هنوز پنج روز از «روز جهانی آگاه‌سازی درباره مین و اقدام علیه آن» (چهاردهم فروردین‌ماه) نگذشته بود که خبر شهادت دو تن از کارکنان مرزبانی بانه بر اثر انفجار مین روی خروجی خبرگزاری‌ها رفت. به فاصله یک روز بعد، یعنی بیستم فروردین‌‌ امسال، خبر رسید ستوان سوم «محمد سلیمی» حین گشت‌زنی در منطقه بین پاسگاه گیسکه و کانی شیخ با یک مین برخورد کرده و بر اثر انفجار آن شهادت رسیده است.

این درحالی‌است که سال ۱۴۰۳ نیز از ابتدا با این‌دست خبرها آغاز شده بود. فروردین‌ماه پارسال یک نفر از عشایر بر اثر انفجار مین در قصرشیرین فوت کرد. اردیبهشت‌ماه انفجار مین در «فکه» یک مصدوم بر جای گذاشت. آن‌طورکه خبرگزاری ایسنا نوشته، آبان‌ماه انفجار مین در «نفت‌شهر» راننده بیل مکانیکی را زخمی کرد. دی‌ماه انفجار بقایای جنگی در ایلام دو مصدوم بر جا گذاشت و در بهمن‌ماه یک نفر از عشایر کرخه در انفجار مین مجروح شد.

حالا با شروع سال ۱۴۰۴ می‌بینیم هنوز هم انفجار این تهدیدات به‌جای‌مانده از دوران جنگ جان می‌گیرند و افراد را مجروح می‌کنند.

آمارهای جهانی

گزارش «مانیتور مین‌های زمینی» در سال ۲۰۲۴ نشان می‌دهد بیش از پنج هزار و ۷۰۰ نفر در جهان به‌دلیل انفجار مین‌ها کشته یا زخمی شده‌اند. تقریباً ۸۴ درصد از تلفات که ۳۷ درصد آنها کودک بودند، زندگی‌ و معیشت‌شان به‌دلیل این مین‌ها نابود شده است. الجزیره نوشته است، تعداد افرادی که در سال ۲۰۲۳ بر اثر مین‌های زمینی و بقایای انفجاری جنگ‌ها کشته یا زخمی شدند، به طرز قابل‌توجهی افزایش یافته است. بیشترین تعداد تلفات در میانمار گزارش شده، درحالی‌که تلفات قابل توجهی نیز در سوریه، افغانستان و اوکراین ثبت شده است.

تبعات اجتماعی و محیط‌زیستی

مین‌ها و آلودگی اراضی تنها تهدیدی برای جان انسان‌ها نیستند، بلکه بار مالی سنگینی را نیز بر دوش مردم مناطق مرزی می‌گذارند. خبرگزاری ایرنا در گزارشی نوشته است، بسیاری از این مین‌ها، اراضی کشاورزی و مناطق مسکونی را آلوده کرده‌اند، به‌طوری‌که پس از پایان جنگ تحمیلی، بسیاری از روستاییانی که به خانه‌های خود بازگشتند، متوجه شدند که زمین‌هایشان به‌شدت با مین‌های ضدنفر آلوده است. این آلودگی به‌قدری گسترده است که آنها دیگر قادر به زندگی در خانه‌های سابق خود نیستند. همچنین، زمین‌های کشاورزی که زمانی منبع اصلی درآمد مردم بودند، به‌دلیل وجود مین‌ها، عملاً غیرقابل‌استفاده شده‌اند و مردم نمی‌توانند به کشاورزی و شیوه زندگی پیشین خود بازگردند.

مین‌های ضدنفر همچنین بسیاری از دشت‌ها و مراتع مناطق مرزی را آلوده کرده‌اند و این امر باعث اختلالات جدی در دامپروری شده است. چوپانان در این مناطق همواره باید مراقب باشند که دام‌هایشان وارد اراضی آلوده به مین نشوند تا از حوادث غیرمنتظره جلوگیری کنند. این وضعیت تهدیدی جدی برای زندگی عشایر کوچ‌رو است؛ زیرا مسیرهای عبور آنها معمولاً در نزدیکی مناطق آلوده به مین قرار دارد و هر لحظه ممکن است به یک فاجعه منجر شود.

از طرفی دیگر، افرادی که بر اثر انفجار مین‌های ضدنفر دچار قطع عضو می‌شوند، تا پایان عمر با هزینه‌های سنگین خرید تجهیزات توانبخشی روبه‌رو هستند. این تجهیزات، که در پی تحریم‌های آمریکا به‌شدت گران شده‌اند، بار مالی سنگینی بر دوش خانواده‌های ساکن در مناطق مرزی می‌گذارند و بسیاری از آنها را درگیر مشکلات اقتصادی و اجتماعی بیشتری می‌کنند.

