زمانی که از حفاظت مشارکتی حرف می‌زنیم، منظور مشارکت چه افراد و گروه‌هایی است؟

 حفاظت مشارکتی به‌معنای درگیرکردن طیف گسترده‌ای از ذی‌نفعان در فرایندهای حفاظتی است. این افراد و گروه‌ها شامل ساکنان محلی و بومی، از جمله دامداران، کشاورزان، کارمندان، بهره‌برداران منابع طبیعی، کارگران، شکارچیان و صیادان می‌شود که از نظر نیازهای معیشتی به‌طور مستقیم و یا غیرمستقیم به تنوع‌زیستی و منابع‌طبیعی وابسته هستند. این طیف همچنین نهادهای دولتی مانند سازمان حفاظت محیط‌زیست و منابع‌طبیعی، سازمان‌های مردم‌نهاد، بخش خصوصی، مراکز آموزشی و محققان را نیز در بر می‌گیرد که در این فرایند نقش کلیدی ایفا می‌کنند. درواقع، حفاظت مشارکتی یک رویکرد جامع‌تر و مردم‌محورتر است. طبق کنوانسیون تنوع‌زیستی حفاظت مشارکتی به خلاقیت‌های حفاظتی اشاره دارد که با مشارکت فعال جوامع محلی طراحی و اجرا می‌شوند و نقش آنها به‌عنوان نگهبانان تنوع‌زیستی به رسمیت شناخته می‌شود. در این رویکرد، جوامع محلی، گروه‌های بومی و دیگر ذی‌نفعان به‌طور مستقیم در فرایندهای حفاظتی مشارکت دارند. این شیوه نو از حفاظت زمانی پدیدار شد که علوم بوم‌شناسی و حوزه‌های مختلف بوم‌شناسی کاربردی در بحبوحه سه تغییر مفهومی قرار داشتند: تغییر از تقلیل‌گرایی به دیدگاه سیستمی از جهان، تغییر جهت گنجاندن انسان در بوم‌سازگان، و تغییر از رویکرد مبتنی‌بر «کار کارشناسی» به مدیریت مشارکتی.

بارها از مناطقی از ایران به‌عنوان الگوی موفق حفاظت مشارکتی نامبرده‌ شده است، آیا واقعاً نمونه موفقی در این زمینه داریم؟

 بله، داریم. در ایران یک نمونه موفق الگوی حفاظت مشارکتی که می‌توان مثال زد، تلاش‌های کم‌نظیر و مستمر آقای بیژن فرهنگ دره‌شوری در مورد حفاظت از لاک‌پشت‌های پوزه‌عقابی در جزیره آزاد قشم است. به‌نظر من، این یک نمونه واقعی از حفاظتی مشارکتی است که حتی می‌تواند در سایر مناطق دریایی مشابه و حتی در بوم‌سازگان‌های خشکی‌زی در جهان تمرین شود. با داشتن چنین الگوهایی در ایران، پرسیدن اینکه آیا رویکرد حفاظت مشارکتی کارآمد است یا نه؟ به‌نظر پرسش درستی نیست؛ زیرا این رویکرد گاهی موفق است و گاهی نه. درعوض، مهمتر آن است که بدانیم تحت چه شرایط اجتماعی و بوم‌شناختی، حفاظت مشارکتی به‌درستی عمل می‌کند. بنابراین، فکر می‌کنم بررسی علمی (بررسی شاخص‌های موفقیت) ابعاد اجتماعی، اقتصادی و روانشناختی حفاظت مشارکتی لاک‌پشت پوزه‌عقابی و نمونه‌های مشابه آن، می‌تواند درس‌های ارزشمندی برای یادگیری و بستری مناسب برای تمرین فراهم کند.

 تجربه‌های جهانی در این زمینه چقدر موفق بوده‌اند؟ آیا امکان الگوبرداری از آنها وجود دارد و در سطح خردتر آیا می‌توان یک الگو در یک منطقه را درباره منطقه دیگر هم به کاربرد؟

الگوبرداری از یک طرح موفق حفاظت مشارکتی و اجرای آن در منطقه‌ای دیگر، صرفاً به‌معنای کپی‌برداری از یک مدل موجود نیست، بلکه مستلزم تطبیق و سازگاری اصول اصلی آن طرح موفق با شرایط بوم‌شناختی، اجتماعی (فرهنگی) و اقتصادی محلی است. طرح‌های حفاظتی موفق معمولاً بر کیفیت حکمرانی جوامع محلی، ایجاد انگیزه‌های پایدار و سازگاری مستمر تأکید دارند. اجرای چنین الگوبرداری حتماً نیازمند مطالعات دقیق و اجرای طرح آزمایشی به‌عنوان پیش‌نیاز است.

