هوش مصنوعی با پیشرفت‌های اخیر، به‌ویژه مدل‌های زبانی مانند GPT، توانسته است در حوزه‌های مختلفی از جمله پردازش تصویر، ترجمه ماشینی و تحلیل داده‌ها عملکردی نزدیک یا حتی فراتر از انسان داشته باشد. این فناوری نه‌تنها مشاغل جدیدی ایجاد می‌کند، بلکه برخی مشاغل را نیز دگرگون یا حذف می‌کند. مطالعات نشان می‌دهد هوش مصنوعی در ۶۸ درصد موارد تأثیر ناچیزی بر مشاغل دارد، در ۲۷ درصد به‌عنوان مکمل عمل می‌کند و تنها در پنج درصد منجر به جایگزینی کامل نیروی کار می‌شود.

توسعه سریع فناوری هوش مصنوعی در سال‌های اخیر، تأثیرات عمیقی بر بازار کار و بهره‌وری در سراسر جهان گذاشته است. گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی با عنوان «حکمرانی هوش مصنوعی (۴): بررسی تأثیرات هوش مصنوعی بر بازار مشاغل و بهره‌وری در جهان و ایران» به تحلیل این تأثیرات پرداخته است. براساس این گزارش، هوش مصنوعی در ایران ظرفیت تأثیرگذاری بر حدود ۲۰ درصد مشاغل را دارد، که این تأثیر به دو شکل «جایگزینی» و «تکمیل و تقویت» مشاغل خواهد بود.
مطالعات بین‌المللی نشان می‌دهد هوش مصنوعی در اکثر موارد (حدود ۹۰ درصد) به‌عنوان مکمل نیروی کار عمل می‌کند و تنها در کمتر از ۱۰ درصد موارد منجر به جایگزینی کامل شغل‌ها می‌شود. برای ایران، پیش‌بینی می‌شود حدود دو درصد مشاغل در معرض جایگزینی کامل و ۱۸ درصد در معرض تقویت و تکمیل توسط هوش مصنوعی قرار گیرند. این تحولات به‌ویژه در مشاغلی مانند خدمات اداری، مالی و فناوری اطلاعات مشهود خواهد بود.
براساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، در کشورهای توسعه‌یافته، میانگین تأثیر هوش مصنوعی بر مشاغل حدود ۲۵ درصد است، درحالی‌که این عدد در کشورهای در حال توسعه به ۱۶ درصد می‌رسد. پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۳۰، حدود ۱۷۰ میلیون شغل جدید ایجاد شود، اما در مقابل ۴۲ میلیون شغل نیز از بین خواهد رفت. این تغییرات به‌ویژه در صنایعی مانند بیمه، مخابرات و خدمات فناوری اطلاعات مشهودتر خواهد بود.
مطالعات نشان می‌دهد هوش مصنوعی به سه شکل بر مشاغل تأثیر می‌گذارد: جایگزینی نیروی کار، افزایش سرعت و کیفیت کارها و ایجاد مشاغل جدید. در کشورهای توسعه‌یافته، به‌دلیل وجود مشاغل شناختی بیشتر، تأثیر هوش مصنوعی قوی‌تر است. به‌طور متوسط، هوش مصنوعی در ۶۸ درصد موارد تأثیر ناچیز، در ۲۷ درصد موارد نقش مکمل و تنها در ۵ درصد موارد منجر به جایگزینی کامل نیروی کار می‌شود. پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۳۰، حدود ۱۷۰ میلیون شغل جدید ایجاد شود، درحالی‌که ۴۲ میلیون شغل از بین خواهد رفت.

تأثیر هوش مصنوعی بر بازار کار ایران
با تطبیق داده‌های مرکز آمار ایران و مطالعات بین‌المللی، تخمین زده می‌شود حدود ۲۰ درصد از مشاغل در ایران تحت‌تأثیر هوش مصنوعی قرار خواهند گرفت. از این میزان، حدود ۱۲ درصد مشاغل تقویت و تکمیل می‌شوند و ۲ درصد با جایگزینی کامل مواجه خواهند شد. بیشترین تأثیر در بخش‌هایی مانند کشاورزی، فروش و خدمات اداری مشاهده می‌شود.
براساس توزیع شغلی در ایران، صنعتگران و کارکنان مشاغل ساده بیشترین سهم را در بازار کار دارند. هوش مصنوعی می‌تواند با افزایش سرعت و کیفیت کارها، بهره‌وری را در این مشاغل بهبود بخشد. برای مثال، در حوزه برنامه‌نویسی، استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی می‌تواند زمان انجام کارها را تا ۵۵۰ درصد کاهش دهد.
این تحولات با چالش‌های متعددی برای ایران همراه است. شکاف مهارتی یکی از اصلی‌ترین این چالش‌هاست. همچنین، تمرکز جغرافیایی زیرساخت‌های دیجیتال نیز مشکل دیگری است که باتوجه‌به استقرار ۷۰ درصد این زیرساخت‌ها در تهران و ۱۰ شهر بزرگ، می‌تواند نابرابری منطقه‌ای را تشدید کند. نابرابری جنسیتی نیز از دیگر نگرانی‌هاست؛ زیرا سهم زنان در مشاغل در معرض خطر جایگزینی ۳۵ درصد بیشتر از مردان است.

راهکارهای پیشنهادی
مرکز پژوهش‌های مجلس در ادامه چند پیشنهاد سیاستی را ارائه می‌دهد. یکی از آنها ارتباط با نظام‌های صنفی و همکاری نزدیک با اتحادیه‌ها و صنوف برای درک بهتر تأثیرات هوش مصنوعی بر مشاغل است. پیشنهاد بعد انجام مطالعات دقیق در مورد تأثیر هوش مصنوعی بر صنایع و مشاغل خاص و توسعه شاخص‌های ملی برای اندازه‌گیری پیشرفت هوش مصنوعی و تأثیرات آن است. آموزش عمومی و تخصصی، راهکار دیگری است که در این گزارش آمده؛ به این معنا که برنامه‌های آموزشی برای افزایش مهارت‌های نیروی کار در استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی ارائه شود. سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های دیجیتال و پردازشی برای تسهیل پذیرش هوش مصنوعی در صنایع نیز یکی دیگر از پیشنهادهای مطرح‌شده در این گزارش است.
هوش مصنوعی به‌عنوان یک فناوری، تأثیرات قابل‌توجهی بر بازار کار و بهره‌وری خواهد داشت. در ایران، با برنامه‌ریزی مناسب و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها و آموزش، می‌توان از فرصت‌های ایجادشده توسط این فناوری بهره برد و چالش‌های آن را مدیریت کرد.