگاه‌هایی برای رصد در نظر گرفته شود یا آنچه به‌عنوان برج‌های پرنده‌نگری می‌شناسیم، مورد استفاده قرار گیرد.»

محیط‌زیست، دستگاه تخصصی ساخت برج نیست
حضور برج‌های پرنده‌نگری در ایران، به‌واسطه آنکه کار عمرانی و ساخت سازه بود، بسیاری را به خود جذب کرد و همین هم باعث شد برج‌هایی غیراستاندارد ساخته شوند؛ مکان‌یابی و ابزار ساخت مورد توجه قرار نگرفت و در نمونه‌ای مانند برج پرنده‌نگری تالاب میقان، برجی ۶۰ متری ساخته شد که ایمن نیست. بعد از ساخت این برج ۶۰ متری، استاندار وقت اراک از اینکه بلندترین برج‌ پرنده‌نگری دنیا در این مکان ساخته شده ابراز خوشحالی کرده بود اما بعدها مشکلات این برج خود را نشان داد.
«مهدی زندیه‌وکیلی»، معاون عمرانی استاندار مرکزی، در سال ۱۳۹۷ از ابهام‌آلود بودن امکان استفاده و استحکام برج پرنده‌نگری خبر داد و گفت: «محیط‌زیست رأساً و بدون نظارت کافی برج پرنده‌نگری در تالاب میقان را ساخته است. یکی از دلایل این است که محیط‌زیست واقعاً دستگاه تخصصی این کار نیست و یکسری از شهروندان هم هزینه را کمک کردند. الان شهروندان قرار است از آن استفاده کنند که خطر دارد؛ زیرا علاقه‌مندان محیط‌زیست هزینه ساخت این برج را کمک کردند، محیط‌زیست هم خیلی نظارت نداشت و این اشتباه بود. حتی اگر کاری به‌صورت مجانی هم انجام می‌شود، باید روی بحث‌های مهندسی آن نظارت شود.»
شش سال پس از این صحبت‌ها، هنوز خبری از ایمن‌سازی این برج نیست. «محمود مرادی‌نراقی» ۱۳ اردیبهشت ۱۴۰۴ با اشاره به گزارش‌های مردمی درباره وضعیت ایمنی برج پرنده‌نگری تالاب میقان اراک گفته بود: «امروز با حضور در محل تالاب و بررسی میدانی، وضعیت برج پرنده‌نگری مورد ارزیابی قرار گرفت تا درصورت نیاز، اقدامات لازم برای ایمن‌سازی آن انجام شود.»
«ایمان ابراهیمی»، حفاظتگر پرندگان، هم می‌گوید: «برج‌ها باید ارتفاعی میان ۵ تا ۱۵ متر داشته باشند و اینکه برجی ۶۰ متری است، کاملاً غیراستاندارد است. این برج زمانی پلمب شد، اما بعدها دوباره برای هر کاری جز پرنده‌نگری از آن استفاده کردند. در گندمان هم برجک روی دامنه‌ یک تپه ساخته شده که ارتفاع مشاهده‌ پرندگان هیچ تغییری نکرده است. درنتیجه در حال حاضر هیچ کارکردی جز کارکرد تفریحی ندارد. اما برج پرنده‌نگری سلکه در بندرانزلی توسط جایکا (آژانس همکاری بین‌المللی ژاپن) ساخته شد و یکی از استانداردترین سایت‌های پرنده‌نگری بود که در آن را بستند.»
به‌گفته ابراهیمی، برج پرنده‌نگری ترجمه Bird Watching tower است و این برج‌ها بخشی از یک سایت پرنده‌نگری هستند. اغلب این برج‌ها در سراسر دنیا با مالیات مردمی ساخته شده و استفاده از آنها رایگان است و برخی از آنها به بخش خصوصی واگذار شده است و باید برای ورود به آنجا پول پرداخت کرد. در جنوب‌شرق آسیا حضور در این برج‌ها اغلب با پرداخت پول امکانپذیر است، اما در اروپا اکثراً رایگان هستند: «در ایران تنها کارکردشان شاید آموزشی-فرهنگی باشد، اما درهای اکثرشان بسته است و برای حضور در این برج‌ها نیاز به مجوز است؛ در‌حالی‌که هیچ کجای دنیا این‌طور نیست. یا مثلاً می‌بینیم برج‌ پرنده‌نگری کانی‌برازان در نقطه‌ حساس زادآوری پرندگان در خطر انقراض، محل اقامت و مهمانسرا شده است!»

