یک ترانشه حدود ۳۰ متری در محدوده محور سوادکوه دچار لغزش شد. هرچند تاکنون خبری از آسیب جانی در میان نیست؛ اما برای «علی رمضانی»، همیار محیط زیستی که هر روز راهش از این تنگه می‌گذشت اتفاق بزرگ و ترسناکی است. او به «پیام ما» می‌گوید آنها تاکنون شاهد لغزش زمین در این منطقه نبوده‌اند و حالا بسیار نگران آینده‌اند «لوله گاز، نفت، کابل نوری و بسیاری از امکانات عمومی از این منطقه می‌گذرد. خاک هم رسی است و بالاتر هم که صخره‌های ممتد.»

او در سال‌های گذشته بارهاوبارها شاهد کندن کوه، خالی‌کردن زیر صخره‌ها و آمدن ماشین‌های سنگین به منطقه بوده و حالا می‌گوید آنچه باعث لغزش زمین شده است علاوه بر تأثیر بارش‌ها، فعالیت‌های انسانی است. «بیش از ۵ هکتار از کوه‌های اطراف تنگه ابوالقیس در دست برداشت است، شن و ماسه کوهی از آن برمی‌دارند و همه ما می‌دانستیم درنهایت عامل چنین حادثه‌ای خواهند شد.»

رمضانی به چند کیلومتر پایین‌تر از تنگه ابوالقیس اشاره می‌کند. نقطه‌ای که چندین و چند کارخانه برداشت شن و ماسه کوهی در آن ساخته شده «نزدیک‌ترین روستا به تنگ ابوالقیس روستای سرخ‌آباد است. اما دیدم تیر برق‌ها هم در اثر این لغزش جابه‌جا شده و به پایین روانه شده بودند. چندین کارخانه و محل برداشت دیگر هم در نزدیکی این تنگه وجود دارد که ممکن است در آینده باعث مشکلاتی ازاین‌دست شوند.»

«داریوش احمدی‌پور» دیگر فعال محیط‌زیستی که در منطقه شکار ممنوع سوادکوه حافظ حیات‌وحش و طبیعت است؛ اما بارها نگران وضعیت این مناطق شده. مناطقی که یکی از اصلی‌ترین کریدورهای رفت‌وآمد حیات‌وحش هستند. «جاده تنگه ابوالقیس و نواحی اطرافش در سال‌های گذشته دو بانده شد. همین فعالیت تخریب زیادی برجا گذاشت و محل رفت‌وآمد حیات‌وحش را با اختلال ایجاد کرد. دو سوی جاده، صخره است و با این جاده‌سازی کل و بزها مسیر حرکتی خود را از دست دادند و می‌دانستیم درنهایت باعث تخریبی در این حد هم خواهد شد.»

او می‌گوید نام ابوالقیس منتسب به فردی است که در سالیان دور در این منطقه قهوه‌خانه داشته و جاده‌های این منطقه هم بسیار قدیمی است. «در این منطقه حتی پل‌ها و مسیرهایی داریم که از دوران عباسی ساخته شده‌اند.»
احمدی‌پور می‌گوید هرچند این منطقه، حاشیه منطقه شکار ممنوع سوادکوه است و آنها برای گشت و پایش به آنجا نمی‌روند؛ اما همواره حوادثی در این منطقه رخ می‌داده که توجه‌ها را جلب می‌کرده است. «سال گذشته دو گرگ در این مسیر کشته شدند. الان هم لغزش زمین رخ‌داده و نمی‌دانیم چه وضعیتی پیش روست.»

دو لغزش در یک ماه

سال ۱۳۹۸ یکی از سال‌های پر لغزش کوه‌های استان مازندران بود و بیش از ۴۰۰ نقطه از این استان دچار لغزش با مقیاس‌های بزرگ، کوچک، عمیق و سطحی شد. جمعه، چهارم اردیبهشت‌ماه امسال هم بار دیگر لغزش زمین در کیلومتر ۶ پردیس، باعث تصادف و بسته‌شدن جاده شد. همان زمان «مهدی زارع» پژوهشگر پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله درباره این لغزش به «آوش» گفت «منطقه پردیس، جاجرود، سد لتیان و لواسان به دلیل شرایط زمین‌شناختی و اقلیمی، همواره یکی از نقاط بسیار مستعد زمین‌لغزش در شمال شرق تهران هستند. لغزش‌های محدوده بالادست سد لتیان با افزایش رسوب رودخانه جاجرود، عمر مفید مخزن سد لتیان تأمین‌کننده بخشی از آب شرب تهران را کاهش می‌دهند. زمین‌لغزشی که از ۲۶ اسفند ۱۳۸۴ شروع شد و تا فروردین ۱۳۸۵ ادامه داشت باعث ایجاد شکاف‌هایی تا ژرفای ۴ متر در سطح جاده شد. این رویداد نشان داد که لغزش‌ها در این منطقه فرایندی تدریجی اما ویرانگر دارند.»

