بعد از آنکه باستان‌شناسان در سال ۱۳۱۳ الواح را در تخت‌جمشید کشف کردند، طبق موافقت‌نامه‌ای مشخص بین ایران و دانشگاه شیکاگو «ایران لوح‌های گلی را برای رمزگشایی و خواندن، به امانت به دانشگاه شیکاگو که مشغول کاوش تخت‌جمشید بود، سپرد»‌. کارشناس آشنا به خط عیلامی در کشور نبود و همان شد که ۵۰ جعبهٔ مقوایی از طریق بوشهر به آمریکا رفت و قرار شد چند کارشناس روی لوح‌های گلی تخت‌جمشید کار کنند. یک استاد بزرگ سومرشناسی به‌نام «آرنولد پوبل» و دو شاگرد او مرحوم «جورج کامرون» و دیگری «ریچارد هلک»، ابتدا لوح‌ها را که به خط میخی بودند، رمزگشایی کردند و مشخص شد زبان گل‌نبشته‌ها، عیلامی است. اما در آن زمان، اطلاعات از دورهٔ عیلامی هخامنشی فقط سنگ‌نوشته‌های پادشاهان هخامنشی بود و کار به کندی پیش می‌رفت.

 در همان سال، یعنی ۱۳۸۳، و قبل از آغاز برنامه‌ریزی‌ها برای بازگشت بخشِ چهارم الواح به کشور، یک شکایت ورق را برگرداند؛ پرونده‌ای معروف به «جنی روبین»، شاکی پروندهٔ الواح هخامنشی علیه ایران، تشکیل شد و حدود ۱۴ سال طول کشید تا رأی مصادرهٔ الواح به‌نفع ایران لغو شود و سرانجام ۸ مهر ۱۳۹۸ چهارمین محموله در قالب یک‌هزار و ۷۸۳ لوح هخامنشی دیگر به کشور عودت داده شد. پنجمین محموله هم در قالب سه هزار و ۵۰۶ لوح حدود یک سال قبل یعنی ۳۱ شهریور ۱۴۰۳ همراه با بازگشت مرحوم سیدابراهیم رئیسی از اجلاس ۷۸ مجموع عمومی سازمان ملل از شیکاگو به تهران رسید.

  مابقی الواح طبق تعهد طرف آمریکایی به کشور برمی‌گردد

«علی دارابی»، معاون میراث فرهنگی کشور، درست بعد از به زمین نشستن هواپیمایی که دو شب قبل (۵ مهر)  یک‌هزار و صد قطعه لوح را با خود به ایران برگرداند، در کنار این الواح ایستاد و تأکید کرد: «طرف آمریکایی متعهد شده در بازهٔ زمانی‌ای که مشخص است، مابقی الواح را به ایران برگرداند.»

او گفت: بعد از پایان قرنطینهٔ آثار، هیئتی از کارشناسان، الواح را دوباره خوانش می‌کنند و از دو هفتهٔ آینده آنها در معرض نمایش عموم مردم قرار می‌گیرند.

الواح بعد از قرنطینه اصالت‌سنجی می‌شوند

«جبرئیل نوکنده»، مدیرکل موزهٔ ملی ایران در گفت‌وگو با خبرنگار «پیام ما»، دربارهٔ روند بررسی الواح می‌گوید:‌ این محموله از الواح هخامنشی تا روز شنبه (۷ مهر) در قرنطینه می‌مانند و سپس با باز شدن جعبه‌ها، یک هیئت عالی کارشناسی آنها را اصالت‌سنجی می‌کنند و سپس الواح در فرم انبار موزه، ثبت می‌شوند.

این مقام مسئول با تأکید بر اینکه با وجود خوانش الواح در شیکاگو، کارهای پژوهشی روی آن‌ها پس از برگشت به ایران نیز سال‌ها ادامه دارد، می‌افزاید: زمانی‌که آثار از مؤسسهٔ شرق‌شناسی شیکاگو به تهران و موزه ایران می‌رسد، پژوهش‌های انجام‌شده روی آنها نیز به موزهٔ ملی منتقل می‌شود تا مطالعات ادامه‌دار باشند.

