با جست‌وجوی ساده در اینترنت لیستی از شرکت‌های مختلف می‌بینیم که همگان نشان عالی مسئولیت اجتماعی شرکتی را دریافت کرده‌اند. عموم این شرکت‌ها این نشان را از «جشنواره روابط‌عمومی و مسئولیت اجتماعی(برند خوب)» دریافت کرده‌اند. این جشنواره، جشنواره‌ای سالانه است و با همکاری خانه روابط‌عمومی ایران برگزار می‌شود، نهادی که به‌نظر نمی‌رسد در حوزه مسئولیت اجتماعی شرکتی (csr) متخصص باشد و در اساسنامه آن نیز به فعالیت این نهاد در حوزه CSR اشاره‌ای نشده است. 

در این جشنواره عموماً «نشان عالی مسئولیت اجتماعی(برند خوب)» به تعداد زیادی از شرکت‌ها اهدا می‌شود و یک بررسی ساده نشان می‌دهد شرکت‌هایی که کمیت و کیفیت مسئولیت اجتماعی شرکتی‌شان بسیار متفاوت بوده است، همگی یک نشان یکسان دریافت کرده‌اند. جالب اینکه نه‌تنها در چهارمین دوره این جشنواره که امسال برگزار شده است، «محمدجعفر قائم پناه» معاون اجرایی رئیس‌جمهور نیز حضور داشته که در دومین دوره حتی نشان این جشنواره به اتاق بازرگانی تهران نیز اهدا شده است. باتوجه‌به اهمیت جایگاه اتاق بازرگانی ایران در مدیریت شرکت‌های خصوصی انتظار می‌رفت این نهاد در همکاری با نهادهای دیگر دقت عمل بیشتری به‌ خرج دهد. این‌ درحالی است که به گزارش روابط‌عمومی اتاق بازرگانی تهران، «بهمن عشقی»، دبیر وقت اتاق تهران، در مراسم اختتامیه این جشنواره با ابزار تأسف از اخباری که مبنی‌بر بی‌اخلاقی‌ها و فسادها در برخی نهادهای جامعه به گوش می‌رسد، گفته بود: «اسلاف ما در ایفای مسئولیت اجتماعی بسیار پیشرو و درک آنها از این مفهوم، جامع و گسترده بود. امیدواریم که ما نیز بتوانیم بیشتر و بهتر به مسئولیت اجتماعی خود عمل کنیم تا در این برگ از تاریخ سربلند باشیم.» اکنون این سؤال پیش می‌آید که ایشان با شناخت و آگاهی از مفهوم مسئولیت اجتماعی شرکتی در چنین برنامه‌هایی مشارکت کرده‌اند؟ و آیا قرار است این مفهوم و مقوله مهم اما تازه‌وارد به ایران، بدون مدیریت و پایش به مسیر نامعلوم خود ادامه دهد؟

مدیریت مسئولیت اجتماعی بنگاه‌ها

به‌نظر می‌رسد برای به بیراهه نرفتن مسئولیت اجتماعی شرکتی لازم است برنامه‌ها و فعالیت‌های این عرصه مدیریت شود. «محمود اولیایی»، رئیس کمیسیون مسئولیت‌های اجتماعی اتاق بازرگانی ایران، درباره برگزاری برنامه‌هایی در حوزه CSR معتقد است هر جشنواره و همایشی که در حوزه CSR برگزار می‌شود، به شناخته شدن این مفهوم کمک می‌کند و از این جهت جنبه مثبت دارند. منتها برخی از همایش‌ها و جوایز صرفاً وجه منفعت برای برگزارکنندگان و تقدیرشوندگان دارد که اتاق بازرگانی ایران با چنین برنامه‌هایی همراهی و همکاری نمی‌کند. او می‌گوید: همین امسال برای اجرای سه برنامه این‌چنینی و اهدای نشان مسئولیت اجتماعی بنگاهی با من صحبت کرده‌اند که من همراهی با هیچ‌کدام را نپذیرفتم. اما برخی دیگر سعی دارند به بهتر و بیشتر شناخته شدن csr و رشد آن در عرصه بنگاهی کمک کنند، این همایش‌ها و جوایز اگرچه نقص‌هایی هم دارند، اما قابل‌تقدیرند و با این نوع برنامه‌ها و همراهی و همکاری می‌کنیم و تلاش داریم به رشد آنها و رفع نقایصشان کمک کنیم. 