همچنین، تغییراقلیم در حال حاضر بر مناطقی که به مین‌ها و دیگر بقایای انفجاری جنگ آلوده شده‌اند، تأثیر می‌گذارد. CEOBS در گزارشی در سال ۲۰۲۴ نوشته درواقع جنگ‌ها به روش‌های مختلفی به محیط‌زیست آسیب می‌زنند. این آسیب‌ها می‌تواند ناشی از حفر گودال، فرسایش خاک، حذف پوشش گیاهی یا آلودگی‌های محلی باشد.

پیش از حمله روسیه به اوکراین، تخمین زده می‌شد حدود ۶۰ میلیون نفر در مناطقی زندگی می‌کردند که تحت‌تأثیر آلودگی بقایای انفجاری جنگ قرار داشتند. برای مثال، افغانستان، کامبوج، عراق و کره جنوبی همه به‌عنوان مناطقی با آلودگی شدید از مین‌های ضدنفر شناخته می‌شوند. در برخی موارد، دامنه کامل آلودگی هنوز ناشناخته است. در سال ۲۰۲۳، اوکراین تخمین زد حدود ۱۷۴ هزار کیلومتر مربع از خاک آن باید برای آلودگی بررسی شود و اکنون به یکی از پرمین‌ترین کشورهای جهان تبدیل شده است. میزان آلودگی در آذربایجان، مراکش و میانمار نیز هنوز مشخص نیست، اما احتمالاً بسیار وسیع است. در مورد مهمات خوشه‌ای، برای ویتنام و لائوس هیچ تخمین قابل‌اعتمادی وجود ندارد، اما بیش از هزار کیلومترمربع احتمالاً آلوده به این مهمات است.

همچنین، عملیات پاکسازی و حذف بقایای انفجاری جنگ باید خود را با چالش‌های تغییراقلیم تطبیق دهد، درحالی‌که جوامع محلی نیز ممکن است به کمک و حمایت نیاز داشته باشند تا تاب‌آوری اقلیمی خود را افزایش دهند. 

راهکارهایی برای مواجهه با معضل مین

مین‌ها معمولاً تهدیدی جدی برای گروه‌های خاصی از جامعه هستند که به‌دلیل نوع فعالیت‌هایشان بیشتر در معرض خطر قرار دارند. کشاورزان، دامداران، عشایر و کولبران، از جمله کسانی هستند که بیش از دیگران در خطر مین‌های ضد نفر قرار دارند. تحقیقات نشان می‌دهند چوپانان مناطق مرزی، بیش از هر گروه دیگری با این خطرات مواجه هستند. کودکان ساکن در مناطق مرزی نیز به‌دلیل نداشتن آگاهی کافی از خطرات مین‌های ضد نفر، در معرض این تهدید قرار دارند. 

اما آیا می‌توان گفت قربانیان انفجار مین‌ها که نیاز به حمایت‌های متعدد دارند، با یک خلأ قانونی مواجه‌اند؟

«پیام ما» در سال ۱۴۰۲ در گزارشی با عنوان «خلأ قانونی برای حمایت از قربانیان مین» به این موضوع پرداخته بود. تنها قانون حمایت از قربانیان مین، تحت‌عنوان «قانون برقراری حقوق وظیفه یا مستمری بازماندگان مهاجرانی که به مناطق جنگی برگشته و بر اثر برخورد با مواد منفجره دچار معلولیت یا فوت می‌شوند»، در سال ۱۳۷۲ به تصویب رسید و طی سال‌های اخیر اصلاحاتی بر آن انجام شده است. آخرین اصلاحات در سال ۱۳۸۹ تصویب و ابلاغ شد. این قانون، در عمل، برخی مشکلات و نقاط مبهم دارد که نیاز به بازنگری و اصلاح دارد.

به‌علاوه، بیشتر حمایت‌ها در قالب مستمری‌های ناچیز کمیته امداد یا بهزیستی ارائه می‌شود که این مسئله، مشکلات اجتماعی دیگری نیز به‌دنبال دارد.

همچنین، استفاده از مین‌های ضدنفر هنوز در برخی موارد طبق قوانین حقوق بین‌الملل بشردوستانه ممنوع نیست، اما استفاده از این نوع مهمات باعث نقض اصول پایه‌ای حقوق بشری می‌شود. باتوجه‌به این موضوع، پیوستن به کنوانسیون «اُتاوا» که استفاده و انباشت مین‌های ضدنفر را منع می‌کند، می‌تواند به تسهیل پاکسازی مناطق آلوده و حمایت از قربانیان کمک کند. پیوستن به این کنوانسیون، نه‌فقط باعث همکاری‌های بین‌المللی در زمینه تجهیزات پاکسازی و حمایت از قربانیان می‌شود، بلکه فرصت‌هایی برای برنامه‌های آموزشی و توانبخشی برای آسیب‌دیدگان فراهم می‌آورد.