روز «زمین پاک» به‌عنوان روزی نمادین برای آگاهی‌بخشی در مورد چگونگی حفاظت از «زمین» و قدردانی از آن نامگذاری شده است. شعار جهانی روز زمین برای سال ۲۰۲۵ «توان ما، زمین ما» با تمرکز بر استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر است و «انرژی پاک، زمین پاک» به‌عنوان شعار ملی روز زمین پاک در سال ۱۴۰۴ انتخاب شده است.
انتخاب این شعار به‌عنوان شعار ملی در ایران با تمرکز ویژه دولت بر توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر به‌عنوان بخشی از برنامه تنوع‌بخشی به سبد انرژی دور از انتظار نبود. چالش‌های عمیق انرژی تک‌محوری کشور (سوخت فسیلی به‌عنوان پایه تولید برق) تا کمبود و ناترازی گسترده تولید و مصرف، آلودگی شدید ناشی از سوخت مازوت در زمستان و افزایش قابل‌ملاحظه بیماران مبتلا به عارضه‌های تنفسی، تا هجمه‌های بین‌المللی ناشی از تولید بالای کربن در کشور (رتبه ششم جهانی) پیش از فرارسیدن روز زمین پاک، دولت چهاردهم را بر آن داشته بود تا به‌سمت انرژی‌های نو، تجدیدپذیر و پاک برود. اما حالا کارشناسان می‌پرسند آیا دولت ملاحظات مربوط به توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر را هم مدنظر قرار داده است؟ با اینکه توسعه تجدیدپذیرها به ادبیات قانونی کشور هم وارد شده و بخشی در برنامه هفتم توسعه را هم به خود اختصاص داده است، آیا هر تجدیدپذیر به‌منزله استفاده از پاک است؟ سؤال بنیادین این کارشناسان این است: ادبیات کلان برنامه‌ریزی در کشور پاک را چگونه معنا کرده است؟ سؤالی که پاسخش بی‌گمان می‌تواند بخش قابل‌توجهی از برنامه‌های توسعه انرژی‌های نو را در کشور (درصورت توجه به آن) تغییر دهد.

جابه‌جایی آلاینده‌ها
«صابر معصومی» مشاور گروه کربن پژوهشکده مطالعات فناوری ریاست‌جمهوری است. او می‌گوید: «اول به این سؤال پاسخ دهیم که پاک را چگونه معنا کرده‌ایم؟ وقتی می‌گوییم انرژی پاک، دقیقاً این پاک را به چه بخشی از آن نسبت می‌دهیم؟ اگر منظور این است که درصورت توسعه تجدیدپذیرها ما مازوت کمتری خواهیم سوزاند یا سوخت فسیلی کمتری استفاده خواهیم کرد، بله درست است؛ اما انرژی تجدیدپذیر و نو الزاماً زمین ما را پاک خواهد کرد؟ خیر.»
او ادامه می‌دهد: «زمین پاک ایده‌آلی است که دست یافتن به‌ آن بسیار دشوار است. اگر بخواهیم موضوع زمین پاک را به بحث انرژی ربط دهیم، به‌شکل دقیق‌تر می‌توانیم بگوییم ما با تغییر منابع انرژی لزوماً آلایندگی را کم نکرده‌ایم، بلکه آن را از جایی به جای دیگر منتقل کرده‌ایم. ما صورت مشکل را عوض کرده‌ایم و برای مشکلات جدید باید دنبال راه‌حل باشیم.»
معصومی توضیح می‌دهد برای تعیین پاک بودن یک انرژی نمی‌توان صرفاً به خروجی یا محصول نهایی آن استناد کرد. او از لیتیوم به‌عنوان یکی از آلاینده‌هایی که در ذخیره انرژی استفاده می‌شود، نام می‌برد یا اثری که توسعه نیروگاه‌های بزرگ‌مقیاس خورشیدی بر فرسایش خاک دارند یا در مثالی دیگر، آنچه پسماند یا زباله‌ها و نخاله‌های ساخت و توسعه این نیروگاه‌ها را شامل می‌شود: «در مثال لیتیوم، ما عملاً داریم زمین را با معادن بیشتر تخریب می‌کنیم تا مثلاً ماشین‌های برقی داشته باشیم. ضریب تبدیل تجدیدپذیرها هم کمتر از تجدیدناپذیرها است. بنابراین، ما باید منابع بیشتری مصرف کنیم تا میزان مشخصی انرژی نسبت به حامل‌های قدیمی و فسیلی و غیره تولید کنیم. پس، از نظر محیط‌زیستی نباید فکر کنیم که تجدیدپذیرها یا انرژی‌های اصطلاحاً پاک در باغ سبز است.»
