فروردین

سرانجام‌،‌ آزادی

آزاد شدن فعالان محیط‌زیست زندانی پس از شش و نیم سال از زندان. «حجت کرمانی»، وکیل زندانیان محیط‌زیستی ۱۹ فروردین گفت «نیلوفر بیانی»، «سپیده کاشانی»، «طاهر قدیریان» و «هومن جوکار» عفو شده‌اند. یک روز پس از این خبر هومن جوکار و نیلوفر بیانی از زندان آزاد شدند و روز بعد نیز شاهد آزادی سپیده کاشانی و طاهر قدیریان بودیم. به‌این‌ترتیب، پرونده‌ای که برای سال‌ها جامعه محیط‌زیست را درگیر خود کرده بود، بسته شد.

اعتراض به جاده‌کشی در اشترانکوه

در فروردین‌ماه فعالان محیط‌زیست لرستان، نامه‌ای به «علی سلاجقه»، رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست، نوشتند و در آن خواستار «انسداد جاده غیرقانونی در منطقه حفاظت‌شده اشترانکوه» شدند. ماجرای ساخت جاده به دهه ۸۰ برمی‌گردد و آن زمان گفتند می‌خواهند جاده‌ای برای گذر عشایر باشد، اما گذر زمان نشان داد جاده برای عشایر کاربردی ندارد و می‌خواهند جاده را به دریاچه گَهَر وصل کنند.

اردیبهشت

تغییر پهنه سیاسی ایران

سقوط هلیکوپتر ابراهیم رئیسی،‌ رئیس‌جمهور پیشین، در جنگل‌های ورزقان نه‌تنها عرصه سیاسی را در ایران تغییر داد بلکه تحولاتی را هم در سایر حوزه‌‌ها به‌دنبال داشت. نمونه آنها تغییر دو رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست و منابع‌طبیعی بود.

خرداد

ثبت هفتمین سمندر به‌نام ایران

«پرهام آذرخش»، «الوند محمدعلی‌زادگان» و «علی حبیب‌خدا» به‌تازگی موفق به شناسایی هفتمین سمندر ایران شدند؛ «سمندر تاج‌دار قفقازی»! با پژوهش‌های این سه جوان، ایران که پیش‌تر با شش گونه سمندر شناخته شده بود،‌ ایران گونه جدید شناسایی‌شده‌ای دارد که هم راه را برای پایش‌های بیشتر برای پراکنش این گونه در کشورمان باز می‌‌کند و هم کشورهای همسایه را مشتاق اینکه سایر زیستگاه‌های خود را پایش مجدد کنند.

تیر و مرداد

رقابت بر سر پردیسان

ثبت‌نام کاندیداهای مختلف برای ریاست سازمان حفاظت محیط‌زیست را در این دوره داشتیم. روزنامه «پیام ما» در این بازه زمانی کوشید تا دیدگاه‌های اصلی‌ترین گزینه‌های ریاست پردیسان را در گفت‌وگو با آنها پوشش دهد.

شهریور

انتخاب رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست

«شینا انصاری» به‌عنوان رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست انتخاب شد تا برای اولین‌بار فردی از بدنه این سازمان ساکن طبقه دهم پردیسان شود.

مهر

جایزه استوا به میراث پریشان رسید

برندگان پانزدهمین دوره «Equator Prize» یا «جایزه استوا» برنامه عمران ملل متحد (UNDP) مشخص شدند. در این فهرست ۱۱ تشکل برگزیده حضور داشتند که یکی از آنها انجمنی محیط‌زیستی در استان فارس و شهرستان کازرون بود؛ «میراث پریشان».

«Equator Prize» توسط برنامه عمران ملل متحد به گروه‌های محلی‌ای داده می‌شود که برای حفظ محیط‌زیست تلاش می‌کنند و ابتکاراتی را برای بهبود و پایداری بوم، و منطقه و اقلیم خود رقم می‌زنند. این جایزه یکی از معتبرترین جایزه‌های بین‌المللی در حوزه محیط‌زیست و برنامه عمران ملل متحد پشتوانه آن است. تمرکز این جایزه روی انجمن‌های محلی و بومی‌ است. در سال ۲۰۱۵ نیز تیم آقای انتخابی که در شهر نقده فعالیت می‌‌کنند، این جایزه را بردند و حالا بعد از ۹ سال بار دیگر انجمنی از ایران آن را دریافت کرد.

