دو دهه برنامه‌ریزی برای توسعه تجدیدپذیرها

 بر اساس اطلاعات منتشر شده بر روی سایت «بخش انرژی کمیسیون اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل متحد برای آسیا و اقیانوسیه»؛ دولت ترکیه از سال ۲۰۱۰، برنامه‌هایی در سطح ملی برای توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر تا سال ۲۰۲۳ طراحی کرد و بدین ترتیب، توسعه این بخش در ترکیه در فاصله سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۵ افزایش قابل‌توجهی یافت. اما به طور دقیق‌تر از زمان تصویب قانون «استفاده از منابع تجدیدپذیر برای تولید برق» در سال ۲۰۰۵، انرژی‌های تجدیدپذیر موردتوجه ویژه دولت و بخش خصوصی قرار گرفته بود.

«نشریه علم و صنعت روز» در پاییز سال ۱۳۹۸ مقاله‌ای با عنوان «بررسی سیاست‌های انرژی تجدیدپذیر کشور ترکیه در مقایسه با اتحادیه اروپا» منتشر کرد که در آن، درباره قانون مذکور، به‌خوبی توضیح داده شده است. بر اساس این مقاله، هدف از تصویب قانون «استفاده از منابع تجدیدپذیر برای تولید برق»، استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر در تولید برق از طریق روش‌های ایمن، اقتصادی و قابل‌قبول و همچنین کمک به کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و حفاظت از محیط‌زیست بوده است و این قانون توانسته تا حدود زیادی روش‌های بهره‌برداری از این منابع را مشخص کند و اطلاعاتی در مورد اصول سرمایه‌گذاری را در ترکیه ارائه دهد.

بعدها  در سال ۲۰۰۷ قانون بهره‌وری انرژی در ترکیه تصویب شد. بر اساس اطلاعاتی که بر روی سایت «بخش انرژی کمیسیون اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل متحد برای آسیا و اقیانوسیه» قرار گرفته است؛ این قانون ضمن اصلاح قانون استفاده از منابع تجدیدپذیر به‌منظور تولید انرژی برق، سبب شد تا قیمت ثابتی برای خرید برق تولید شده از منابع تجدیدپذیر در نظر گرفته شود. این قیمت بین ۵ تا ۵.۵ سنت به‌ازای هر کیلووات‌ساعت برای مدت ۱۰ سال فقط برای نیروگاه‌هایی معتبر مشخص شده بود. همچنین در این سال، قانون منابع زمین‌گرایی و آب‌های معدنی طبیعی تصویب شد. در قانون مذکور تأکید شده که منابع زمین گرمایی و آب‌معدنی متعلق به دولت ترکیه است و برای فعالیت در حوزه اکتشاف این منابع باید مجوز خاصی صادر شود. همچنین بر اساس این قانون، یک مجوز عملیاتی نیز برای بهره‌برداری از منابع زمین‌گرایی موردنیاز است که اعتباری ۳۰ساله دارد و افرادی که موفق به کسب این مجوز می‌شوند، می‌توانند مدت آن را حداکثر تا ۱۰ سال تمدید کنند.

با وجود این تلاش‌ها، سرمایه‌گذاری در فناوری‌های انرژی تجدیدپذیر ترکیه به دلیل عدم وجود قوانین ثانویه و سطح تعرفه‌های نسبتاً کم، در فاصله سال‌های ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۰ محدود مانده بود. ازاین‌رو، در دسامبر سال ۲۰۱۰، اصلاحاتی در قانون انرژی‌های تجدیدپذیر ترکیه صورت گرفت که بر اساس آن، نرخ تعرفه‌ها برای برخی از فناوری‌ها بالا رفت و مشوق‌های مختلف پولی و غیرپولی معرفی شد. پس از تجدیدنظر در نرخ تعرفه‌ها، سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر موردتوجه سرمایه‌گذاران داخلی و بین‌المللی قرار گرفت و نفوذ فناوری‌های انرژی تجدیدپذیر نسبت به قبل شتاب بیشتری یافت.

