ایجاد توازن میان بهره‌برداری و حفظ منابع طبیعی باتوجه‌به اصول گردشگری پایدار

گردشگری پایدار به‌عنوان یک رویکرد اساسی در صنعت گردشگری، به‌دنبال ایجاد توازن میان بهره‌برداری اقتصادی از منابع گردشگری و حفظ منابع طبیعی برای نسل‌های آینده است. این رویکرد، نه‌تنها به رشد اقتصادی جوامع محلی کمک می‌کند که به حفظ محیط‌زیست و ارتقای کیفیت زندگی مردم مناطق گردشگری مهم توجه ویژه دارد. گردشگری پایدار تلاش می‌کند تا اثرات منفی حضور گردشگران در یک مقصد را بر محیط‌زیست کاهش دهد و فرصت‌های جدید اقتصادی برای جوامع محلی ایجاد کند.

تأثیر گردشگری بر منابع طبیعی و اکوسیستم‌ها به‌ویژه در بخش اقامت و حمل‌و‌نقل امری ثابت‌شده است. اما دنیا به تدابیری برای مدیریت این اثرگذاری بر محیط‌زیست رسیده است و بخشی از این تدابیر در حیطه گردشگری پایدار و گردشگری سبز تعریف شده. مطالعات سازمان جهانی گردشگری، نشان می‌دهد گردشگری به‌طور مستقیم حدود ۹ درصد از تولید گازهای گلخانه‌ای و گرمایش جهانی را به خود اختصاص می‌دهد. این مسئله، به‌ویژه در کشورهایی که گردشگری آنها به منابع طبیعی وابسته است، چالش‌های محیط‌زیستی جدی‌تری را به‌همراه دارد. بخش عمده بهره‌مندی از منابع طبیعی در گردشگری به آب و انرژی مربوط است. در بسیاری از مقاصد گردشگری، هتل‌ها، اقامتگاه‌ها و دیگر تأسیسات گردشگری مصرف زیادی از این منابع دارند که در بلندمدت می‌تواند تأثیرات منفی بر محیط‌زیست داشته باشد. به همین دلیل، استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر، طراحی سازگار با محیط‌زیست، مدیریت پسماند و صرفه‌جویی در مصرف منابع از جمله اقدامات کلیدی در حوزه توسعه گردشگری پایدار هستند.

در ایران اقامتگاه‌های بومگردی به‌عنوان یک مدل موفق از خدمات اقامتی با تأکید بر اصول گردشگری پایدار، به‌ویژه در روستاها و مناطق کم‌جمعیت، گسترش پیدا کردند، ماهیت این نوع اقامتگاه‌ها ایجاب می‌کند که علاوه‌بر اینکه کمترین آسیب را به محیط‌زیست وارد می‌کنند، به جوامع محلی کمک‌کنند تا به‌طور مستقیم از مزایای گردشگری بهره‌مند شوند. همان‌طورکه دبیر کمیته ملی طبیعت‌گردی و گردشگری سبز در همایش ملی ارزیابی اثرات محیط‌زیستی تأکید کرد: «بومگردی‌ها می‌توانند معیار مناسبی برای ارزیابی کیفیت پایداری در گردشگری باشند»

در همایش‌ ارزیابی اثرات محیط‌زیستی، کارشناسان و مسئولان به بررسی راه‌های مختلف برای بهبود پایداری در صنعت گردشگری پرداختند و تلاش داشتند تا با تدوین استانداردهای مشخص و بهره‌گیری از تجربیات موفق جهانی، مدل‌هایی برای گردشگری سبز و پایدار پیشنهاد کنند. در این همایش‌، موضوعاتی چون مدیریت منابع، کاهش آلودگی، استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر و ایجاد اقامتگاه‌های دوستدار محیط‌زیست، به‌طور جدی مورد بحث قرار گرفت. از جمله مهمترین محورهای این همایش: «ارزیابی اثرات اکوتوریسم و گردشگری پایدار، تغییراقلیم، گرمایش جهانی و ارزیابی محیط‌زیستی طرح‌ها و پروژه‌های عمرانی، خدمات بوم‌شناختی در ارزیابی اثرات محیط‌زیستی، دیپلماسی محیط‌زیست، منافع ملی و تعهدات بین‌المللی، ظرفیت برد و تاب‌آوری و رابطه آن با ارزیابی اثرات محیط‌زیستی و…» بود.