آبان

منصورآبادی‌ها، برنده جایزه «مارخور»

حفاظتگاه مردمی‌ منصورآباد رفسنجان توانست برنده جایزه «مارخور» از شورای جهانی حفاظت از حیات‌وحش و شکار شود. جایزه‌ای که هر دو سال یک‌بار به تلاش‌های مردمی‌ موفق در زمینه تلفیق حفاظت با بهره‌برداری پایدار از تنوع‌زیستی و معیشت مردم اعطا می‌شود. این حفاظتگاه مردمی، جایزه را در خلال اجلاس کنوانسیون تنوع‌زیستی ملل متحد COP16 در کلمبیا دریافت کرد. به‌دلیل بالغ‌بر ۱۵ سال حفاظت مشارکتی انجام‌شده توسط سازمان مردم‌نهاد دوستداران طبیعت رفسنجان و ایجاد الگویی موفق از ارتباط مؤثر بین حفاظت از حیات‌وحش، بهره‌برداری پایدار و معیشت جامعه محلی به گواه آمار و شاخص‌ها، منصورآباد موفق به دریافت این جایزه شد.

استیون کلمنت اندرسون درگذشت

«استیون کلمنت اندرسون» هفتم سپتامبر ۱۹۳۶ میلادی در آمریکا به دنیا آمد، در ۲۲سالگی و در زمان دانشجویی سفری ۹ماهه به کشورمان داشت. این سفر او را به خزندگان ایران و سایر کشورهای غرب آسیا علاقه‌مند کرد و باعث شد پایان‌نامه ارشد و دکترای خود را در همین رابطه بنویسد. پایان تحصیلات تکمیلی برای اندرسون به‌منزله پایان پژوهش‌هایش درباره ایران نبود. او از ۲۲سالگی تا ۸۸سالگی یعنی به‌مدت ۶۶ سال، دو جنس و چندین گونه خزنده را به جهان معرفی کرد و توانست دانش ما در این زمینه را چندین گام جلو ببرد. اندرسون در ۲۴ اکتبر ۲۰۲۴ در ۸۸سالگی درگذشت‌؛ خبری از فوت او در خبرگزاری‌ها و روزنامه‌های ایران منتشر نشد. با وجود اینکه اندرسون سال ۱۳۵۳ به‌عنوان محقق میهمان به سازمان حفاظت محیط‌زیست دعوت و به کمک او مجموعه خزندگان و دوزیستان موزه تاریخ طبیعی تهران ایجاد شده بود، این سازمان هم در برابر خبر مرگ او سکوت کرد.

تلخکامی پرندگان

آبان‌ماه با خبر تعطیلی بازار خریدوفروش پرندگان در فریدونکنار به پایان رسید. اما این خبر برای فعالان حوزه و محلی‌ها همراه با بیم و امید بود. آنها می‌گفتند در سال‌های گذشته هم صحبت از تعطیلی بازار به میان آمده، اما شکار متوقف نشده است و همچنان شکارچیان با روش‌های صید غیرمجاز در حال کشتارند. سازمان محیط‌زیست نیز در دفاع، معتقد بود نباید این اتفاق را کوچک شمرد؛ چون حالا حداقل بازاری رسمی برای خریدوفروش وجود ندارد.

آذر

بازگشت یوزها به میاندشت

اوایل آذرماه و در سرشماری زمستانه حیات‌وحش، پس از شش سال، سه یوز در میاندشت دیده شدند. این اتفاق باعث خوشحالی گسترده‌ای شد؛ چراکه از سال ۹۷ که «یارقلی»، یوز نر میاندشت، در تصادف از دست رفت، تا امسال، خبری از یوزها در میاندشت نبود.

اما پیش‌ازاین سه یوز در میاندشت، خردادماه هم یک توله یوز در قرق «یوزکنام پل ابریشم» دیده شد. یوزی که مادرش را نیافتند و در ادامه مجبور به زنده‌گیری و فرستادنش به سایت توران شدند تا در کنار «ایران» یوز بالغ این سایت آرامش داشته باشد. قرار بر این بود بعد از گذر مدتی و رسیدن به بلوغ، این یوز بازوحشی‌سازی و آماده برگشت به طبیعت شود.

رئیس سازمان منابع‌طبیعی انتخاب شد

«علی تیموری»، معاون وزیر و رئیس سازمان منابع‌طبیعی و آبخیزداری کشور، در بهمن‌ماه ۱۴۰۳ به این سمت منصوب شد.

