چه برنامه‌هایی برای حفاظت از یوز دارید؟ و در اجرای این برنامه‌ها با چه چالش‌هایی مواجه‌اید؟

ما برای حفاظت از یوزپلنگ سه راهبرد اصلی در نظر داریم. نخستین راهبرد، به زیستگاه این گونه مربوط می‌شود. ایمن‌سازی زیستگاه، بهبود شرایط اکوسیستم، مدیریت منابع آب، به‌ویژه رواناب‌های فصل بارندگی و افزایش جمعیت طعمه‌های یوزپلنگ، از جمله اقداماتی هستند که در این راستا اجرا می‌شوند. افزایش طعمه می‌تواند از طریق ایجاد امنیت در زیستگاه، بهبود وضعیت پوشش گیاهی یا انتقال طعمه انجام شود. همچنین، کاهش تهدیدات و چالش‌هایی همچون حضور شتر، گله‌های دام اهلی و سگ‌های گله در دستورکار قرار دارد. دومین راهبرد، حفاظت از کریدورهای عبور یوزپلنگ است. یکی از مهمترین این کریدورها، مسیر جاده‌ای میامی به عباس‌آباد است. در گذشته اقداماتی مانند کنترل و کاهش سرعت خودروها، احداث فنس‌های حفاظتی و تأمین روشنایی مسیر در بخش‌‎های محدودی از این محور مواصلاتی انجام شده است. ما تلاش می‌کنیم این اقدامات را  تکمیل کنیم تا وضعیت این مسیر بهبود یابد و امنیت یوزها در این منطقه افزایش پیدا کند.

همان‌طورکه می‌دانید، وضعیت یوزپلنگ آسیایی بسیار نامساعد است و این گونه به‌شدت در معرض خطر انقراض قرار دارد. زیستگاه‌های اصلی این گونه، شامل پارک ملی توران، پناهگاه حیات‌وحش توران و منطقه حفاظت‌شده توران، که در مجموع تحت‌عنوان مجموعه حفاظتی توران شناخته می‌شوند، با تهدیدات جدی مواجه هستند. این منطقه که در قالب ذخیره‌گاه زیست‌کره نیز شناخته می‌شود، با چالش‌هایی همچون کمبود شدید نیرو و خودرو، حضور دام و شتر، و تأثیرات غیرقابل‌انکار تغییراقلیم و خشکسالی‌های شدید سال‌های اخیر روبه‌رو است. در حال حاضر، با وجود اینکه تعداد یوزهای مشاهده‌شده در توران بیش از حد انتظار است، اما تهدیدهای مذکور همچنان پابرجا هستند. یکی از نکات مثبت، نرخ زادآوری بالای یوزهای ماده در ایران نسبت به یوزهای آفریقایی است؛ به‌طوری‌که ۹۰ درصد زادآوری‌ها به تولد منجر می‌شود. همچنین، حدود ۷۰ درصد از توله‌های یوزپلنگ سال اول زندگی خود را پشت سر می‌گذارند. اما مشکل اصلی پس از این مرحله رخ می‌دهد؛ طی ۱۰ سال گذشته نزدیک به ۲۰۰ توله یوز که به سن استقلال رسیده بودند، محو شده‌اند و هیچ اطلاعی از سرنوشت آنها در دست نیست. به‌دلیل نبود پایش منسجم و امکان قلاده‌گذاری، مشخص نیست این یوزها چه سرنوشتی پیدا می‌کنند. به‌نظر می‌رسد پس از استقلال، یوزپلنگ‌های جوان به‌دلیل کمبود قلمرو در توران، این منطقه را ترک می‌کنند، اما زیستگاه‌های بعدی آنها نامشخص است. به‌دلیل نبود پایش کافی، اطلاعات دقیقی نداریم، اما همانند سایر نقاط جهان، یکی از راهکارهای اساسی برای حفظ این گونه، تکثیر در اسارت است. هرچند که در ادامه مسیر، مشکلاتی پیش آمد که روند تکثیر در اسارت را به چالش کشید، اما در آغاز، نتایج مثبتی به‌همراه داشت. نمونه آن، آبستنی یوز ماده «ایران» و زایمان سه توله‌یوز بود که نشان داد این روش قابلیت اجرا دارد. بررسی مسائل و چالش‌های پیش‌آمده در این زمینه نیازمند تحلیل‌های تخصصی و کارشناسی بیشتری است.