توجه به اصول و مؤلفه‌های گردشگری پایدار نه‌تنها به کاهش اثرات منفی آن بر محیط‌زیست کمک می‌کند بلکه می‌تواند به‌عنوان یک محرک مهم در جهت توسعه پایدار جوامع محلی عمل کند. بنابراین، نیاز است صنعت گردشگری در سطح جهانی به‌طور جدی به‌سمت توسعه پایدار حرکت کند و در این مسیر از تمام ابزارهای موجود، از جمله گردشگری بومگردی، استفاده بهینه از منابع و رعایت اصول زیست‌محیطی بهره‌برداری کند.

سال ۱۴۰۴ سال پروژه‌های معیار در گردشگری کشور است

«محمد جهانشاهی»، دبیر کمیته ملی طبیعت‌گردی و گردشگری سبز وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، در بیست‌ویکمین همایش ملی ارزیابی اثرات محیط‌زیستی ایران گفت: «باتوجه‌به ماهیت خاص اقامتگاه‌های بومگردی و تأکید بر رعایت شاخص‌های توسعه پایدار در تدوین آیین‌نامه‌های ایجاد این تأسیسات، این بخش از گردشگری می‌تواند به‌عنوان معیاری مناسب برای ارزیابی کیفیت پایداری صنعت گردشگری کشور در نظر گرفته شود.»

محمد جهانشاهی در ادامه تأکید کرد: «در حال حاضر حدود  دو هزار  و ۷۰۰ پروژه گردشگری در کشور توسط بخش خصوصی در حال اجراست. این پروژه‌ها شامل طیف وسیعی از تأسیسات، از یک اقامتگاه بومگردی روستایی تا پروژه‌های کلان گردشگری با سرمایه‌گذاری‌های چندهزار میلیارد تومانی است. ما در تلاشیم تا با بهبود شاخص‌های پایداری در این پروژه‌ها، گردشگری کشور را به‌سمت توسعه‌ای پایدار هدایت کنیم.» دبیر کمیته ملی طبیعت‌گردی و گردشگری سبز درباره نقش بومگردی‌ها در توسعه پایدار گردشگری هم گفت: «بیش از چهار هزار اقامتگاه بومگردی در بیش از ۴۲۰ منطقه روستایی و شهری در سراسر کشور مجوز فعالیت دارند. این اقامتگاه‌ها می‌توانند به‌عنوان معیاری برای سنجش عملکرد و کیفیت رفتار در حوزه گردشگری کشور به کار روند. اگرچه این بخش از گردشگری نسبت به دیگر تأسیسات وضعیت بهتری دارد، اما هنوز در زمینه‌های مصرف بهینه منابع، به‌ویژه آب و انرژی، و مدیریت پسماند نیازمند بهبودهای جدی است. بااین‌حال، این اقامتگاه‌ها از سطح تعامل بهتری با جامعه محلی برخوردارند و در ارتقای فرهنگ بومگردی نقش چشمگیری دارند. در دبیرخانه کمیته ملی طبیعت‌گردی و گردشگری سبز، تلاش کرده‌ایم تا در دو سال گذشته، روندهای توسعه گردشگری را بر مبنای بهبود شاخص‌های پایداری ارتقا دهیم. نمونه‌ای از این تلاش‌ها، همایش‌هایی همچون این همایش و همچنین برگزاری سومین دوره جایزه وجدان محیط‌زیست است که با هدف تقویت گفتمان پایدار و آینده‌نگر در نظام برنامه‌ریزی حوزه‌های گردشگری و محیط‌زیست انجام شده است.»

جهانشاهی همچنین به تدوین استانداردهای معیار مصرف انرژی برای هتل‌ها اشاره کرد و گفت: «تدوین دستورالعمل برچسب انرژی برای صد هتل کشور در حال انجام است. باتوجه‌به اینکه گردشگری سهم قابل‌توجهی از تولید کربن و گرمایش جهانی دارد، و هتل‌ها نیز یکی از بزرگترین مصرف‌کنندگان انرژی هستند، این استانداردها با همکاری شرکت بهینه‌سازی مصرف سوخت و جامعه هتلداران کشور در حال تدوین است. امیدواریم که این استانداردها تا سال ۱۴۰۵ به مرحله اجرایی برسند.»