 پس از پایان‌یافتن اولین طرح راهبردی ۴ساله، دومین طرح ۴ساله در سال ۲۰۱۵ آماده و تصویب شد که نگاه ویژه‌ای به انرژی‌های تجدیدپذیر داشت و به دنبال افزایش تعداد پروژه‌های تجدیدپذیر و توسعه بخش برق‌آبی کوچک و افزایش اتصال برق تولیدی نیروگاه‌های بادی بود.

در سال ۲۰۱۷ وب‌سایت رسمی سازمان رادیو و تلویزیون دولتی ترکیه (TRT) در گزارشی مدعی شد که ظرفیت نصب‌شده منابع انرژی تجدیدپذیر تا سال ۲۰۱۶، بیش از ۳۳ هزار مگاوات بوده است. در متن این گزارش آمده است: « در سال ۲۰۰۲ ظرفیت نصب شده منابع انرژی تجدیدپذیر ۱۲ هزار و ۲۷۷ مگاوات بود که این میزان در سال ۲۰۱۶ به ۳۳ هزار و ۳۵۲ مگاوات رسیده است..»

البته این را نباید از یاد برد که ترکیه با داشتن پتانسیل بالا در حوزه تجدیدپذیرها تا سال ۲۰۱۶ همچنان برای تامین برق، به شدت به منابع خارجی وابسته بود. در دسامبر سال ۲۰۱۹، بانک توسعه آسیایی گزارشی منتشر کرد که نشان می‌داد؛ تنها راه نجات این کشور از انرژی‌های واردتی، توسعه بیشتر انرژی‌های تجدیدپذیر است.

اوایل سال ۲۰۲۲، پس از حمله روسیه به اوکراین و افزایش نرخ حامل‌های انرژی در اروپا، تولیدکنندگان برق در ترکیه نیز برای افزایش تولید و کاهش قیمت برق جهت حمایت از فعالیت‌های اقتصادی تحت‌فشار قرار گرفتند. این امر موجب شد تا نگاه‌ها به منابع تجدیدپذیر جدی‌تر از قبل شود. این در حالی است که گزارش‌های منتشرشده در رسانه‌های رسمی داخلی و خارجی بیانگر این واقعیت بود که سرمایه‌گذاری‌ها در حوزه تجدیدپذیر تا حدودی موفق بوده است. در دسامبر سال ۲۰۲۲، پایگاه خبری معاونت دیپلماسی اقتصادی وزارت خارجه ایران، گزارشی درباره میزان سرمایه‌گذاری دولت ترکیه و بخش خصوصی این کشور در حوزه تجدیدپذیرها منتشر کرد که جالب‌توجه بود. در این گزارش آمده است: «دولت ترکیه در راستای تنوع‌بخشیدن به منابع انرژی علاوه بر منابع نفت و گاز به منابع انرژی‌های تجدیدپذیر و هسته‌ای روی آورده است. این کشور سرمایه‌گذاری‌های مهمی در سال‌های اخیر در بخش انرژی‌های تجدیدپذیر انجام داده است. متوسط میزان سرمایه‌گذاری‌های انجام شده در ۷ سال اخیر در این حوزه بالغ بر ۳۷ میلیارد دلار بوده که البته اگر میزان سرمایه‌گذاری انجام شده توسط بخش خصوصی را نیز مدنظر قرار دهیم، این رقم به ۵۰ میلیارد دلار خواهد رسید.»