 باوجود اینکه هماهنگی انسان‌ها در طرح‌های حفاظت مشارکتی به نظر شبیه به افسانه است، اما مجموع شواهد علمی حفاظت مشارکتی نشان می‌دهد فعالیت‌هایی که قادر باشند سه مؤلفه اصلی شامل (۱) انگیزه‌های اقتصادی، (۲) توانمندسازی جامعه (ظرفیت‌سازمانی و آموزش و توسعه مهارت) و (۳) حقوق افراد (توزیع منصفانه سود، تعامل با نهادهای محلی و باورها و سنت‌های فرهنگی) را در تعادل نگه دارند، می‌توانند موفق شوند.

یکی از راهکارهایی که نه‌تنها سازمان حفاظت محیط‌زیست بلکه در سایر سازمان‌های دولتی و حتی نهادهای بین‌المللی شاهدیم، این است که پروژه‌هایی با موضوع حفاظت تعریف می‌کنند که قرار است مشارکت مردم را جلب کنند. آیا این پروژه‌های شش‌ماهه و یک‌ساله امکان دستیابی به حفاظت مشارکتی را دارد؟ و برای اثرگذار بودن چه باید کرد؟

 یکی از عوامل کلیدی در اثرگذاری طرح‌های حفاظت مشارکتی، طراحی مناسب طرح و به‌ویژه ظرفیت‌سازی (توسعه ظرفیت موجود) در جوامع محلی است. این دو مؤلفه با هر چهار شاخص موفقیت رابطه مستقیم دارند. یعنی اگر این مؤلفه‌ها به‌طور مناسب اجرا نشوند، احتمال دستیابی به آن شاخص‌ها بسیار کم و شاید هم بعید باشد. برای مثال، شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد افزایش کیفیت و کمیت ویژگی‌های بوم‌شناختی، تأثیر مثبتی بر بهبود وضعیت اقتصادی دارد. علاوه‌براین، برخی از ویژگی‌های جوامع محلی که پروژه‌ها در آنها اجرا می‌شوند، مانند شیوه مدیریت و مالکیت زمین، باورهای فرهنگی و نهادهای حمایتی محلی، نقش قابل‌توجهی در موفقیت این طرح‌ها دارند. طرح‌های حفاظت مشارکتی اساساً با جوامع انسانی سروکار دارند که ماهیتی بسیار پیچیده و چندوجهی دارند. یکی از اهداف اصلی این رویکرد، ایجاد تغییرات مثبت در نگرش انسان‌ها نسبت به استفاده پایدار از منابع‌ طبیعی است. اما تغییر نگرش یک‌روند تدریجی و بلندمدت محسوب می‌شود. بنابراین، پروژه‌های کوتاه‌مدت معمولاً قادر به دستیابی به شاخص‌های موفقیت در نگرش، رفتار و حتی اقتصاد نخواهند بود. بااین‌وجود، پروژه‌های کوتاه‌مدت می‌توانند در تولید اطلاعات پایه‌ای به سازمان حفاظت محیط‌زیست دست یاری دهند. اما رعایت ابعاد «اخلاقی» و «حقوقی» کار با جوامع محلی و بومی باید سرلوحه پروژه‌های حفاظت مشارکتی باید باشد. در پایان، اجرای طرح‌های حفاظتی حتماً باید همسو با نیازهای اجتماعی ساکنان محلی و بومی باشد و چنین ارزیابی‌هایی نباید به مرحله پس از اجرای فعالیت‌ها موکول شود. اگر طرح‌های حفاظت مشارکتی به‌خوبی طراحی و اجرا شوند، می‌توانند بسیاری از موانع ایجادشده در شرایط محلی و ملی را پشت سر گذاشته و به چندین شاخص موفقیت دست یابند.