«ما نمی‌توانیم اطلاق کلی‌ای به یک انرژی داشته باشیم و بگوییم این انرژی پاک است.» این جمله‌ای است که معصومی بر آن تأکید می‌کند: «چنین چیزی نیست. گاهی پاکی در انتهای فرایند است، یعنی شهروند دیگر در هوا آلودگی را نمی‌بیند. گاهی این پاکی در فرایند تولید است. گاهی در فرایند جذب انرژی به پاکی اشاره می‌کنیم. پاک معانی متفاوتی دارد. ما باید سانتی‌مانتالیسم را از ایده انرژی‌های نو جدا کنیم و مسئله را واقع‌بینانه بسنجیم.»
او ادامه می‌دهد: «عقل جمعی بشری به این تیجه رسیده است که باید این نوع انرژی را بیازماید. درحقیقت، بشر امروز موضوع آلایندگی انرژی را حل نکرده است بلکه آزمایش می‌کند که آیا می‌تواند در‌عین‌حال که انرژی مورد نیازش را تأمین می‌کند، کمتر به محیط‌زیست آسیب بزند یا خیر.»
با همه آنچه معصومی در مورد آن زنهار می‌دهد، اما معتقد است ایران نباید از قافله توسعه تجدیدپذیرها، البته با بیشترین رعایت ممکن و مطالعه، جا بماند؛ زیرا بغرنج‌های انرژی و اقتصادی در ایران توان تحمل بسیاری اتفاقات دیگر را ندارد: «شرایط پیچیده داخل از حیث انرژی که مشخص است. از نظر اقتصاد و روابط بین‌الملل نیز درصورت بی‌توجهی به انرژی‌های نو، ممکن است برای کشور مشکلاتی پیش بیاید. مانند اینکه در بازارهای جهانی محصولات تولیدشده در ایران را که فاقد گواهی کربن یا تولیدشده با سوخت‌های فسیلی باشند، یا مبادله نکنند یا با تعرفه‌های سنگینی مبادله کنند. دنیا امروز تصمیم گرفته است وارد مرحله آزمودن انرژی‌های نو یا تجدیدپذیر و یا اصطلاحاً پاک شود و ما باید با این موج جهانی پیش برویم.»

مصرف را کم کنید
«مصطفی سابقی»، کارشناس انرژی، نیز می‌گوید آنچه برای نزدیک شدن به داشتن زمین پاک مورد نیاز است، صرفاً تمرکز بر توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر نیست بلکه تمرکز بر دو موضوع بهره‌وری و میزان مصرف است: «دلیل اصلی که ما ناگریزیم بخش قابل‌توجهی سوخت فسیلی استخراج کنیم و از آن برای تولید مثلاً برق استفاده کنیم، این است که اساساً طی چهل‌ و اندی سال فقط بر موضوع تأمین تمرکز کرده‌ایم. آنقدر بر بخش تأمین تمرکز کرده‌ایم و مصرف غیربهینه را بالا برده‌ایم که ناچاریم حتی به قیمت افزایش آلودگی فاجعه‌بار هوا، مازوت بسوزانیم و برق تأمین کنیم. تولید انرژی ردپای بالای محیط‌زیستی دارد. مطالعات می‌گوید ردپای تجدیدپذیرها در مورد محصول نهایی کمتر است، اما این الزاماً در مورد تأسیسات و تجهیزات نیست. وقتی می‌گویید از انرژی تجدیدپذیر به‌عنوان انرژی پاک استفاده کنیم، دقیقاً فقط به تداوم منبع تأمین‌کننده فکر می‌کنید و این اصلاً معادل آسیب نرساندن به محیط‌زیست نیست؛ گرچه کمتر آسیب می‌رسانند. باید تمرکز اصلی در درجه نخست بر کاهش مصرف و در درجه بعد یا همپای آن، بر بهره‌وری باشد؛ یعنی فرایندهایی که مجموع انرژی مورد نیاز شما را کاهش دهد، حالا این انرژی را به هر شکلی که می‌خواهید به‌دست آورده باشید.»