دی

مرگ عاشق درنا‌ها

الن ووسالو، پژوهشگر فنلاندی برجسته و جانورشناس سرشناس که به‌دلیل بیش از پنج‌ دهه فعالیت پژوهشی در زمینه پرندگان مهاجر، به‌ویژه درناهای سیبری، در استان مازندران ایران، به «مادر درنای سیبری» شهرت یافته بود، در سن ۹۵سالگی درگذشت. او نه‌تنها یک پژوهشگر برجسته، بلکه یک فعال محیط‌زیست و روزنامه‌نگار نیز بود. ووسالو دانش‌آموخته مقطع کارشناسی جانورشناسی از دانشگاه یو.سی.ال.اِی (UCLA) آمریکا و دارای مدرک کارشناسی‌ارشد روزنامه‌نگاری بود. او پس از ازدواج با همسر ایرانی خود، حدود پنج دهه پیش به ایران سفر کرد و در استان مازندران ساکن شد تا به مطالعه و حفاظت از درناهای سیبری بپردازد. او ابتدا در فریدونکنار، سپس بابلسر و درنهایت در شهر رویان اقامت گزید و در طول این سال‌ها، ارتباط عمیق و پایداری با جوامع محلی برقرار کرد.

بهمن

امیدواری برای احیای زیستگاه‌ تاریخی مرال‌ها

پروژه بازوحشی‌سازی برای مرال هیرکانی برای اولین‌بار در کشور به‌شکلی کاملاً علمی و با هدف استانداردسازی چارچوب‌های اجرایی آن در دانشکده انجام شد. در نوبت اول چهار مرال رهاسازی شدند. برای نوبت‌های بعدی نیز قرار است این فعالیت با آزادسازی تعداد بیشتری مرال در طبیعت بکر منطقه حفاظت‌شده البرز مرکزی که جنگل آموزشی دانشکده نیز در آن واقع شده است، انجام شود تا به ترمیم و احیای جمعیت ازدست‌رفته حیات‌وحش در منطقه کمک کنند.

ایمان ابراهیمی قهرمان جوان تالاب‌های جهان

«ایمان ابراهیمی»، مدیرعامل و بنیانگذار انجمن حفاظت پرندگان آوای بوم از ایران، در شصت‌وچهارمین نشست کمیته دائمی کنوانسیون رامسر که از ۲۰ تا ۲۴ ژانویه ۲۰۲۵ در گلاند، سوئیس برگزار شد، به‌عنوان برنده جایزه «قهرمان جوان تالاب‌های جهان» معرفی شد. این جایزه معتبر به پاس یک دهه فعالیت او در حفاظت از پرندگان تالاب‌ها و ارتقای آگاهی عمومی در زمینه تالاب‌ها اعطا شده است. مراسم رسمی اهدای جایزه او در افتتاحیه کنفرانس COP15 در جولای ۲۰۲۵ (مرداد ۱۴۰۴) در آبشار ویکتوریا در کشور زیمباوه برگزار خواهد شد.

اسفند:

جاده‌کشی در گلیران

جاده‌کشی در مناطق حفاظت‌شده و اراضی جنگلی یکی دیگر از مشکلات سالی بود که گذشت. این جاده‌کشی‌ها البته در سال‌های گذشته هم در استان‌های مختلف صدای بسیاری از فعالان و محلی‌ها را درآورده بود، اما در سال ۱۴۰۳ جاده‌کشی در اراضی جنگلی گلیران بار دیگر محل مناقشه شد. این جاده‌کشی که از سال‌های قبل به‌بهانه معدن‌کاوی و کشیدن لوله گاز آغاز شده بود، امسال هم ادامه یافت و در اسفندماه به‌بهانه رانش زمین تلاش برای ساخت جاده جدید آغاز شد. فعالان منطقه اما معتقدند این جاده‌کشی‌ها اراضی جنگلی بسیاری را نابود و زمین‌های گسترده‌ای را آماج دست‌اندازی برای ساخت‌وساز کرده است.