چرا به برج‌های پرنده‌نگری نیاز داریم؟
به‌گفته این حفاظتگر پرندگان، برج‌های پرنده‌نگری کارکرد و فلسفه ساخت متفاوتی دارند، اما به‌نوعی حضور آنها بازی برد-برد برای زیستگاه و پرنده‌نگر است. در این مکان‌ها مسیر پیاده‌روی مشخص است و هر تعداد گردشگر برای دیدن پرنده‌ها بیایند، از این مسیر و برج استفاده می‌کنند و این باعث می‌شود پرنده‌ها استرسی نکشند و زیستگاهشان ناامن نشود. این یعنی اتفاقی خوب، هم برای زیستگاه که امنیتش حفظ می‌شود و هم برای پرنده‌نگران که در آرامش پرندگان را می‌بینند: «بعضی از اینها مصنوعی است، مانند آنچه در امارات‌‌ است و برخی دیگر مانند آنچه در سوییس می‌بینیم، در جنگل‌ها و تالاب‌های محلی ساخته شده‌اند. اما اصلی‌ترین نکاتی که استاندارد این برج‌ها را تعیین می‌کند، دوستدار پرنده بودن این برج‌ها و سازگاری با محیط و وسایل بومی منطقه است.»

برج‌های زیر نظر سازمان حفاظت محیط‌زیست غیرفعالند
برج‌های پرنده‌نگری زیر نظر اداره‌کل محیط‌زیست هر استان قرار دارند، اما در اداره‌‌کل‌ها نیز تفاهمی برای نظارت روی آنها وجود ندارد. ابراهیمی می‌گوید: «این برج‌ها در یک اداره‌کل زیر نظر بخش آموزش و در اداره‌کل دیگر زیر نظر بخش معاونت طبیعی است و این یکی از مشکلات موجود است. به‌نوعی می‌توان گفت تکلیف آنها مشخص نیست.»
نکته مهم دیگر این است که از میان تمام برج‌های پرنده‌نگری، آنها که زیر نظر سازمان حفاظت محیط‌زیست هستند، به‌نوعی غیرفعال‌اند و دو برج پرنده‌نگری لنگرود که متعلق به شهرداری و برج پرنده‌نگری شناور گورزین که زیر نظر منطقه آزاد قرار دارند، فعال‌اند: «مجاز یا غیرمجاز بودن استفاده از این برج‌ها بدون کسب مجوز کتبی از محیط‌زیست هم در هاله‌ای از ابهام است و حتی برج‌هایی از جمله قره‌قشلاق، هورالعظیم و میقان ساخته و رها شده‌اند و افراد نمی‌دانند بالای آن رفتن مشکل دارد یا خیر؟ این ماجرا درباره هورالعظیم جدی‌تر از بقیه استگ برجکی است کنار خیابان که تابلوی محیط‌زیست زیر آن اعلام می‌کند که اگر از آن استفاده کنیم، مسئولیتش با فرد است.»
سازه‌های این برج‌ها مشکل دیگری است که بارها درباره‌اش صحبت شده. چنانچه ابراهیمی می‌گوید: «به‌جز برج سلکه که توسط جایکا ساخته شده، سایر برج‌های پرنده‌نگری سازه‌های اشتباهی دارند. با فلز و سیمان ساخته شده‌اند و در موردی مانند برج هشیلان، بخشی از سازه برج با شیشه است که مطابق با هیچ استانداردی نیست. اگر قرار است ساخت‌وسازی در تالاب‌ بین‌المللی انجام گیرد، باید مواد و مصالح بومی باشد و چشم‌انداز طبیعی به‌هم نخورد که در این برج رعایت نشده و در کل، سازه این برج‌ها سازه عمرانی است تا سازه‌ای همسو با محیط‌زیست.»
این درحالی‌است که براساس مقاله «مطالعات تجربی درباره تأثیر فضولات پرندگان بر فلزات معماری» که در سال ۲۰۱۸ در نشریه APT Bulletin: The Journal of Preservation Technology منتشر شد، آمده است؛ «فلزات مورد استفاده در برج‌ها ممکن است در برابر عوامل محیطی مانند فضولات پرندگان دچار خوردگی شوند، که این امر می‌تواند به کاهش دوام سازه و افزایش هزینه‌های نگهداری منجر شود.» تحقیقات دیگر، استفاده از سازه‌های غیربومی و شیشه را تا حد بسیار زیادی برای فضا و البته زیست پرندگان مخرب می‌داند. مواردی که گویا در دو دهه گذشته مورد توجه سازندگان این برج‌ها قرار نگرفته و حالا آنها را به سازه‌هایی بی‌روح و غیرقابل‌استفاده بدل کرده است؛ سازه‌هایی ایستاده در جایی نامناسب با ابعاد و اصول اشتباه.