  در بخش دیگری از این گزارش به انواع انرژی‌های تجدیدپذیر در ترکیه اشاره شده و سهم هر یک از آن‌ها در تولید برق مورد بررسی قرار گرفته است: «ترکیه از نظر امکانات و قابلیت‌های انرژی‌های تجدیدپذیر در حوزه‌های آب، باد، خورشید و زمین گرمایی یکی از خوش‌شانس‌ترین کشورهای جهان است. این کشور در ده سال اخیر رویکرد جدی به استفاده از منابع تجدیدپذیر داشته و توانسته با اقداماتی که طی این مدت انجام داده است، ظرفیت تولید برق بادی را به بیش از ۱۰ هزار مگاوات و ظرفیت تولید برق از منابع زمین گرمایی را به میزان ۱۰۰ درصد افزایش داده و ازاین‌حیث در رتبه دوازدهم جهان و پنجم اروپا و در زمینه توسعه زیرساخت‌های مربوط به انرژی‌های تجدیدپذیر نیز در جایگاه دهم دنیا مجدداً پنجم اروپا قرار گیرد. همچنین با افزایش ظرفیت تولید برق از انرژی خورشیدی به ۸ هزار و ۲۹ مگاوات، سهم ترکیه در این بخش نسبت به تأمین کل برق کشور به ۸ درصد رسیده است. تولید خانگی و محلی، بیشترین سهم را از تولید برق خورشیدی در ترکیه به خود اختصاص داده‌اند. ظرفیت تولید برق خورشیدی ترکیه که در سال ۲۰۱۴، ۴۰ مگاوات بود، در طول هشت سال به بیش از ۸ هزار مگاوات افزایش یافته است. نیروگاه‌های کوچک و بزرگ برق خورشیدی در ۷۸ استان کشور از این انرژی، برق تولید می‌کنند. استان قونیه با هزار و ۱۶۷ مگاوات، آنکارا با ۴۱۵ مگاوات و شانلی اورفا با ۳۸۳ مگاوات دارای بیشترین ظرفیت تولید برق خورشیدی در ترکیه هستند. همچنین با اولین سرمایه‌گذاری دولتی در سال ۱۹۷۵ و بعدها سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در سال ۲۰۰۶، ظرفیت انرژی زمین گرمایی در ترکیه که ۸۲ مگاوات در سال ۲۰۰۶ بود به ۱۶۵۰ مگاوات در ژوئیه سال ۲۰۲۲ رسیده است. این کشور از نظر ظرفیت انرژی زمین‌گرمایی رتبه چهارم در جهان و رتبه اول در اروپا را دارا است. ترکیه تا سال ۲۰۲۰، ۱۱.۵ درصد از ظرفیت انرژی زمین گرمایی جهان را به خود اختصاص داده است. به یمن تولید ۵.۹ میلیارد کیلووات‌ساعت برق از طریق انرژی زمین گرمایی که ۱.۶۵ درصد از کل ظرفیت برق نصب شده ترکیه را تشکیل می‌دهد، این کشور توانسته از واردات تقریباً ۱.۲ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی جلوگیری کند.»

 گزارش‌های منتشر شده بین‌المللی در سال ۲۰۲۳ نیز بیانگر این واقعیت است که سرمایه‌گذاری‌های دولتی و خصوصی در حوزه تجدیدپذیرها در ترکیه موفق بوده است. در سپتامبر سال ۲۰۲۳، محققان شرکت معروف پی دبلیو سی گزارشی پژوهشی درباره وضعیت بازار برق ترکیه و چشم‌انداز این کشور برای یک دهه آینده منتشر کردند که قابل‌توجه است. بر اساس این گزارش، ترکیه از سال ۲۰۰۸، ظرفیت نصب شده تجدیدپذیر خود را حدوداً هر چهار سال، ۱۵ گیگاوات افزایش داده است.

کمی پس از انتشار گزارش شرکت پی دبلیو سی، روزنامه دیلی صباح در شماره هشتم ماه مه سال ۲۰۲۴ در گزارشی مدعی شد که دولت ترکیه سرمایه هنگفتی را برای گسترش و تقویت زیرساخت‌ها و شبکه‌های انرژی اختصاص داده است:« ترکیه در چند سال اخیر توانسته تولید برق را از منابع تجدیدپذیر افزایش دهد و هم‌زمان تولید زغال‌سنگ را به لطف افزایش انرژی پاک از تاسیسات بادی، خورشیدی، زمین گرمایی و آبی کمتر کند. براین اساس، انرژی بادی ۱۰ درصد و انرژی خورشیدی ۶ درصد از تولید برق این کشور را در سال ۲۰۲۳ به خود اختصاص دادند. همچنین نیروگاه‌های برق آبی بزرگترین منبع برق تجدیدپذیر این کشور با ۲۰ درصد در سال گذشته بوده است.»