«آذر صائمیان»، رئیس اتحادیه انجمن‌های فناوری، نوآوری و تجاری‌سازی ایران، نیز می‌گوید: وجود چالش‌های مختلف منجر به این شده است که در سه-چهار سال اخیر شاهد رشد فزاینده‌ای در برگزاری جشنواره‌ها هستیم، بدون اینکه تأکید مشخصی بر حوزه پایداری وجود داشته باشد. او تأکید می‌کند «مسئولیت اجتماعی به‌عنوان زیربنای پایداری، اگر به‌درستی تعریف، تبیین و اجرا نشود، قطعاً نمی‌تواند به توسعه پایدار منجر شود.» 

اما دلیل افزایش این همایش‌ها و جشنواره‌های غیرتخصصی و نمایشی چیست؟ بی‌شک شناخت نادرست و ناکافی از جمله دلایل افزایش چنین جشنواره‌ها و جایزه‌های غیر اصولی و نابجاست.

مسئولیت اجتماعی شرکتی تبلیغات نیست

مسئولیت اجتماعی شرکتی (CSR) حوزه‌ای تخصصی است که متأسفانه در کشور ما بسیار دیده می‌شود که در تبلیغات و روابط‌عمومی منحصر شده و از مسیر درست خود منحرف شده است. تبلیغاتی شدن CSR نه‌تنها بودجه هنگفتی را از انجام این مقوله مهم مدیریتی می‌گیرد و به‌سمت تبلیغات می‌برد که منجر به انحراف فعالیت‌های آن نیز می‌شود. 

اولیایی دراین‌باره می‌گوید: اینکه CSR یا همان مسئولیت اجتماعی بنگاهی زیرمجموعه روابط‌عمومی قرار گرفته است، به این دلیل است که قبلاً کارهای خیریه شرکت‌ها در بستر روابط‌عمومی انجام می‌شد و با ورود مفهوم CSR به کشور ما چون مدیران با آن آشنایی ندارند، آن را با خیریه اشتباه گرفته‌اند و به روابط‌عمومی سپرده‌اند. درحالی‌که CSR مسئله‌ای استراتژیک است و در بعد حاکمیتی و راهبردی قرار دارد و باید مدیران برای آن برنامه‌ریزی داشته باشند. او معتقد است «با افزایش آگاهی مردم و توجه مدیران، این مفهوم می‌تواند در جایگاه درست خود قرار گیرد.»

صائمیان نیز دو رکن اساسی در توسعه ملی و سازمانی را فرهنگسازی و سرمایه‌های انسانی معرفی می‌کند و معتقد است «این دو رکن می‌توانند در تقویت و پیشبرد اهداف نظام‌های توسعه‌ای مؤثر واقع شوند.» 

روشن است تا زمانی که آگاهی و شناخت کافی از مفهوم مسئولیت اجتماعی وجود نداشته باشد، انحراف و بهره‌برداری‌های افراد سودجو در این مسیر ادامه دارد. رئیس اتحادیه انجمن‌های فناوری، نوآوری و تجاری‌سازی ایران درباره این انحرافات می‌گوید: «متأسفانه شاهد هستیم که برخی از سازمان‌ها، نهادها و شرکت‌هایی که علاقه‌مند به فعالیت در این حوزه هستند، مبالغی را به‌عنوان هزینه‌کرد خود در این حوزه اعلام می‌کنند و سمینارها یا جشنواره‌هایی نیز گواهینامه‌هایی را به این سازمان‌ها اعطا می‌کنند. اما هنگامی که به این سازمان‌ها مراجعه می‌شود، هیچ نشانه‌ای از تعهد به مسئولیت اجتماعی و پایداری در آنها مشاهده نمی‌شود.»