رویدادهای سریالی ۱۴۰۳

رونق شب‌های محیط‌زیستی بخارا

در سال ۱۴۰۳ مجموعه‌ای از شب‌‌های بخارا با محوریت محیط‌زیست و با همکاری فصلنامه صنوبر برگزار و با استقبال گسترده‌ای از سوی کارشناسان و فعالان این حوزه مواجه شد. شب‌های «مژگان احمدیه»،‌ «بوم‌سازگان زاگرس»، «بیابان لوت»،‌ «جنگل‌های هیرکانی»، «پروانه‌های ایران»،‌ «یوز آسیایی»،‌ «مجید مخدوم فرخنده»،‌ «تنوع زیستی تهران»،‌ «مستند محیط‌زیست»،‌ «عبدالحسین وهاب‌زاده»، «پارک ملی گلستان» در کنار بازخوانی و مرور دو کتاب «ویز،‌ نیش، گاز: حشرات به چه درد می‌خورند؟» و «اقتصاد‌ سیاسی نجات سیاره (گفت‌وگوی انتقادی نوآم چامسکی و رابرت پالین)» در دوشنبه‌ها و سه‌شنبه‌های بخارا در این سال برگزار شدند.

هوای ایران آلوده ماند

آلودگی هوا گرچه موضوع تازه‌ای در ایران نیست، منتها ازآن‌رو که این مقوله تأثیر زیادی بر سلامت مردم دارد،‌ لازم است همچنان به آن پرداخته شود. در سال ۱۴۰۳ گرچه امیدواری‌هایی درباره نسوزاندن مازوت به‌وجود آمد و این امر می‌توانست یکی از دستاوردهای مهم دولت پزشکیان باشد، اما درنهایت بار دیگر شاهد آلودگی گسترده در شهرهای مختلف بودیم. دلیل این موضوع هم از سوی مسئولان ناترازی گسترده در حوزه انرژی عنوان شد.

تخریب دامنه‌دار زاگرس

تخریب زاگرس مشابه سال‌های قبل اتفاق افتاد،‌ یکی از نمونه‌های آن در منطقه دشمن‌زیاری فارس بود. فعالان محیط‌زیست از قطع ۳۰۰ درخت بلوط در این منطقه خبر دادند،‌ عددی که اداره‌کل منابع‌طبیعی استان فارس آن را نادرست دانست و از قطع ۳۰ درخت خبر داد. برای صحت موضوع، رئیس سازمان منابع‌طبیعی دستور داد در این زمینه هیئتی به استان فارس اعزام شود. بااین‌حال، تا پایان سال ۱۴۰۳ همچنان خبری از این هیئت و عدد درست درختان قطع‌شده نداریم.

برداشت درختان شکسته و افتاده

دستورالعمل برداشت درختان شکسته و افتاده یکی از چالش‌برانگیزترین موضوعات حوزه منابع‌طبیعی در سال ۱۴۰۳ بود که درنهایت با دستور «علی تیموری»، رئیس سازمان منابع‌طبیعی و آبخیزداری، متوقف شد.

معدن‌کاوی و تخریب منابع طبیعی

معدن‌کاوی در سالی که گذشت مانند سال‌های گذشته با جدیت ادامه داشت و همچنان نگرانی و مخالفت جامعه محلی هم با این معدن‌کاوی‌ها بالا بود. نمونه آخر ایستادگی جامعه محلی در مقابل معدن‌کاوان در اوایل اسفندماه به دادن مجوز اکتشاف در منطقه شکارممنوع کوه شیور در آذربایجان‌شرقی و در مرز منطقه حفاظت‌شده ارسباران برمی‌گردد. همان زمان خبر از تکه‌تکه شدن کوه رادون در ۴۵ کیلومتری شهرضا در استان اصفهان توسط معدن‌کاوان و مخالفت جامعه محلی با آن آمد، آنها می‌گفتند از ابتدای سال ۱۴۰۳ با بیل مکانیکی و لودر سنگین در منطقه‌شان روبه‌رو شده‌اند و حالا نگران از بین رفتن کشاورزی، دامداری و پوشش گیاهی منطقه و گیاهانی دارویی که بر روی ۱۰ رشته قنات روستا قرار دارند، هستند.