سایت تکثیر یوز چند یوز و نیرو دارد؟ تیم مدیریتی و دامپزشکی آن شامل چه کسانی است و درنهایت چه کسی پاسخگوی اتفاقاتی است که در این سایت اتفاق می‌افتد؟ (در گذشته به‌ویژه پس از زایمان ایران شاهد بودیم که هیچ‌کس مسئولیت را به‌شکل کامل به‌عهده نمی‌گرفت و همه توپ را در زمین دیگری می‌انداختند.)

شش یوز به‌ نام‌های فیروز، دلبر، توران،‌ آذر،‌ ایران و ابریشم را در سایت داریم. دو نفر یوزبان بسیار با تجربه و دانش بالا به‌صورت شیفت و  شبانه‌روزی در محل سایت تلاش می‌کنند و یک اکولوژیست به‌عنوان ناظر سایت و یک نفر دکتر دامپزشک هم بر فعالیت‌ها و روند رخدادهای سایت نظارت می‌کنند. در تمام ساعات شبانه‌روز حفاظت از سایت با حضور محیطبانان مسلح انجام می‌شود. همه اقدامات و مسائل مرتبط با سلامت و دامپزشکی یوزپلنگ‌ها در شورای دامپزشکی با حضور اساتید دانشگاه و دامپزشکان سازمان بررسی و تصمیم‌گیری می‌شود. در پاسخ به این پرسش که چه نهادی مسئول اتفاقاتی است که در سایت رخ می‌دهد، باید گفت سازمان حفاظت محیط‌زیست دارای سیاست‌های مشخصی در حوزه یوزپلنگ است؛ هرچند ممکن است در تأمین منابع مالی و نیروی انسانی و مشکلات‌های حقوقی و قانونی، ضعف‌های مشهودی وجود داشته‌باشد و آن همراهی کامل مورد انتظار از سوی دولت، مجلس و قوه قضائیه با این سازمان انجام نشود، اما با همین امکانات محدود نیز سیاستگذاری‌هایی صورت گرفته و اقداماتی انجام شده است. در گذشته، اقدامات هرچند ناکافی اما بسیار مثبتی در زمینه خرید حقوق عرفی و سامانه‌های چرای دام، ایمن‌سازی کریدور یوز و سایر اقدامات حفاظتی انجام شد. اما در حوزه اجرا، سازمان حفاظت محیط‌زیست معمولاً امور اجرایی را به ادارات کل استان‌ها و مدیران کل مربوطه واگذار می‌کند. بنابراین، مسئولیت این موضوع هم برعهده سازمان و هم برعهده اداره‌کل استان و شخص مدیرکل است.

به نسبت مسئولیتی که به افراد سپرده شده،‌ منابع و اختیارات هم دارید یا دارند؟ به‌عنوان مثال اگر بخواهید سایت تکثیر در اسارت یوز در ایران را با کشور دیگری مقایسه کنید، شرایط هر کدام چطور است؟

باتوجه‌به مسئولیت‌هایی که افراد برعهده دارند و محدودیت‌های اعتباری موجود، شرایط مطلوبی نداریم. بااین‌حال، سازمان حفاظت محیط‌زیست تلاش کرده است از منابع داخلی خود و همچنین منابع مرتبط با مسئولیت اجتماعی، اقدامات مؤثری در راستای حفظ یوزپلنگ آسیایی انجام دهد. در حوزه اختیارات، به نسبت شرایط موجود، اقداماتی انجام شده است،‌ بااین‌حال، برخی مسائل و حواشی ایجادشده گاهی موجب می‌شود اداره‌کل نتواند آن‌طورکه باید، اعمال اختیار و نظر کند. سیاست کلی ما در اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست استان سمنان برپایه شفافیت، پذیرش کامل مسئولیت و بهره‌گیری مطلوب از اختیارات موجود است و باتوجه‌به سیاست‌ها و مصوبات سازمان حفاظت محیط‌زیست درباره یوزپلنگ آسیایی، بنده این اختیار را دارم که اخبار و رخدادهای مهم مرتبط با یوزپلنگ آسیایی و سایت تکثیر را به اطلاع مردم برسانم. درباره مقایسه با سایر کشورها هم که پرسیدید، باید بگویم در برخی کشورهای آفریقایی اقدامات موفقی در زمینه تکثیر در اسارت یوزپلنگ انجام شده است، اما شرایط آنها با ایران متفاوت است. این کشورها از نیروی انسانی و منابع مالی بیشتر و کمک‌های مالی و فنی و کارشناسی خارجی برخوردارند و به همین دلیل توانسته‌اند به موفقیت‌های قابل‌توجهی دست یابند. ما نیز باید از تجربیات ارزشمند آنها در این زمینه بهره بگیریم، اما نمی‌توان نسخه‌ای یکسان برای ایران و آن کشورها پیچید. لازم است با در نظر گرفتن شرایط خاص کشور، از علوم روز و تجربیات موجود به‌صورت مناسب استفاده کنیم تا بتوانیم برنامه تکثیر در اسارت یوزپلنگ را به‌درستی پیش ببریم.