گردش مالی بالا در مسئولیت اجتماعی شرکتی، تهدید یا فرصت

صائمیان در گفت‌وگو با پیام ما توضیح می‌دهد که گردش مالی و درآمدی که شرکت‌های بزرگ جهانی در زمینه طراحی و استقرار نظام‌های مسئولیت اجتماعی (CSR) و پایداری دارند، ارقام فوق‌العاده بالایی را نشان می‌دهد. او می‌گوید: «آخرین آمار حاکی از آن است که حدود ۱۱.۷ تریلیون دلار صرفاً به سرمایه‌گذاری اقتصادی در حوزه سلامت اختصاص یافته است.» آیا همین گردش مالی بالا دلیل افزایش جشنواره‌ها و جایزه‌های بی‌پایه و اساس نیست؟ 

گزارش‌ها و اخبار زیادی از هزینه‌کرد شرکت‌ها برای خوشنامی خود حکایت دارند، اما این هزینه‌کردها همیشه به‌درستی مدیریت نمی‌شوند و حاصلی در جهت اصلاح آسیب‌ها و کمک به پایداری محیط و جامعه ندارند؛ درواقع چیزی جز همان هزینه‌کرد نیستند. زمانی که بنگاه و یا سازمانی برای خوشنامی مبلغ هنگفتی هزینه می‌کند، بی‌تردید حاضر است مبلغی هم برای انتشار خبر این هزینه‌کرد خود و در پی آن مبلغی هم برای دریافت جایزه‌ها و تقدیرنامه‌هایی که به خوشنامی او کمک بیشتری می‌کند، خرج کند. 

شاید بتوان علت همه این چالش‌ها را در یک مسئله اساسی یافت و آن‌هم اینکه شرکت‌ها مقوله مسئولیت‌های اجتماعی شرکتی را به دید تبلیغات و برندسازی نگاه می‌کنند و نهادهایی نیز با استفاده از این دیدگاه برای کلاه خود نمدی می‌بافند.

با اینهمه رئیس کمیسیون مسئولیت‌های اجتماعی اتاق بازرگانی ایران نسبت به آینده CSR در کشور خوش‌بین است و می‌گوید: «تجربه ۲۸ساله من در حوزه‌ علم مدیریت نشان داده است که مردم خودشان درست و نادرست را تشخیص می‌دهند و به‌مرور زمان که آگاهی مردم بیشتر می‌شود، چنین برنامه‌ها و جوایزی حذف می‌شوند. این جایزه‌ها و همایش‌ها بده‌بستان‌های موقتی‌ای هستند و نمی‌توانند ماندگار باشند و تأثیر چندانی ایجاد کنند.»

مطمئناً با گذار زمان و کسب تجربه آگاهی‌ها بیشتر و بیشتر می‌شود اما لازم است نهادهای متولی و سازمان‌های علمی برای آگاهی‌بخشی سریعتر و بهتر به مدیران و جامعه تلاش کنند و مفاهیم و مقوله‌های جدید را بهتر و کامل‌تر معرفی کنند. صائمیان می‌گوید: «به‌طور طبیعی، هر اقدام در زمینه اجرا، ارزیابی و توسعه نیازمند فرهنگسازی مؤثر است. اگر فرهنگ و توسعه آن در سازمان‌ها و جامعه به‌درستی شکل نگیرد، هر رویکردی که در سازمان‌ها به‌کار گرفته شود، متأسفانه با شکست مواجه خواهد شد.»

