زنجیره ارزش محصولات کشاورزی و صنایع غذایی، محرکی اساسی در اقتصاد جهانی محسوب می‌شود که تأثیر مستقیمی بر امنیت غذایی، توسعه پایدار و رشد اقتصادی دارد. باوجود بحران‌های جهانی اخیر از جمله همه‌گیری کووید۱۹- و جنگ اوکراین، این زنجیره توانسته است به مسیر رشد خود ادامه دهد و در سال ۲۰۲۳ رکورد جدیدی را با ارزش تجارت جهانی بالغ‌بر چهار هزار و ۱۶۱ میلیارد دلار ثبت کند.

معاونت مطالعات اقتصادی و آینده‌پژوهی اتاق بازرگانی، صنایع معادن و کشاورزی تهران در گزارشی با تمرکز بر صادرات محصولات کشاورزی ایران می‌گوید: «صادرات محصولات کشاورزی و صنایع غذایی ایران نیز در سال‌های اخیر با نوسانات زیادی مواجه بوده است. این صادرات پس از کاهش چشمگیر ناشی از تحریم‌ها و پیامدهای بحران کووید-۱۹ در سال ۱۴۰۲ توانست به ۶.۵ میلیارد دلار برسد که بالاترین میزان در هشت سال اخیر است. این رشد عمدتاً به‌دلیل افزایش قابل‌توجه در صادرات میوه و تره‌بار، خشکبار و صنایع تبدیلی بوده است. باوجود این پیشرفت، تمرکز صادرات ایران بر تعداد محدودی از کالاها و بازارهای خاص، به‌ویژه عراق، چالشی جدی به‌شمار می‌آید. عراق به‌تنهایی ۴۵.۹ درصد از صادرات کشاورزی و غذایی ایران را جذب می‌کند که اگرچه از مزایایی نظیر هزینه‌های لجستیکی پایین‌تر برخوردار است، اما از سوی دیگر ریسک‌های اقتصادی و سیاسی قابل‌ملاحظه‌ای را نیز به‌دنبال دارد.»

نوسان در بازار چین

 براساس این گزارش، بازار چین نیز طی سال‌های ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۲ شاهد نوسانات شدیدی در میزان صادرات ایران بوده است: «تمرکز صادرات ایران در این بازار عمدتاً روی خشکبار، محصولات حیوانی و گل و گیاه دارویی قرار دارد. باوجوداین، سهم ایران در تأمین نیازهای وارداتی چین بسیار ناچیز بوده است و فرصت‌های مهم و ارزشمند دیگری، خصوصاً در زمینه محصولات غذایی فراوری‌شده و کالاهای دارای ارزش‌افزوده بالا، هنوز مورد استفاده قرار نگرفته‌اند.»

نقش محوری ایران

ایران در سال ۲۰۲۳ نقش قابل‌توجهی در تأمین نیازهای وارداتی محصولات کشاورزی و صنایع غذایی برخی از کشورهای منطقه ایفا کرده است. ایران در این زمینه سهم بالایی از نیازهای وارداتی کشورهای همسایه را تأمین کرده است و به‌عنوان یکی از تأمین‌کنندگان اصلی شناخته می‌شود.

اتاق بازرگانی در مورد نقش ایران در مورد تأمین نیازهای اساسی نیز اعلام کرده است: «ترکمنستان با ۴۲.۸ درصد بیشترین سهم را از تأمین نیازهای وارداتی خود از ایران دارد که نشان‌دهنده وابستگی بالای این کشور به واردات محصولات کشاورزی و غذایی از ایران است. بعد از ترکمنستان، عراق با سهم ۲۲.۰۳ درصد در جایگاه دوم قرار دارد که بیانگر روابط تجاری مستحکم بین دو کشور در زمینه محصولات کشاورزی و غذایی است.