زارع با بیان اینکه رانش زمین جناح چپ سد لتیان و در ۴۰۰ متری بالادست محور به تخریب جاده و جابه‌جایی زمین‌های اطراف انجامید، گفت: «در شهریورماه ۱۴۰۴ و با خشک‌شدن نسبتاً کامل سد لتیان، مشخصات محدوده لغزش کاملاً در معرض دید قرار گرفت و مشخص شد که علاوه بر جاده دسترسی محدوده پنجه لغزش تا داخل مخزن سد لتیان هم گسترده است.»

حالا اما زمین در سوادکوه لغزیده. «رمضان پاریاو» فرماندار سوادکوه درباره این اتفاق به مهر گفت «این لغزش در محدوده باند برگشت مسیر و در نزدیکی تأسیسات حیاتی رخ‌داده که حساسیت موضوع را افزایش داده است. این محدوده در مجاورت شبکه برق ۲۰ کیلووات، خط لوله نفت ۳۲ اینچ و نهر آب کشاورزی قرار دارد و همین موضوع شرایط ناپایدار و پرریسکی ایجاد کرده است. بررسی‌های اولیه نشان می‌دهد احتمال ادامه‌دار بودن ناپایداری در توده خاکی منطقه وجود دارد و لازم است اقدامات فوری برای تثبیت و ایمن‌سازی انجام شود.»

مدیرکل مدیریت بحران استانداری مازندران از آغاز اقدامات پیشگیرانه در این منطقه خبر داد و به «مهر» اعلام کرد که باتوجه‌به شرایط زمین و افزایش بارش‌ها، تجهیزات و ماشین‌آلات لازم در محدوده تنگه ابوالقیس مستقر شده تا در صورت بروز لغزش، عملیات ایمن‌سازی به‌سرعت انجام شود. «وجود خطوط لوله در این محدوده، حساسیت عملیات اجرایی را افزایش داده و ضرورت رعایت استانداردهای ایمنی و فنی را دوچندان کرده است و پس از تکمیل هماهنگی‌ها، اقدامات عملی برای پایدارسازی شیب و جلوگیری از گسترش لغزش آغاز خواهد شد.»

۵ سال از تدوین نقشه لغزش زمین کشور گذشته

اتفاقی که در تنگه ابوالقیس و دو هفته قبل در پردیس رخ داد، از نظر «محمدجواد بلورچی»، محقق زمین‌شناسی، زمین‌لغزش است نه رانش. او به «پیام ما» می‌گوید تعریف این دو پدیده متفاوت است و لغزش یعنی سرخوردن زمین و رانش یعنی هل‌دادن آن به سمت بالا؛ «البته نام‌های تخصصی دیگری هم دارد که بسته به شیب زمین متفاوت است. اما آنچه واضح است این اتفاق در نقاط کوهستانی و صخره‌ای رخ می‌دهد و باتوجه‌به شیب زمین می‌تواند آسیب‌زایی آن تغییر کند.»

به گفته این محقق، لغزش زمین در هنگام زلزله‌های بزرگ هم بسیار اتفاق می‌افتد. مانند لغزش‌هایی که بعد از زلزله کرمانشاه یا رودبار شاهد آن بودیم که چندین روستا را مدفون کرد. «حالت دیگری که تشدیدکننده زمین‌لغزش است، بارندگی‌های شدید و نفوذ آب در خاک و سنگ است. ما امسال بهار خوب و پربارشی داشتیم و این امکان تشدید شده؛ اما مهم‌ترین دلیل ایجاد زمین‌لغزش، دست‌کاری‌های انسانی است. کارهایی مانند جاده‌سازی، توسعه مناطق، برداشت از کوه و…. این کارها باعث خالی‌شدن دامنه کوه و تسریع لغزش می‌شود که نمونه‌هایش را در سال‌های اخیر در جاده‌های چالوس، هراز و… دیده‌ایم.»

بلورچی در پاسخ به این پرسش که آیا در کشور نقشه‌ای برای زمین‌لغزش وجود دارد هم می‌گوید «بله، چنین نقشه‌ای هست؛ اما پنج سال از کشیدن آن می‌گذرد. درحالی‌که باتوجه‌به تحولات و ساخت‌وسازها این نقشه باید سالیانه به‌روز شود و نیازمند ویرایش جدید است.» او همچنین می‌گوید در این شرایط استان‌هایی که درگیری بیشتری با این پدیده دارند باید از سازمان زمین‌شناسی بخواهند که سالیانه این نقشه‌ها را برایشان تدوین کند و در مقیاس محلی به آنها تحویل دهد.

اما حالا در شرایطی که نقشه‌های لغزش زمین به‌روز نیستند و هر روز بر میزان برداشت و تخریب از منابع طبیعی افزوده می‌شود، سؤال اینجاست که باید منتظر لغزش‌های بیشتر و آسیب‌های گسترده‌تر و جابه‌جایی کوه‌های صخره‌ای‌مان باشیم؟ آنچه کسی درباره‌اش صحبت نمی‌کند و خبری هم پیشگیری در میان نیست.