یکی از انتقاداتی که پس از زایمان ایران مطرح شد‌، به عدم تجهیزات کافی در سایت برمی‌گشت. آیا به‌لحاظ تجهیزات سایت شرایط مناسبی دارد؟

در حوزه دامپزشکی، به‌ویژه دامپزشکی حیات‌وحش و جراحی‌های مرتبط، نیاز فوری و جدی به تجهیزات مناسب در سایت تکثیر وجود دارد. تلاش‌هایی در حال انجام است تا این تجهیزات تأمین شود و امیدواریم این اقدامات به نتیجه برسد. بااین‌حال، واقعیت این است وضعیت تجهیزات دامپزشکی در سایت تکثیر شرایط مطلوبی ندارد.

 شرایط جسمی دلبر چطور است؟

وضعیت «دلبر» نسبت به روز قبل بهتر و لنگی دست راست کاسته شده است، اما در اندام قدامی کماکان درد وجود دارد. احتمال دارد به‌علت کهولت سن در اندام‌ها آرتروز وجود داشته باشد، اما تصمیم نهایی برای اقدامات حمایتی و درمانی در کمیته دامپزشکی یوزپلنگ آسیایی مطرح می‌شود. ما برای کاهش اثر سرمای شدید منطقه توران دمای داخل لانه دلبر را کمی افزایش داده‌ایم.  

ایران توان باروری دارد؟ و شرایط بقیه یوزهای نر و ماده سایت چطور است؟

در مورد دو یوزپلنگ ماده‌ای که در اختیار ما هستند، یعنی «آذر» و «توران»، این دو هنوز به بلوغ کامل نرسیده‌اند و علائم فحلی کاملی را نشان نداده‌اند. در مقابل، «ایران» علائم فحلی را بروز داده و جفتگیری با «فیروز» انجام شده است. بااین‌حال، برای ارزیابی دقیق‌تر، بررسی‌های بیشتری به‌ویژه در مورد سلامت رحم یوزپلنگ ماده ضروری است. براساس بررسی‌های انجام‌شده، شاخ‌های رحم به‌طور کلی سالم هستند، به‌جز یک شاخ که اندکی فیبروز مشاهده شده است. مسئله مهم دیگر، کیفیت اسپرم «فیروز» است. باتوجه‌به آزمایش‌هایی که در سال‌های گذشته انجام شده، گمان می‌رود اسپرم این یوزپلنگ کیفیت و مطلوبیت لازم را نداشته باشد. توان باروری «ایران» زمانی مشخص خواهد شد که یک یوز نر با تمام ظرفیت باروری در اختیار داشته باشیم. علاوه‌براین، بررسی‌های دقیق‌تر شامل سونوگرافی، ارزیابی وضعیت تخمدان‌ها و سلامت شاخ‌های رحم باید حتماً توسط دامپزشک متخصص  انجام شود تا بتوان به‌صورت قطعی درباره توانایی «ایران» در بارداری اظهارنظر کرد. در حال حاضر، تنها یوز نر موجود در سایت تکثیر «فیروز» است. شایعاتی مبنی‌بر زنده‌گیری «فراز» مطرح شده، اما این موضوع صحت ندارد. «فراز» همچنان به‌عنوان یک یوز نر آزاد در زیستگاه‌های طبیعی حضور دارد. همچنین، همان‌طور که اشاره شد، «آذر» و «توران» هنوز به بلوغ کامل نرسیده‌اند و باید منتظر ماند تا در زمان‌های مناسب بعدی، شرایط آنها ارزیابی شود.