نهادهای تخصصی و راهبری مسئولیت اجتماعی شرکتی

خوشبختانه دو روز پیش شاهد جشنواره استانی مسئولیت اجتماعی بنگاهی در زنجان بودیم. همچنین، رئیس کمیسیون اتاق بازرگانی ایران در گفت‌وگوی خود با پیام ما از تلاش اتاق بازرگانی ایران برای برگزاری همایش ویژه‌ CSR خبر می‌دهد و می‌گوید سعی دارند در این همایش در کنار اهدای جوایز، کارگاه‌ها و آموزش‌هایی نیز برای مدیران و دست‌اندرکاران شرکت‌ها و فعالین اقتصادی ارائه دهند. درواقع، اتاق بازرگانی سعی دارد با آگاهی دادن به مدیران شرکت‌ها و مسئولان دولتی مسیر را اصلاح کند و از ارزیابی تا اعتبار مشاوران CSR را مدون و مشخص کند تا از خطا رفتن این مفهوم در کشور جلوگیری کنیم؛ امیدواریم حداقل در بخش خصوصی برای این مفهوم تمرکز ایجاد شود.

یکی دیگر از برنامه‌های جالب توجه در حوزه CSR «همایش ملی تجارب مسئولیت‌های اجتماعی در ایران» است که از سوی جهاد دانشگاهی و با همکاری دانشگاه تهران، وزارت علوم، وزارت نفت، وزارت کار و سازمان محیط‌زیست در دست اجراست. این همایش که در اردیبهشت سال آینده انجام می‌شود، اکنون در پیش‌همایش‌های مختلف دیدگاه‌ها و رویکرد‌های مختلف را در گفت‌وگوهای کارشناسان و متخصصان این حوزه مورد بررسی و کاوش قرار می‌دهد. 

انجمن مدیریت ایران نیز برنامه‌هایی برای نهادینه کردن مسئولیت‌های اجتماعی شرکتی اجرا می‌کند. این نهاد که از سال ۱۳۳۵ در حوزه آموزش، پژوهش و مشاوره برای تولید، اشاعه و گسترش فنون نوین مدیریت تلاش می‌کند. امسال نهمین کنفرانس ملی فرهنگ سازمانی و مسئولیت اجتماعی خود را در ۱۶ و ۱۷ بهمن‌ماه و با حضور نمایندگان بسیاری از شرکت‌ها، دانشگاه‌ها، وزارتخانه‌ها و سازمان‌هایی که در زمینه‌های پایداری و مسئولیت اجتماعی به‌عنوان پیشرو شناخته می‌شوند، برگزار می‌کند.

صائمیان که دبیر این جشنواره است، توضیح می‌دهد که این کنفرانس دو روزه، بر محور پویایی فرهنگ مشارکتی پایدار متمرکز است. دبیر کنفرانس ملی فرهنگ سازمانی و مسئولیت اجتماعی درباره این جشنواره توضیح می‌دهد که در حوزه مسئولیت اجتماعی، انجمن مدیریت در طی سال‌های اخیر با همکاری تیمی متشکل از بیش از ۲۵۰ نفر از استادان، متخصصان، ارزیابان و ناظران، مدل جایزه‌ای را تنظیم کرده و هر ساله آن را به‌روز می‌کند. این مدل شامل معیارهایی است که به سازمان‌ها ارسال می‌شود و پس از تکمیل اظهارنامه و انجام بازدیدهای میدانی، مورد ارزیابی قرار می‌گیرند. سازمان‌هایی که موفق به کسب امتیازات لازم شوند، از سوی کنفرانس مورد تقدیر و تشکر قرار می‌گیرند.

او اهمیت این جشنواره را در دقت و تأکید انجمن مدیریت بر صحت و سلامت گواهینامه‌های شرکت‌ها می‌داند و می‌گوید: یکی از الزامات ما این است که اظهاراتی که سازمان‌ها در فرایند ارزیابی به ما اعلام می‌کنند، به‌راستی توسط ارزیابان قابل مشاهده و ردیابی باشد. 