 آمارهای منتشرشده از وضعیت تجدیدپذیرها در ترکیه در نیمه اول سال ۲۰۲۴ نیز جالب توجه است. آن‌طور که رویترز گزارش داده؛ در نیمه اول سال ۲۰۲۴ شرکت‌های برق ترکیه توانسته‌اند سهم زغال‌سنگ از ترکیب تولید ملی را کاهش دهند تا راه را برای تولید برق پاک‌تر باز کنند. براین‌اساس، سدهای هیدرولیکی منبع اصلی انرژی پاک ترکیه در سال جاری بوده‌اند و تولید آن با افزایش ۳۷ درصدی نسبت به مدت مشابه در سال ۲۰۲۳ به بالاترین میزان از سال ۲۰۲۰ رسیده است. بر اساس گزارش رویترز، افزایش ظرفیت سدهای آبی همراه با بارندگی شدید در بهار امسال باعث رشد تولید برق‌آبی در سال جاری شده و تولید مزارع بادی و خورشیدی نیز در نیمه اول سال ۲۰۲۴ رشد دورقمی را ثبت کرده است.

ساخت نیروگاه‌های هسته‌ای

هرچند دولت ترکیه سرمایه‌گذاری خوبی بر روی توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر انجام داده است، اما این را نیز نباید از یاد برد که این کشور در حوزه ساخت نیروگاه‌های هسته‌ای نیز گام‌هایی برداشته است. نیروگاه هسته‌ای آق‌قویو که در آوریل سال ۲۰۲۳ وارد چرخه تولید انرژی شد، پروژه مشترک روسیه و ترکیه است که ساخت آن در سال ۲۰۱۰ آغاز شد. این نیروگاه در مجموع دارای ظرفیت ۴۸۰۰ مگاوات و متشکل از چهار راکتور خواهد بود.

 علاوه بر این، رسانه‌های بین‌المللی چندی پیش به نقل از یوسف جیلان، مقام ارشد وزارت انرژی ترکیه خبر دادند که ترکیه در حال مذاکره با ایالات متحده در مورد ساخت نیروگاه‌های هسته‌ای بزرگ و راکتورهای کوچک مدولار است. جیلان همچنین به رویترز گفت که با کره جنوبی و روسیه مذاکراتی صورت گرفته است تا مقدمات ساخت دومین نیروگاه هسته‌ای این کشور در منطقه سینوپ انجام شود. همچنین مذاکرات دولت ترکیه با چین برای ساخت سومین نیروگاه هسته‌ای در شمال غرب ترکیه در جریان است.

 ترکیه قصد دارد سه نیروگاه هسته‌ای چهار راکتوری بسازد و آنها را با SMR برای مجموع ظرفیت تولید ۲۰۰۰۰ مگاوات تکمیل کند. هدف دولت ترکیه این است که برای تولید برق از نیروگاه‌های هسته‌ای و تجدیدپذیر استفاده بیشتری کند.

راهکارهای تشویقی

 ترکیه برای توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر علاوه بر سرمایه‌گذاری در بخش صنعت، برنامه‌های متعددی برای حمایت از سرمایه‌گذاران در نظر گرفته است. همان‌طور که در ابتدای گزارش گفته شد؛ در سال ۲۰۰۵ قانون «استفاده از منابع تجدیدپذیر برای تولید برق» تصویب شد و دولت ترکیه در همان زمان تعرفه‌ای برای خرید برق تجدیدپذیر در نظر گرفت. بااین‌وجود، نرخ تعرفه و قوانین موجود موجب شده بود که کمتر کسی برای سرمایه‌گذاری در حوزه تجدیدپذیرها ترغیب شود. ازاین‌رو، در سال ۲۰۱۱، پارلمان ترکیه قوانین را اصلاح و برنامه جدیدی برای حمایت از سرمایه‌گذاران ارائه کرد. بر اساس این مکانیسم جدید که به اسم «YEKDEM» شناخته می‌شود، دولت به سرمایه‌گذار تضمین می‌کند که انرژی تولید شده از منابع انرژی تجدیدپذیر را به مدت ۱۰ سال خریداری کند. تعرفه‌های خرید تضمینی برای نیروگاه‌های تجدیدپذیر مانند برق‌آبی، باد، خورشیدی، زمین‌گرمایی و زیست‌توده متفاوت است. هر چند تعرفه‌ها به لیر محاسبه می‌شود؛ اما از ابتدای ژوئن سال ۲۰۲۳، تعرفه‌ها به‌صورت ماهانه به نرخ دلار آمریکا و با درنظرگرفتن حداقل و حداکثر قیمت‌ها نیز انجام می‌شود.