او توصیف می‌کند که اگر سوخت‌های فسیلی چاهی باشد که منابع و محیط‌زیست و سلامت را می‌بلعد، انرژی‌هایی که به آن پاک می‌گویند، یک چاله هستند: «یعنی همچنان آسیب دارند و در مواردی حتماً باید هم‌زمان با توسعه آنها به کنترل و مدیریت اثرات آن نیز فکر کرد. بنابراین، من فکر می‌کنم مدیران کلان کشور باید اثرات همه‌جانبه توسعه تجدیدپذیرها را در نظر بگیرند. به‌عنوان مثال، اگرچه تولید انرژی به کمک نیروگاه‌های خورشیدی پاک و بدون آلایندگی به‌نظر می‌رسد، اما در عمل این‌گونه نیست. درواقع، در نیروگاه‌های خورشیدی سلول‌‌های فتوولتائیک (سلول‌هایی که انرژی خورشیدی را به‌طور مستقیم به انرژی الکتریسیته تبدیل می‌کند) که پس از مصرف و خرابی دور ریخته می‌شوند، یکی از منابع آلاینده محیط‌زیست به‌شمار می‌آیند. علاوه‌بر‌این، در نیروگاه‌های خورشیدی از سلول‌هایی استفاده می‌کنند که از «گالیم آرسنید» که سمی است، ساخته شده‌اند. حتی در نیروگاه‌های تولید برق با توربین‌های بادی، آلودگی‌هایی نظیر آلودگی ظاهری‌‌‌، سروصدا و تداخل با امواج تلویزیونی وجود دارد. علاوه‌براین، نیروگاه‌های بادی که در مسیر کوچ پرندگان قرار دارند، خطر بزرگی برای سلامت پرندگان به حساب می‌‌آیند.»

فاجعه‌ای کم‌سابقه
سابقی می‌گوید اگرچه تجهیزات و استانداردها امروزه بسیار پیشرفته‌تر از گذشته است، اما هنوز خاطرات فجایعی که در برق پاک اتفاق افتاده بود، در حافظه بشر باقی است: «همه می‌دانیم و شنیده‌ایم که انرژی هسته‌ای به‌عنوان انرژی پاک با اثرات نزدیک به صفر انتشار گاز گلخانه‌ای شناخته می‌شود، اما همین نیروگاه‌‌‌های اتمی با تولید تقریباً پنج درصد از کل انرژی مصرفی دنیا، بیشترین پتانسیل برای اثرات خطرناک بر محیط‌زیست را دارند. درصورت بروز یک فاجعه امکان از بین رفتن زندگی و حیات جانداران در منطقه وسیعی در اطراف این نیروگاه‌ها وجود دارد؛ همان‌گونه‌که این اتفاق در سال ۱۹۸۶ میلادی در نیروگاه چرنوبیل در شمال اوکراین اتفاق افتاد و پس از انفجار، محیط اطراف تأسیسات نیروگاه به امواج رادیواکتیو آلوده شد و بعد به‌تدریج ابرهای آلوده به نواحی دورتر سر کشیدند. یکی دیگر از آلایندگی‌های نیروگاه‌های هسته‌ای، زباله‌های هسته‌ای است که دفع آنها خطرات و آلایندگی‌های زیادی برای محیط‌زیست ایجاد می‌کند. مشابه آلودگی‌ای که نیروگاه متسامور ارمنستان ایجاد کرد و فکر می‌کنم بلاخره حدود یک سال است که غیر فعال شده.»
آنچه را که کارشناسان در مورد آن هشدار می‌دهند، بیش از یک‌دهه پیش و در زمان اوج تبلیغات جهانی در مورد انرژی‌های پاک و تجدیدپذیر شورای جهانی انرژی اعلام کرده بود. این شورا در سال ۲۰۱۴ میلادی اعلام کرده بود با وجود اهمیت مصرف بهینه از منابع انرژی تجدیدپذیر، تنها راه حقیقی مقابله با کاهش اثرات و آلایندگی تولید انرژی در جهان کاهش مصرف است.