 دپارتمانی مستقل برای کتیبه‌های باستانی در موزهٔ ملی ایران

او با تأکید بر اینکه دپارتمان کتیبهٔ باستان حدود شش سال قبل فعالیت خود را در موزه آغاز کرده، ادامه می‌دهد: این دپارتمان درواقع همان مرکز پژوهش‌های الواح است که به‌صورت مستقل در موزهٔ ملی ایران فعال است و کتیبه‌های باستانی که بیشتر متعلق به دورهٔ هخامنشی هستند نیز در این مرکز نگهداری و مطالعه می‌شوند و حتی پژوهشگران خارجی و داخلی می‌توانند روی آنها مطالعه و بررسی داشته باشند.

نوکنده دربارهٔ سرنوشت همهٔ پنج محمولهٔ الواحی که پیش‌از‌این به کشور برگردانده شده‌اند، می‌گوید: همهٔ آثار قبلی نیز در موزهٔ ملی ایران قرار دارند و به‌جز آنهایی که برای نمایش در نمایشگاه‌های ملی یابین‌المللی از موزه خارج می‌شود، در دپارتمان مستقل مربوط به کتیبه‌های باستانی قرار می‌گیرند.

ارفعی: برای بررسی الواح دعوت نشده‌ام / نوکنده: ارفعی صاحبخانه است

هرچند در طول سال‌های گذشته چند متخصص زبان عیلامی به متخصصان انگشت‌شمار این حوزه در کشور اضافه شده‌اند، اما باتوجه‌‌به حضور عبدالمجید ارفعی در چند دههٔ گذشته در دانشگاه شیکاگو و خوانش این الواح همراه با استادش در آن مرکز، در قدم نخست به‌نظر می‌رسد حضور ارفعی در کنار تیم مطالعه و حتی اصالت‌سنج این آثار ضروری به نظر برسد، ولی ارفعی در گفت‌وگو با «پیام ما» هر نوع درخواست برای حضورش در کنار تیم بررسی‌کنندهٔ آثار را رد می‌کند.

او حتی تأکید دارد آخرین‌بار قبل از شیوع کرونا الواحی را که در آن زمان به کشور برگشت داده شده بود، دیده و بعد از آن دیگر از او دعوت به کار نشده است. البته او تأکید دارد که احتمالاً کارشناسانی متخصص و جوانتر از او هستند که بهتر می‌توانند این کار را انجام دهند و به همین دلیل هم از او برای بررسی این آثار و حتی محمولهٔ برگشتی سال گذشته دعوت نشده است.

اما نوکنده در این زمینه به «پیام ما» می‌گوید:‌ «در موزهٔ ملی ایران از همهٔ پژوهشگران برای پژوهش روی الواح استقبال می‌کنیم؛ علاوه بر اینکه آقای ارفعی خود صاحبخانه است. پژوهشگران جهان باستان و به‌خصوص متخصص در حوزهٔ هخامنشی تعداد انگشت‌شماری هستند که ما استقبال می‌کنیم هرکدام که تمایل داشته باشند، آ‌نها را مطالعه کند.»

 فرایند انتقال حدود چهار هزار  لوح هخامنشی دیگر در دست بررسی است

مدیرکل موزهٔ ملی ایران با اشاره به بازگشت حدود هفت هزار تبلت هخامنشی در قالب شش محمولهٔ ارسال‌شده به کشور می‌گوید: تاکنون همهٔ آثار تقریباً سالم و نزدیک به سالم بوده‌اند و حدود چهار هزار اثر نزدیک به سالم دیگر هنوز در دانشگاه شیکاگو قرار دارند که فرایند انتقال‌ها آنها به کشور در حال بررسی است.

به‌گفتهٔ او، قرار است این الواح در نمایشگاهی در موزهٔ ملی ایران و سپس در موزه‌ای در تخت‌جمشید در زمان برگزاری جشنوارهٔ چندرسانه‌ای میراث فرهنگی در شیراز نمایش داده شود.