ما در عصر اطلاعات زندگی می‌کنیم؛ عصری انباشته شده از اخبار و اطلاعات که قرار بود پاسخـی به بی‌خبـری مـا باشد. اما به نظر نمـی‌رسد کـه ما به‌عنوان عموم، اطلاعات واقعی‌تری دربارۀ اطراف خود به دست آوریم. همچنین بیشتر اطلاعات را از طریق منابع غیرقابل‌اعتماد دریافت می‌کنیم. در رسانه‌های اجتماعی که در آن جوان یا پیر، کاربران تحصیلکرده یا بی‌سواد و کاربران متخصص یا نامتخصص می‌توانند آزادانه پیام به اشتراک بگذارند، مشکل اعتماد به پیام‌ها مشهودتر نیز می‎شود. پژوهش مذکور به این پرسش مـی‌پـردازد که آیا افـراد (در این مقاله دانشـجویان) به راحتی پیام‌هایی را که در رسانه‌هـای اجتماعی دریافت می‌کنند، باور می‌کنند؟

دوازده پـیام هـر متن با یک تصویر مرتبط همراه بود و شامل موارد زیر است:

 ۱. یک سگ ماده پس از اینکه موفق شد برای توله‌هایش پناهگاهی پیدا کند، آن‌ها را در آغوش گرفت و گریه کرد.

۲. شباهت‌هایی که بین یک مجسمۀ باستانی و کلاه فضانوردان وجود داشته است، این نظریه را تأیید می‌کند که بیگانگان در قرن‌های گذشته از زمین بازدید کرده‌اند.

۳. آثار تاریخی نشان می‌دهد کراوات از آنچه در ایران باستان استفاده می‌شده ریشه گرفته است.

۴. بزرگترین ساندویچ بوقلمون پیش از اینکه نمایندۀ گینس آن را ثبت کند، به وسیلۀ انبوهی از مردم در پارک ملت تهران خورده شد.

۵. دکـتر ارکـانی (ایرانی) استاد دانشگاه هاروارد است. کرسی آلبرت انیشتین در دانشگاه پرینستون که پس از مرگ‌اش خالی مانده بود، به او داده شد.

۶. درحالی‌که بسیاری بر این باورند که کعبه مرکز سطح زمین است، دانشمندان نشان داده‌اند که مرکز سطح زمین در مکانی بین آلمان و سوئیس قرار دارد.

 ۷. کوروش کبیر گفت: من وقت ندارم تا از کسانی که از من متنفرند متنفر باشم. من مشغول دوست داشتن کسانی هستم که مرا دوست دارند.

۸. بـقایـای یـک پری دریایی در سواحل انگلستان پیدا شد.

 ۹. مجری تلویزیون دانمارکی هنگام خواندن خبری که به حضرت محمد توهین شده بود، جان باخت.

۱۰. یک گردشگر ژاپنی زباله‌های اطراف کاخ اردشیر را دید و شروع به پاکسازی کرد.

 ۱۱. یک گردشگر اروپایی که با پای برهنه به دیدار پرسـپولیس آمده بود، اشک شوق می‌ریخت.

 ۱۲. آخـرین مطالعات نشان می‌دهد که احساسات ما فرکانس‌های قابل‌اندازه‌گیری دارند. دانشمندان بر این باورند که این کشف آغازی برای یافتن توانایی‌های ماوراءطبیعی ذهن انسان است.

پس از انتخاب این پیام‌ها، پرسشنامه‌هایی به دانشجویان داده شد تا نظرات خود را در مورد پیام‌ها بیان کنند.

 بین ۳۶ تا ۹۴ درصد از پاسخ‌دهندگان، پیام‌ها را باور کردند

اطلاعات جمعیت‌شـناسی نشان می‌دهد نزدیک به ۸۰ درصـد از پاسخ‌دهندگان ۲۵ سال یا کمـتر داشـتند. همـچنین مصرف رسانه‌ای دانشجویان نشان داد بیش از ۴۱ درصد از پاسخ‌دهندگان بیش از ۴ ساعت را در اینترنت سپری می‌کنند، درحالی‌که بیش از سه‌چهارم (۷۶ درصد) پاسخ‌دهندگان یک ساعت یا کمتر را صرف تماشای تلویزیون می‌کنند. داده‌ها حاکی‌ست که اینترنت رسانۀ غالب اسـت و مردم عمدتاً از طریق موبایل خـود به آن متـصل مـی‌شوند. از مـیان رسانه‌های اجتماعی نیز، تلگرام محبوب‌ترین است و بیش از ۸۱ درصد از پاسخ‌دهندگان حداقل هر دو روز یک‌بار، از تلگرام استفاده می‌کنند.

یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد از دوازده پیـام، پنـج پـیام مورد اعتماد بیش از ۹۰ درصد از پاسخ‌دهندگان بود. به صورت کلی، برای هریک از ۱۲ پیام، بین ۳۶ تا ۹۴ درصد از پاسـخ‌دهندگان، پیام‌ها را درست فرض کردند. ایـن پاسـخ‌ها نشان‌دهندۀ ضعف تفـکر انتقـادی در بیـن دانشـجویان است. جـدول زیر نشان مـی‌دهد چـه تعداد از دانشجویان هر پیام‌ را باور کرده‌انـد یا تردید داشته‌اند:

 همچنین این پژوهش رابطۀ میان اعتماد به هر پیـام و اطـلاعات جمـعیت‌شناسی و مصرف رسانه‌ای را نیز بررسی کرد. به صورت کلی نتایج نشـان داد بیـن میزان درآمد، وضعیت تأهل و جنـسیت، رابطۀ معنادار وجود ندارد. امـا سطح تحصیلات با اعتماد به پیام‌ها ارتباط معنـی‌داری نشان داد و دانشجویان دکـتری شـکاک‌ترین بودند. بااین‌حال، به نظر نمی‌رسید که دانشجویان کارشناسی ارشـد نسـبت به دانـشجویان کارشناسی مشـکوک‌تر باشـند. در نتـیجه مطالعۀ کنونی شواهدی را نشان می‌دهد که افراد، حتی افراد تحصیل‌کرده، میزان بالایی از تفکر انتقادی ندارند و به‌راحتی پیام‌هایی را کـه در رسـانه‌های اجـتماعی دریافت می‌کنند باور می‌کنند.

 باور به پیام‌ها ریشه در اسطوره‌ها و باورهای پیشین ما دارد

در مورد اعتماد به پیام‌ها، اگر پیامی دلالت بر چیزی دارد که فکر می‌کنید درست است یا دوست دارید درست باشد، به احتمال زیاد آن را بدون تردید در واقعیت آن می‌پذیرید. برای نمونه کسی که با فرهنگ ایرانی آشنا باشد، می‌تواند استدلال کند که برخی از پیام‌ها با اسطوره‌های رایجی که بسیاری از ایرانیان دارند مـرتبط اسـت. بـرای مثال اگر فکر می‌کنید ایـرانی‌ها باهوش هـستند، وقتی پیامی را می‌خوانید که کرسی آلبرت اینشتین به یک استاد ایرانی داده شد، کمتر احتمال می‌دهید که در آن شک کنید.

 تفکر انتقادی؛ راهی برای مدیریت دانش در عصر اطلاعات

 این روزها تردیدگرایی به‌عنوان یک دارایی گران‌بهاست. البته داشتن توانایی فهم اینکه چه پیام‌هایی شک برانگیز هستند و مهارت فرضیه‌سـازی در مـورد اهداف کسانی که پیام‌هـای رسـانه‌های اجتماعی را ایجاد می‌کنند یا به اشتـراک می‌گذارند، بسیار ارزشـمند است. درایـن راسـتا مدارس، دانشـگاه‌هـا، رسـانـه‌ها و سـازمـان‌های غیردولتی مرتبط با عقل سلیم، باید تلاش خـود را برای افزایش تفکر انتقادی و سواد رسـانه‌ای مردم به کار گـیرند. همچنین به‌عنـوان برنامـه‌های کـوتاه‌مدت، افشای حقیـقت در مورد پیـام‌های اشتباه، نشان دادن پـیام‌هـای حـاوی اطلاعات نادرست، نمایـش اینـکه چـگونه پـیام‌ها می‌توانند گمراه‌کننده و جـعلی باشند، می‌تواند تأثیر زیادی در افزایش تردیدگرایی در بین افراد داشته باشد.