او بر اهمیت روستاهای جهانی در ترویج معیارهای پایداری در گردشگری اشاره کرد و گفت: «سازمان جهانی گردشگری برای انتخاب روستاهای جهانی، ۹ معیار مرتبط با اصول پایداری در نظر می‌گیرد. موفقیت‌هایی که روستاهای کشورمان در این زمینه کسب کرده‌اند، می‌تواند آنها را به الگوهایی مناسب برای دستیابی به معیارهای پایداری در بخش‌های مختلف، به‌ویژه محیط‌زیست، تبدیل کند.»

جهانشاهی در پایان با اشاره به سال ۱۴۰۴ به‌عنوان «سال پروژه‌های معیار در گردشگری کشور»، هدف اصلی این پروژه‌ها را مدلسازی نمونه‌هایی از مدیریت مقصد و الگوسازی «سلول‌های سبز» گردشگری عنوان کرد و گفت: «این پروژه‌ها به‌ویژه از جنبه‌های بین‌بخشی و میان‌دستگاهی می‌توانند فرآیندهای اجرایی را در جهت توسعه پایدار گردشگری تسهیل کنند.»

اهمیت محیط‌زیست ایمن در توسعه گردشگری پایدار

در این همایش «انوشیروان محسنی بندپی»، معاون گردشگری وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، بر اهمیت محیط‌زیست ایمن برای دستیابی به توسعه گردشگری پایدار تأکید کرد و گفت: «دستیابی به محیط‌زیست ایمن، یکی از پیش‌نیازهای اصلی برای توسعه پایدار گردشگری است. ازآنجاکه رویکرد اصلی معاونت گردشگری تقویت گردشگری پایدار است، در آینده، اصول گردشگری سبز همچون مدیریت پسماند و استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر با دقت بیشتری مورد توجه قرار خواهند گرفت.»

محسنی بندپی با اشاره به اهمیت حفظ منابع طبیعی و محیط‌زیستی در صنعت گردشگری، گفت: «یکی از مهمترین رویکردها در این حوزه، تقویت گردشگری پایدار است. در نظر داریم در رتبه‌بندی تأسیسات گردشگری کشور، اصول گردشگری سبز، از جمله مدیریت پسماند و استفاده از منابع انرژی تجدیدپذیر، را بیشتر مورد توجه قرار دهیم.»

او همچنین با اشاره به نقش پررنگ عوامل محیط‌زیستی نسبت به عوامل ارثی در بروز بیماری‌ها گفت: «دانشمندان بر این باورند که کنترل عوامل محیطی می‌تواند شدت بروز بیماری‌ها را کاهش دهد. این مسئله نشان‌دهنده اهمیت بسیار زیاد عوامل محیطی در صنعت گردشگری است؛ چراکه گردشگری سبز و پایدار می‌تواند به بهبود شرایط محیطی و افزایش کیفیت زندگی مردم منجر شود.»

معاون گردشگری کشور همچنین به نخستین آلودگی محیطی، یعنی آلودگی هوا، اشاره کرد و گفت: «برای داشتن یک زندگی سالم و درنتیجه سفرهای برپایه محیط‌زیست ایمن، باید آلودگی‌های محیطی شامل هوای آلوده، آب آلوده و میزان سرب موجود در محیط را به حداقل برسانیم.»

قدردانی از پیشکسوت علم ارزیابی اثرات محیط‌زیستی

در حاشیه این همایش، معاون گردشگری کشور از «مجید مخدوم»، بنیانگذار علم ارزیابی اثرات توسعه محیط‌زیستی در ایران، قدردانی کرد. انوشیروان محسنی بندپی او را «گنجینه‌ای ارزشمند» خواند و گفت: «باتوجه‌به چالش‌های محیط‌زیستی کشور و تأثیر مستقیم آن بر صنعت گردشگری، بهره‌مندی از نظرات و تجربیات ایشان بیش‌ازپیش ضروری است.»

مجید مخدوم که در این همایش حضور داشت، پیشکسوت و پدر علم ارزیابی اثرات محیط‌زیستی ایران است. او اولین کتاب محیط‌زیستی ایران با نام «زیستن در محیط» را ترجمه کرده است که تاکنون ۱۴ بار تجدید چاپ شده است. مخدوم آثار ارزشمندی همچون «شالوده آمایش سرزمین» را برای جامعه علمی به یادگار گذاشته است.