دو سال است که خبری از جفتگیری یوزها نیست، چرا؟

سال گذشته نیز جفتگیری انجام شد، اما نتیجه‌ای در پی نداشت. امسال نیز جفتگیری میان «فیروز» و «ایران» صورت گرفته است، اما احتمال موفقیت آن را ضعیف می‌دانیم. امید ما به سال آینده یا ماه‌های پیش رو است، زمانی که «آذر» و «توران» به بلوغ می‌رسند و علائم فحلی کامل را نشان خواهند داد. در مورد اینکه چرا طی دو سال گذشته خبری از جفتگیری منتشر نشده است، باید گفت جفتگیری به‌طور طبیعی انجام شده، اما ازآنجاکه به نتیجه منجر نشده، در‌این‌باره اطلاع‌رسانی خاصی صورت نگرفته است.

تنوع ژنتیکی یوزها چطور است؟ آیا با این جمعیت محدود می‌توان امیدی به بقای یوزها داشت؟

در موضوع تنوع ژنتیکی یوزها، یکی از برنامه‌هایی که به‌زودی اجرا خواهیم کرد، انجام آزمایش‌های ژنتیکی و تعیین قرابت ژنتیکی یوزهای موجود است. هرچند «فراز» به‌عنوان یوز نری که در طبیعت زندگی می‌کند، به‌طور مستقیم در دسترس ما نیست، اما می‌توانیم از طریق سرگین او نمونه‌برداری کنیم و بررسی‌های ژنتیکی لازم را انجام دهیم. همچنین، برای یوزهایی که در سایت تکثیر حضور دارند، به‌راحتی می‌توان آزمایش‌های ژنتیکی با نمونه‌برداری غیرتهاجمی را انجام داد تا میزان تنوع ژنتیکی آنها مشخص شود و بررسی کنیم که آیا درون‌آمیزی (همخونی) رخ داده است یا خیر.

با این جمعیت محدود، نمی‌توان با قطعیت درباره آینده یوزپلنگ آسیایی نظر دقیق داد، اما تلاش ما این است که برنامه‌های حفاظتی و تکثیری را به‌درستی پیش ببریم. مجموعه‌ای از عوامل در کنار یکدیگر می‌توانند در حفظ این گونه مؤثر باشند و من شخصاً همچنان به بقای یوزپلنگ آسیایی امیدوار هستم.

فراتر از سایت تکثیر مدت‌هاست که کارشناسان درباره ضرورت قلاده‌گذاری یوزها صحبت می‌کنند‌. اگر این کار اطلاعات مهمی درباره رفتارشناسی این گونه به ما می‌دهد،‌ چرا انجام نمی‌شود؟

بحث قلاده‌گذاری یوزپلنگ‌ها ضروری است. اگر بخواهیم سرنوشت یوزهایی را که به سن استقلال می‌رسند و پس از آن از زیستگاه اولیه جدا می‌شوند، بررسی کنیم، به داده‌های دقیق‌تری نیاز داریم. متأسفانه چالش‌ها و محدودیت‌هایی در این زمینه وجود دارد. تلاش ما این است که با جلب اعتماد، اقناع عمومی و ارائه ادله کافی، زمینه اجرای برنامه قلاده‌گذاری را فراهم کنیم. هرچند این کار باتوجه‌به شرایط موجود دشوار است، اما امیدواریم بتوانیم از تمامی ظرفیت‌های موجود بهره ببریم تا این اقدام مهم به سرانجام برسد.

باتوجه‌به اینکه سایت‌های کوچک تکثیر، مثل توران، شانس زیادی در دنیا ندارند. آیا به روش‌های نیمه‌اسارت و فراجمعیت فکر شده؟

هدف از تکثیر در اسارت این است که در مراحل بعدی به تکثیر در شرایط نیمه‌اسارت و سپس فراجمعیت برسیم. هدف نهایی ما این است که بتوانیم جمعیت یوزها را در زیستگاه‌های تاریخی این گونه گسترش دهیم و این پروژه را به نتیجه برسانیم.