 همچنین، افغانستان با سهم ۲۱.۱۰ درصد رتبه سوم را به خود اختصاص داده است که از اهمیت زیادی برای ایران به‌عنوان شریک تجاری در زمینه تأمین نیازهای وارداتی برخوردار است. ایران در تأمین نیازهای وارداتی کشورهای دیگری مانند پاکستان، آذربایجان و ارمنستان در حوزه محصولات کشاورزی و صنایع غذایی نیز نقش مهمی ایفا کرده، به‌طوری‌که سهم ایران در تأمین نیازهای وارداتی این کشورها به‌ترتیب ۱۰.۷۶ درصد، ۷.۶۴ درصد و ۷.۳۶ درصد است. با وجود نقش مهم ایران در تأمین نیازهای وارداتی محصولات کشاورزی و صنایع غذایی برای کشورهای همسایه و منطقه، ایران نتوانسته است نقش پررنگی در تأمین نیازهای وارداتی کشورهای اصلی واردکننده این محصولات در سطح جهانی ایفا کند. کشورهای مانند ایالت متحده آمریکا، چین، آلمان و بریتانیا که در صدر فهرست واردکنندگان جهانی محصولات کشاورزی و غذایی قرار دارند، عمدتاً به تأمین‌کنندگان بزرگتری همچون برزیل، هلند و آرژانتین وابسته‌اند.»

اثر تشدید تحریم‌ها

این گزارش همچنین می‌گوید: «در سال ۱۳۹۷ به‌دنبال تشدید تحریم‌ها، صادرات این محصولات با کاهش همراه شده است و روند کاهشی آن با آشکار شدن بیشتر اثرات تحریم‌های اعمال‌شده با سرعت بیشتری ادامه یافته و به حدود ۶.۳ میلیارد دلار رسیده است. همچنین، در سال‌های ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱، پس از شیوع بحران کووید ۱۹، کاهش دوباره صادرات این بخش مشاهده می‌شود به‌گونه‌ای‌که ارزش صادرات محصولات کشاورزی و غذایی در سال ۱۴۰۱ به پایین‌ترین میزان خود طی بازه مورد بررسی رسیده است (۵.۲میلیارد دلار). در سال ۱۴۰۲ این بخش شاهد بازگشت به روند افزایشی خود بوده است. در این سال صادرات محصولات کشاورزی و صنایع غذایی به ۶.۵ میلیارد دلار رسید که بالاترین رقم در دوره مورد بررسی است. علاوه‌براین، سهم این محصولات از کل صادرات غیرنفتی ایران در این سال نیز به حدود ۱۵ درصد افزایش یافته که نشان‌دهنده تقویت این بخش در صادرات غیرنفتی کشور و بهبود شرایط پس از پاندمی کووید-۱۹ است.»

به‌طور‌کلی طی سال‌های ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۲ صادرات محصولات کشاورزی و صنایع غذایی ایران عمدتاً توسط صادرات خشکبار، میوه و تره‌بار و صنایع تبدیلی هدایت شده است و رتبه اول تا سوم با تغییراتی همواره متعلق به این سه بخش بوده است. طبق گزارش اتاق تهران، در سال ۱۴۰۲ صادرات میوه و تره‌بار با رسیدن به دو هزار و ۱۳۶ میلیون دلار، بالاترین رقم را در میان سایر بخش‌ها داشته و نسبت به سال ۱۴۰۱ رشد ۱.۴ برابری را تجربه کرده است. این بخش به‌ویژه در کشورهای همسایه و آسیای میانه که بازارهای عمده این محصولات هستند، توانسته جایگاه قابل‌توجهی پیدا کند. پس از آن، خشکبار با صادرات یک‌هزار و ۴۵۸ میلیون دلار و رشد ۱.۳ برابری نسبت به سال قبل، در رتبه دوم قرار دارد. همچنین، صادرات صنایع تبدیلی که در سال‌های گذشته با نوساناتی همراه بود، در سال ۱۴۰۲ به ۸۰۵ میلیون دلار رسید که نسبت به سال گذشته حدود ۱.۲ برابر افزایش یافته است: «بررسی متوسط رشد بخش‌های مختلف محصولات کشاورزی و صنایع غذایی نشان می‌دهد طی سال‌های ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۳ صادرات غلات با میانگین رشد ۳۰.۷ درصد بالاترین رشد طی بازه مذکور را به خود اختصاص داده است و پس آن صادرات میوه و تره‌بار با رشد ۱۰ درصدی قرار دارد. میانگین صادرات شیرینی و شکلات و محصولات حیوانی و صنایع وابسته، طی بازه مورد بررسی به‌ترتیب رشد منفی ۵.۵ درصدی و ۳.۸ درصدی را تجربه کرده‌اند. در سال ۱۴۰۲ صادرات میوه و تره‌بار ایران با رشدی چشمگیر، سهم خود را از ۱۵.۸ درصد در سال ۱۳۹۵ به ۳۲.۹ درصد در سال ۱۴۰۲ افزایش داد و به یکی از ارکان اصلی صادرات ایران تبدیل شد. این رشد، نتیجه تقاضای بالای جهانی برای محصولات باکیفیت کشاورزی ایران، به‌ویژه در بازارهای آسیای میانه و کشورهای همسایه است. در کنار این، صادرات محصولات لبنی نیز با افزایش سهم از ۱۰.۴ درصد در سال ۱۳۹۵ به ۱۰.۸ درصد در ۱۴۰۲ نشان‌دهنده تقویت موقعیت ایران در بازارهای صادراتی این بخش است. بااین‌حال، یکی از چالش‌های عمده در این بخش، رقابت شدید ترکیه بوده که با استراتژی‌های صادراتی مؤثر و کیفیت بالا، در حال تصاحب سهم ایران در بازارهای منطقه‌ای است، به‌ویژه در کشورهای همسایه مانند عراق و کشورهای خلیج‌فارس. ترکیه با استفاده از مزیت‌های رقابتی خود، در حال گرفتن جایگاه ایران در این بازارها است.»