همچنین، شهرداری تهران نیز سلسله‌نشست‌هایی با عنوان «تور آموزشی و منتورینگ و کوچینگ مسئولیت اجتماعی و پایداری» برگزار می‌کند. در این نشست‌ها که با حضور فعالان، کارشناسان و علاقه‌مندان برگزار می‌شود، گفتمانی حول محور مسئولیت اجتماعی شکل گرفته است که به آگاهی‌بخشی و مشارکت هرچه بیشتر افراد گوناگون منجر می‌شود. اگرچه این نشست‌ها در مواجهه با مسئولیت اجتماعی همیشه رویکرد راهبردی ندارند و عموماً کلیت این مقوله را مدنظر قرار می دهند، اما در برخی نشست‌ها به CSR یا همان مسئولیت اجتماعی شرکتی هم نظر دارد و از دیدگاه کارشناسان این حوزه نیز استفاده می‌شود.

معیارهای مسئولیت اجتماعی شرکتی

گمان می‌رود هدف مسئولیت اجتماعی شرکتی صرفاً خیررسانی به جامعه است و اگر شرکت یا بنگاه اقتصادی‌ای هدایایی برای نیازمندان در نظر می‌گیرد و یا با نهادهای خیریه همراهی و همکاری دارد، بدین‌معنی است که به مسئولیت اجتماعی خود عمل می‌کند. درحالی‌که مسئولیت اجتماعی شرکتی بیش و پیش از همه بر رفع آسیب‌ها و حفظ پایداری شرکت و محیط فعالیت او تأکید دارد.

بخش زیادی از فعالیت‌هایی که به‌عنوان مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها در کشور ما مورد توجه قرار می‌گیرند، فعالیت‌های خیرخواهانه است؛ همان فعالیت‌های نیکوکارانه سنتی که اکنون با عنوان جدید و مدرن csr در حال انجام است. فعالیت‌هایی که با وجود هزینه‌کردهای گزاف، پایداری جامعه را به‌همراه نداشته و بیشتر به‌مانند مسکن‌های موقتی عمل می‌کنند.

صائمیان تأکید می‌کند که در حوزه مسئولیت‌های اجتماعی شرکتی باید به مباحث مرتبط با رفاه اقتصادی، توسعه اقتصادی، رفاه مردم و امنیت و مسائل زیست‌محیطی توجه ویژه‌ای داشته باشیم. به‌طور طبیعی، زمانی که این اقدامات به‌درستی انجام شود، اقدامات بشردوستانه نیز توسعه می‌یابند. به‌عنوان مثال، هنگامی که سازمان‌ها به‌منظور تأسیس و راه‌اندازی یک مدرسه در یک روستای دورافتاده اقدام می‌کنند، این کار در اندازه خود مثبت است. اما اگر از زاویه‌ای وسیع‌تر به موضوع نگاه کنیم، متوجه می‌شویم که اگر سیاستگذاری‌های ما در حوزه‌های اقتصادی و اجتماعی براساس پایداری باشد، دیگر نیازی نیست که شرکت‌ها یا سازمان‌ها بخشی از وظایف خود را به این امور اختصاص دهند، زیرا آن منطقه محروم به‌طور طبیعی سهمی از توسعه اقتصادی خواهد داشت.

درنهایت باید گفت آگاهی و شناخت درمان مسائل حوزه مسئولیت‌های اجتماعی شرکتی در کشور است و ناآگاهی و غفلت این حوزه را، همچون بسیاری دیگر از حوزه‌ها، دچار آسیب‌های فراوان کرده است؛ و این غفلت و ناآگاهی هم شامل مسئولین دولتی است و هم آحاد جامعه. در این بین آگاهی و بیداری جامعه متخصص می‌تواند منجر به افزایش آگاهی جمعی و استفاده بهینه از مفهوم و مقوله مسئولیت‌های اجتماعی شرکتی در کشور شود.