مردم چطور می‌توانند هم کمک کنند و هم در جریان قرار بگیرند؟ آیا امکان فعالیت داوطلبانه مثل سایت‌های یوزپلنگ دنیا در ایران هم وجود دارد؟

یکی از محدودیت‌هایی که سازمان حفاظت محیط‌زیست با آن مواجه بوده، موضوع دریافت کمک‌های نقدی و غیرنقدی است. براساس مواد قانون تنظیم‌بخشی از مقررات مالی دولت، ادارات دولتی، از جمله محیط‌زیست، از دریافت این نوع کمک‌ها منع شده بودند. اما در ضوابط اجرایی بودجه سال‌های ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳، این امکان فراهم شد که ادارات دولتی بتوانند از منابع مالی مرتبط با مسئولیت اجتماعی واحدهای صنعتی، تولیدی و خدماتی بهره‌مند شوند. خوشبختانه، اخبار دریافتی حاکی از آن است که در بودجه سال آینده، سازمان حفاظت محیط‌زیست به‌عنوان یک دستگاه «هدیه‌بگیر» تعیین شده است. این بدان معناست که سازمان می‌تواند هم از منابع مالی مستقیم و هم از کمک‌های غیرنقدی بهره‌مند شود، که قطعاً می‌تواند گامی راهگشا در مسیر حفاظت از محیط‌زیست باشد. ان‌شاءالله پس از تصویب و اعلام قانون بودجه، اطلاعات دقیق‌تری درباره نحوه دریافت کمک‌ها به مردم ارائه خواهیم کرد. همچنین، درصورتی‌که این موضوع به‌صورت قانونی به تصویب برسد، آیین‌نامه اجرایی آن تدوین و تصویب خواهد شد تا کمک‌های مردمی و منابع مسئولیت اجتماعی صنایع با شفافیت کامل مورد استفاده قرار گیرند.

چرا اطلاع‌رسانی در مورد فعالیت‌های سایت تکثیر اینقدر کم و محدود است، برخلاف زیستگاه که دائماً درباره آن اطلاع‌رسانی می‌شود؟

درباره اطلاع‌رسانی فعالیت‌های سایت تکثیر، هدف ما این است که یک رخداد مهم و مثبت اتفاق بیفتد. اینکه به‌طور مداوم اعلام کنیم تلاش‌ها به نتیجه نرسیده است، از نظر بار روانی چندان مطلوب نخواهد بود. بااین‌حال، بنده شخصاً متعهد هستم که با شفافیت کامل درباره سایت تکثیر اظهارنظر کنم. امیدواریم تحولات مثبتی در این حوزه رخ دهد و با اطلاع‌رسانی آن، کام مردم عزیز را شاد کنیم. ما تحت‌تأثیر فشارهای بیرونی، فعالیت‌های این حوزه را تعطیل نخواهیم کرد و روند مدیریتی حاکم بر برنامه‌های یوزپلنگ را تغییر نخواهیم داد. یوزپلنگ یک موضوع و مسئله ملی و فراملی است، راه تعامل و همکاری سازنده باز است. مبنای کار ما خرد جمعی است و تلاش می‌کنیم از تمامی ظرفیت‌های موجود در دولت، بخش خصوصی و افرادی که دغدغه‌مند و دلسوز محیط‌زیست هستند، بهره ببریم. در این راستا، اطلاع‌رسانی و شفاف‌سازی می‌تواند نقش مؤثری در جلب همکاری مردم از سطوح و اقشار مختلف ایفا کند. اگرچه امید چندانی نداریم که تکثیر در اسارت در چند ماه پیش‌ رو به نتیجه برسد، اما برای سال آینده امیدواری‌ها بسیار بیشتر خواهد بود. با بلوغ یوزهای ماده، ظرفیت‌سازی لازم انجام خواهد شد تا این پروژه به موفقیت برسد. خوشبختانه تاکنون اقدامات مؤثری نیز در راستای بهینه‌سازی سایت تکثیر انجام شده است، ازجمله افزایش فضاهای موردنیاز، ایجاد مخفیگاه‌های مناسب برای یوزپلنگ، افزایش محدوده‌های جایگاه‌های یوزها، نصب «چیتاران» در سایت و دیگر اقدامات ضروری. علاوه‌براین، برنامه‌های تکمیلی دیگری نیز برای سایت تکثیر در دستورکار قرار دارد. امیدواریم با همکاری و همراهی مردم بتوانیم سایت تکثیر، زیستگاه یوزپلنگ و ایمن‌سازی کریدور یوزپلنگ را به‌طور هم‌زمان به نتیجه برسانیم.