دی‌ماه هم در دهنه گمرکان، روستایی از توابع بخش مرکزی شهرستان عنبرآباد و از توابع جنوب و مرکز رشته‌کوه جبالبارز استان کرمان چالشی جدی میان اکتشاف معادن جدید با محلی‌ها پیش آمد. محلی‌ها می‌گفتند زمین‌هایی که به نامشان بوده، به‌عنوان زمین‌ منابع‌طبیعی از آنها گرفته شده و به‌جای حفاظت، منابع‌طبیعی مجوز اکتشاف و بهره‌برداری از منابع را داده است. معادن کرمان در شش‌ماه نخست سال هم خبرساز بودند. اوایل سال خبر از واگذاری بخشی از جنگل‌های منطقه ارزوییه آمد. درحالی‌که محدوده‌ای به وسعت ۳۶۰ کیلومترمربع به‌عنوان ذخیره‌گاه ژنتیکی درخت ارس به ثبت رسیده است و اجازه معدن‌کاوی در آنجا نبود. همین هم باعث شد عشایر بخش صوغان، در اردیبهشت‌ماه نامه‌ای به بازرسی منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمان بنویسند، اما به‌رغم نامه‌نگاری‌ با بازرسی منابع‌طبیعی و راه‌اندازی کارزار پاسخی نگرفتند.

معدن‌کاوی در یال‌های مختلف کوه باستانی ریوند که مشرف به برکه‌های مقدس در نیشابور هستند، صدای اهالی روستاهای زرندیه و اندراب را در تیرماه درآورد، آنها به برکه‌های مقدس و قدیمی منطقه می‌گویند «دریای عزیز» و نگرانی از فعالیت معدن گچ در این منطقه حالا نگرانی از تخریب تاریخ این منطقه را به‌دنبال دارد.

اردیبهشت‌ماه هم اتفاق تلخ دیگری در تقابل میان معدن‌کاوان و محیط‌زیست رخ داد. مجوز اکتشاف و بهره‌برداری از «معدن سرب و روی آلبلاغ» در اسفراین و دو معدن در سرخ‌آباد و انگوران زنجان که همگی در مناطق حفاظت‌شده قرار دارند، توسط شورای‌عالی حفاظت محیط‌زیست و با حضور رئیس‌جمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست صادر شد. این مجوز در حالی داده شد که برخی از اعضای این شورا مانند «مجید مخدوم» و «نغمه مبرقعی دینان» در آن جلسه حضور نداشتند.

گردشگری بی‌ضابطه

در سالی که گذشت چند طرح گردشگری پرمناقشه از سال‌های قبل، همچنان مشکل‌آفرین شدند. گردشگری در منطقۀ حفاظت‌‎شده «گنو» در شمال غربی شهر بندرعباس نگرانی‌های بسیاری را در شهریور ماه ایجاد کرد. در این منطقه نخستین تور گردشگری سینما کمپ به راه افتاد و سروصدای ایجادشده در منطقه حفاظت‌شده نگرانی گسترده‌ای برای تخریب منطقه و از بین رفتن حیات گیاهی و جانوری ایجاد کرد.

نگرانی از گردشگری بی‌ضابطه در تالاب میانکاله در آبان‌ماه درحالی تشدید شد که تورهایی با جمعیت بالا به این منطقه آمدند.

یکی دیگر از طرح‌های گردشگری پرمشکل، «طرح گردشگری تنگه تکاب» در منطقه حفاظت‌شده خاییز در مرز استان‌های کهگیلویه‌وبویراحمد و خوزستان بود. طرح روی گسل فعال زلزله قرار دارد، برخلاف ضوابط طرح‌های اکولاژ و اقامتگاه‌های بومگردی، بتن‌ریزی گسترده و آرماتوربندی در سایت پروژه انجام گرفته، ده‌ها گونه مهاجم و غیربومی در سایت پروژه کاشته شده و کانال‌کشی‌ها با سازه‌های بتنی و غیرهمگون با سیستم منطقه انجام گرفته است. مسئولان محیط‌زیست اما در بهمن‌ماه بعد از انتشار گزارش قرار گرفتن طرح روی گسل، به ما گفتند «منتظر گزارش از منطقه هستند.»

نامه ممنوعیت برای ورود به مناطق

در سال ۱۴۰۳ نامه‌ای به ادارات کل محیط‌زیست زده شد که ورود شش حفاظتگر به مناطق چهارگانه را ممنوع می‌کرد. این نامه واکنش زیادی را در جامعه کارشناسان محیط‌زیست به‌همراه داشت،‌ آنها می‌گفتند زمانی که شش نفر بدون دلیل مشخص اجازه فعالیت را از دست داده‌اند،‌ چرا این اتفاق برای جمع دیگری نیفتد؟ این کارشناسان خواهان ورود رئیس‌جمهور به این موضوع هستند و انتظار دارند این مشکل برطرف شود.