نیاز به استراتژی‌ نو

در برخی بخش‌ها، صادرات خشکبار و صادرات صنایع تبدیلی (شیرینی و شکلات) با کاهش سهم مواجه شدند. سهم صادرات خشکبار از ۲۹ درصد در سال ۱۳۹۵ به ۲۲.۵ درصد در سال ۱۴۰۲ کاهش یافته است که می‌تواند ناشی از رقابت شدید جهانی و چالش‌های داخلی در زنجیره تأمین باشد. به‌ویژه صادرات صنایع تبدیلی نیز که در گذشته روند صعودی داشت، از ۱۴.۳ درصد به ۱۲.۴ درصد کاهش یافته که نشان‌دهنده نیاز به استراتژی های جدید و نوآوری در این بخش است.

اتاق بازرگانی تهران در گزارشی اعلام کرده است صادرات محصولات کشاورزی و صنایع غذایی ایران به پنج مقصد اصلی نشان‌دهنده وابستگی بالای این بخش به بازار عراق است، به‌طوری‌که این کشور با ۸۶۳ میلیون دلار صادرات و سهم ۴۵.۹ درصدی، بزرگترین مقصد صادراتی محسوب می‌شود. پاکستان و افغانستان با سهم‌های ۱۲.۴ و ۱۱.۶ درصدی در جایگاه‌های بعدی قرار دارند، درحالی‌که ترکیه و امارات متحده عربی با سهم‌های ۴ و ۳.۹ درصدی بازارهای محدودتری برای این محصولات به‌شمار می‌روند. تمرکز بالا بر عراق اگرچه فرصت‌هایی برای توسعه روابط تجاری ایجاد کرده، اما هم‌زمان ریسک‌های اقتصادی و سیاسی را افزایش داده است و ضرورت کاهش وابستگی به این کشور را نشان می‌دهد. پاکستان و افغانستان به‌عنوان بازارهای نوظهور ظرفیت بالایی برای افزایش صادرات دارند و می‌توان با توسعه روابط تجاری و بهبود زیرساخت‌های لجستیکی، سهم این کشورها را در تجارت کشاورزی ایران افزایش داد. در مقابل، سهم پایین ترکیه و امارات حاکی از چالش‌های رقابتی یا موانع تعرفه‌ای و غیرتعرفه‌ای است که باید با استراتژی‌های توسعه‌ای هدفمند برطرف شوند. در مجموع، تنوع‌بخشی به مقاصد صادراتی و کاهش تمرکز بر عراق از طریق توسعه بازارهای جدید و بهبود زنجیره تأمین، کلید افزایش پایداری صادرات و کاهش ریسک‌های تجاری در این بخش خواهد بود.

در این شرایط، اتخاذ استراتژی‌هایی نظیر گسترش تجارت با آفریقا، استفاده از ظرفیت توافقات تجاری جدید و بهینه‌سازی زنجیره تأمین می‌تواند به کاهش وابستگی به یک منطقه خاص و افزایش پایداری صادرات کمک کند.