نقاط بسیاری از کشور می‌تواند تحت‌تأثیر بیابان‌زایی قرار گیرد. پهنه‌های خشک و بی‌آب مرکز تا نقاط جنوبی و شرقی. براساس اطلس مناطق بیابانی، بیش از ۸۸ درصد از کشور می‌تواند تحت‌تأثیر بیابان‌زایی قرار گیرد. استان‌های بسیاری درگیر این فرسایش هستند. یکی از مواردی که در طول سالیان متمادی توانسته خاک را حفظ کند و پوشش‌گیاهی را نگه دارد، تالاب‌ها بوده‌اند و در دهه‌های اخیر نابودی تالاب‌ها هم زخم جدی و جدیدی بر پیکرۀ ایران بوده. خشکی تالاب‌ها در مناطق مختلف باعث ازبین‌رفتن پوشش‌گیاهی، تشکیل گردوغبار گسترده و درنهایت بی‌رمق و بیابانی‌شدن مناطق بسیار بوده است.

 فرسایش خاک، محصول نابودی تالاب‌ها

تالاب‌ها و دریاچه‌ها مجموعه‌ای از کارکردها را دارند که بعضی از این کارکردها به‌طور مشخص می‌تواند تأثیر قابل‌توجهی روی بیابان‌زایی داشته باشد. اما آن‌طورکه «علی ارواحی»، کارشناس حوزه تالاب‌ها به «پیام‌ما» می‌گوید: «متأسفانه اطلاعات کمی مشخصی نداریم که دقیقاً بدانیم این تأثیرات چه میزان است و بیشتر اطلاعات کیفی است.»

نکتۀ دیگر از نظر ارواحی این است که وقتی تالاب برای بازۀ زمانی طولانی خشک می‌شود، پوشش‌گیاهی اطراف تالاب از بین می‌رود. این موضوع می‌تواند فرسایش خاک را تشدید کند؛ خصوصاً در مواردی که عرصۀ تالاب‌ها محل گذر خودروها شده و یا به‌واسطۀ این خشکیدگی ،تصرف اراضی تالابی اتفاق می‌افتد. درنهایت، تالاب به انتشار گردوغبار بدل می‌شود؛ همۀ این موارد سرعت بیابان‌زایی را تشدید می‌کند. «وسعت تالاب‌های ایران حدود سه میلیون و چهارصد هزار هکتار است و بیش‌از نیمی از این وسعت، تالاب‌هایی هستند که پتانسیل تبدیل‌شدن به کانون گردوغبار را دارند و به‌واسطۀ آن نیمی از این تالاب‌ها تأثیر چشم‌گیری در بحث بیابان‌زایی دارند و این موضوع این پیام را می‌دهد که اگر قصد کاهش بیابان‌زایی در کشور را داریم، لازم است به تالاب‌های‌مان توجه دوچندان داشته باشیم.»

او در ادامه با تأکید بر اینکه ایران براساس اطلاعات سازمان حفاظت محیط‌زیست، ۲۵۰ تالاب در کشور دارد، گفت: «مشخصاً می‌توان گفت بیش‌از ۷۰ درصد تالاب‌ها مشکلات ناشی از کم‌آبی و نرسیدن حقابه را دارند. تالاب بختگان، پریشان، گاوخونی، هامون و … به‌شدت با خشکیدگی مستمر روبه‌رو بودند و این موضوع از جمله دلایلی است که نرخ بیابان‌زایی را افزایش دهد.»

 دست‌کاری حوضۀ آبریز، بیابان را افزایش داده

«وقتی یک حوضۀ آبریز را دست‌کاری می کنیم تا بخشکد، به‌همان‌میزان سهم بیابان را افزایش داده‌ایم» این وضعیتی است که به‌گفتۀ «سیروس زارع» فعال حوزۀ تالاب‌های ایران، برای کشور به وجود آمده. با ازدست‌رفتن تالاب‌ها و خشکی‌شان در سال‌های اخیر، راه برای بیابانی‌شدن کشور هموارتر شده است. «حقابۀ محیط‌زیستی اکثر تالاب‌ها سال‌هاست که پرداخت نشده و معنای این اتفاق، خشکی تالاب و ازبین‌رفتن حیات اطراف تالاب است. ما باید بدانیم خشک‌شدن هر میزان از تالاب، به‌معنای خشکی و بیابان‌شدن چندین‌برابری محدودۀ اطراف است.»

زارع که مسئول تشکل مردم‌نهاد «گروه محلى احیاکنندگان تالاب بین‌المللی کمجان» است، می‌گوید: با خشکی تالاب بختگان که ۸۰ هزار هکتار وسعتش بود، دو تا سه برابر وسعت تالاب را گردوغبار گرفت. «دربارۀ خشکی تمام تالاب‌ها این اتفاق تکرار شده است. ما وقتی طشک را که حدود ۵۰ هزار هکتار است از دست دادیم، بیش‌از ۱۵۰ هزار هکتار از اراضی منطقه نابود شدند.» او به شرق و غرب و جنوب کشور هم اشاره می‌کند؛ به خشکی هامون و دریاچۀ ارومیه که هرکدام‌شان با خشکی، سهم بیابانی‌شدن منطقه را افزایش دادند. «زمانی‌که تالاب‌ها و دریاچه‌های‌مان در یزد و کرمان خشک شدند، پیشروی بیابان تا استان فارس هم رسید. این اتفاقی است که برای کشور افتاده و ما هم در داخل با مشکل مدیریتی روبه‌روییم و هم در خارج مشکل دیپلماسی با کشورهای اطراف را داریم و نمی‌توانیم حقابۀ تالاب‌های‌مان را زنده کنیم.»

او می‌گوید بخشی از ماجرای خشکی را به تغییر اقلیم مربوط می‌دانند و این درحالی‌است‌که، تغییر اقلیم هم به‌خاطر رفتار اشتباه انسان با طبیعت بوده؛ «ما در کمربند خشک هستیم و بااینوجود برای حفظ و حراست از منابع آبی رفتار درستی نداشته‌ایم و منابع آبی چندصدساله را نابود کرده‌ایم و این کار بیابانی‌شدن کشور را تسریع کرده است و حالا می‌گوییم تغییر اقلیم مقصر این وضعیت است.»

زارع به تالاب‌های جنوبی کشور اشاره می‌کند. به شادگان و هورالعظیم که خشکیده‌اند و غبار ناشی از آن، چندین استان را درگیر کرده است. زمین بی‌رمق شده و بی‌آبی کمر خاک و آب را خشک کرده است. اتفاقی که حالا هر روز به‌شدت آن افزوده می‌شود. ما درحال‌حاضر، تالاب‌های‌مان را از دست داده‌ایم و زمین‌های خشک و بیابانی نتیجۀ این اتفاق شده؛ آنچه در آینده ممکن است سهمگین‌تر و سخت‌تر باشد. 

مقابله با بیابان‌زایی از کدام خطر سخن می‌گوید؟

بسیج بین‌المللی برای احیای زمین