 همچنین بر اساس قوانین ترکیه، اشخاص حقوقی که برای مجوز ساخت‌وساز امکانات انرژی‌های تجدیدپذیر درخواست می‌دهند فقط یک درصد از هزینه کل مجوز را پرداخت می‌کنند. تسهیلات تولیدی نیز که بر اساس انرژی‌های تجدیدپذیر باشند از پرداخت هزینه مجوز سالانه در هشت سال اول پس از تاریخ تکمیل معاف هستند. در کنار این‌ها، معافیت ۱۰۰ درصدی از عوارض گمرکی و مالیات بر ارزش‌افزوده، پاداش‌های اضافه برای قطعات تولید داخل و همچنین پرداخت تسهیلات متنوع برای آماده‌سازی پروژه و تأمین زمین از دیگر حمایت‌های دولتی برای سرمایه‌گذاران بخش تجدیدپذیر به شمار می‌رود.

 علاوه بر این‌ها، ترکیه تلاش می‌کند تا از سرمایه‌گذاران خارجی و سازمان‌های بین‌المللی نیز برای حمایت از بخش تجدیدپذیر در داخل نیز استفاده کند. به طور مثال، چندی پیش بانک جهانی یک توافقنامه با دولت ترکیه به امضا رساند که بر اساس آن، یک میلیارد دلار برای حمایت از پروژه‌های انرژی تجدیدپذیر در ترکیه اختصاص داده شده است. به گفته مسئولان دولت ترکیه، بخشی از این وام قرار است به سرمایه‌گذاران بخش خصوصی که سیستم‌های انرژی خورشیدی روی پشت‌بام و زمین را برای مشتریان تجاری و صنعتی توسعه می‌دهند، ارائه داده شود. بخش دیگر نیز در اختیار بانک‌ها و شرکت‌هایی قرار می‌گیرد که به سرمایه‌گذاران انرژی خورشیدی وام مالی اعطا می‌کنند.

چشم‌اندازی برای ۲۰۳۵

 دولت ترکیه سال گذشته «طرح ملی انرژی» و «راهبرد فناوری‌های هیدروژن» را معرفی کرد. فاتح دونمز، وزیر انرژی و منابع طبیعی ترکیه در یک کنفرانس خبری در آنکارا، پایتخت این کشور درباره برنامه‌های این کشور برای تولید برق تا سال ۲۰۳۵ گفت: «امیدواریم که «طرح ملی انرژی» هم از رشد اقتصادی حمایت کند و هم تحول انرژی سبز این کشــور را به سطح بعدی برساند. طبق برنامه جدید، پیش‌بینی می‌شود که منابع انرژی تجدیدپذیر که در سال ۲۰۲۰ سهم ۱۶.۷ درصدی در مصرف انرژی اولیه داشتند، در سال ۲۰۳۵ به ۲۳.۷ درصد افزایش یابد. توان نصب شده برق کشــور نیز به ۱۸۹۷۰۰ مگاوات خواهد رسید که به نسبت ۹۵۹۰۰ مگاوات در سال ۲۰۲۰ افزایش می‌یابد. انتظار می‌رود ۷۴.۳ درصد از این افزایش ظرفیت از منابع انرژی تجدیدپذیر، عمدتاً منابع خورشیدی و بادی حاصل شود. در سال ۲۰۳۵ توان نصب شده خورشیدی به ۵۲۹۰۰ مگاوات خواهد رسید، درحالی‌که این عدد برای انرژی بادی ۲۹۶۰۰ مگاوات، برق‌آبی ۳۵۱۰۰ مگاوات و برای زمین‌گرمایی و زیست‌توده ۵۱۰۰ مگاوات خواهد بود.»

 به نظر می‌رسد که از یک سو، سیاست‌های داخلی ترکیه توانسته تا حدودی تغییرات قابل‌توجهی در حوزه انرژی‌های تجدیدپذیر این کشور ایجاد کند و از سوی دیگر موقعیت جغرافیایی استراتژیک، این کشور را به مقصدی جذاب برای سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر بدل کرده است. حال باید منتظر ماند و دید آیا چشم‌انداز دولت ترکیه  در سال ۲۰۳۵ محقق می‌شود!