|پیام ما| مرثیه‌سرایی درباره دریاچه خشکیده ارومیه همه‌گیر شده است. بستر نمکی دریاچه ارومیه زیر آفتاب تابستان خشکیده‌تر از قبل شده و حقابه هم نرسیده است. قرار بود طبق وعده وزارت نیرو، سه میلیارد و چهارصد میلیون مترمکعب آب این دریاچه تشنه برسد اما فقط یک میلیارد و صد میلیون متر مکعب رسید و در گرمای تند تابستان تبخیر شد. تبخیر همیشه این وقت سال اتفاق می‌افتاد اما در حالی که نه بارانی بود و نه حقابه‌ای، دریاچه هر تابستان می‌خشکید اما امسال خشکیده‌تر از همیشه است. دو بخش شمالی و جنوبی دریاچه از هم جدا شده و فاجعه حالا بیشتر به چشم آمده است.

فاجعه یعنی گستره بزرگی از نمک که قبلا دریاچه بود و حالا سال‌هاست که کارشناسان محیط زیست و بعضی مسئولان درباره توفان نمکی که با وزش هر باد بر این بستر خشک به پا می‌شود، هشدار می‌دهند و می‌گویند این توفان به تهران هم خواهد رسید. در این سال‌ها بارها خطرات از دست رفتن این زیستگاه گوشزد شده بود اما مدت‌ها بود که افکار عمومی با این هشدارها هم‌صدا نمی‌شدند. در حالی که در فضای مجازی نوشتن درباره مرگ دریاچه ارومیه همه‌گیر شده، سازمان حفاظت محیط زیست می‌گوید دریاچه هنوز به‌طور کامل خشک نشده است.

آرزو اشرفی‌زاده، مدیرکل دفتر حفاظت و احیای تالاب‌ها: مسئله اینجاست که حتی پیش از پیگیری سازمان حفاظت محیط زیست، وزارت نیرو بر اساس قانون مکلف است که این حقابه را به دریاچه بدهد. ما مطالبه‌گری خودمان را داشتیم و وظیفه وزارت نیرو تامین این حقابه است

آرزو اشرفی‌زاده، مدیر کل دفتر حفاظت و احیای تالاب‌ها در سازمان حفاظت محیط زیست به «پیام ما» می‌گوید: «اتفاق تازه‌ای در دریاچه ارومیه رخ نداده اما اوضاع بدتر از سال پیش است. تقریبا ۱۰۰۰ کیلومتر مربع از دریاچه باقی‌مانده و تراز دریاچه نیم‌متر پایین‌تر از زمان مشابه پارسال است.»
وزارت نیرو چه میزان حقابه را باید به دریاچه می‌رساند؟ او جواب می‌دهد: «سه میلیارد و چهارصد میلیون مترمکعب در سال باید به دریاچه ارومیه می‌رسید. از این میزان طبق اظهارات خود وزارت نیرو امسال یک میلیارد و 100 میلیون مترمکعب حقابه رسیده است اما از آنجا که میزان تبخیر خیلی بالاست، حقابه‌ای که دادند، فقط تبخیر را جبران کرد. با وجود تبخیر بالایی که در دریاچه ارومیه داریم، نرسیدن حقابه نتیجه‌ای جز وضعیت امروز ندارد.» آب بوده اما به دریاچه نرسیده. «برداشت‌های غیرمجازی که در حوضه اتفاق می‌افتد در کنار توسعه کشاورزی یکی از عوامل اصلی وضعیت موجود است و کمبود بارش به عنوان عامل دیگر به این روند دامن زده است.»
به گفته اشرفی‌زاده سازمان حفاظت محیط زیست برای طلب حقابه از وزارت نیرو نشست‌هایی با آنها داشته اما مسئله این نیست. «مسئله اینجاست که حتی پیش از پیگیری سازمان حفاظت محیط زیست، وزارت نیرو بر اساس قانون مکلف است که این حقابه را به دریاچه بدهد. ما مطالبه‌گری خودمان را داشتیم و وظیفه وزارت نیرو تامین این حقابه است. مسئله قانع‌کردن نیست. وظیفه هر دستگاهی مشخص است. باید حقابه را تخصیص دهد.» مدیر کل دفتر حفاظت و احیای تالاب‌ها از سوی دیگر خبر می‌دهد که سازمان حفاظت محیط زیست کوتاهی وزارت نیرو را از مراجع قانونی و حقوقی پیگیری کرده است.
با این شرایط مصرف آبی باقی نمی‌ماند
کامران زینالزاده، رئیس پژوهشکده مطالعات دریاچه ارومیه دانشگاه ارومیه با ناامیدی به «پیام ما» می‌گوید دیگر آب زیادی در دریاچه نمانده است. «روند خشکی شدت گرفته. امسال در مقایسه با سال گذشته آب کمتری در دریاچه داریم. وضعیت بدتر است. میزان تبخیر بیشتر بوده و رسوبات سطح مسطحی در بستر دریاچه ایجاد کرده و با این روند، اگر آب هم برسد امکان حل شدن رسوبات کم است.»

کامران زینالزاده، رئیس پژوهشکده مطالعات دریاچه ارومیه: روند خشکی شدت گرفته. امسال در مقایسه با سال گذشته آب کمتری در دریاچه داریم. وضعیت بدتر است. میزان تبخیر بیشتر بوده و رسوبات سطح مسطحی در بستر دریاچه ایجاد کرده و با این روند، اگر آب هم برسد امکان حل شدن رسوبات کم است

او معتقد است که کار احیا سخت‌تر شده است و دلیل را در مصرف بی‌رویه آب در بخش‌های مختلف می‌داند: «مصرف بسیار بالا و غیرمسئولانه آب در بخش کشاورزی، صنعت و شرب جان دریاچه را می‌گیرد. بیشترین مصرف در بخش کشاورزی است.»
رئیس پژوهشکده مطالعات دریاچه ارومیه دانشگاه ارومیه می‌گوید اولین مشکل این است که مردم هنوز باور نکرده‌اند که با چه شرایط دشواری روبه‌رو هستند. «با ادامه این روند نه تنها دریاچه می‌خشکد و حتی زمانی می‌رسد که آبی برای شرب هم وجود نخواهد داشت. آب پشت سد‌ها در حال حاضر بسیار کم است و به طور متوسط 30 درصد پر است. به سختی می‌تواند حتی نیازهای شرب و بهداشت را پاسخ بدهد.»
او ادامه می‌دهد: «الگوی مصرفی با شرایط اقلیمی تناسب ندارد و در همین حال کشاورزی بی‌رویه در حال توسعه است آن هم بدون اینکه سازمان‌های مربوطه به این هرج و مرج توجهی کنند. الگوی کاربری اراضی همچنان در حال تغییر است، محصولات و گیاهان آب‌بر همچنان کشت می‌شود و از سوی دیگر مصرف آب شهری و صنعت را هم باید در نظر گرفت که با بهره‌وری پایین ادامه داد. اینها از عوامل اصلی تشدیدکننده بحران است. دریاچه به سمتی می‌رود که غیرقابل بازگشت است.»
زینالزاده همچنین درباره بی‌سرانجام بودن برنامه ستاد احیای دریاچه ارومیه هم می‌گوید: «برنامه احیای دریاچه از ابتدا برنامه کاملی نبود و از سوی دیگر برنامه‌ای که وجود داشت به طور کامل اجرا نشد. این در حالی است که برای نجات زیستگاه، همه باید همکاری کنند. ولی هیچکس هنوز نمی‌داند که با چه بحرانی رو‌به‌رو هستیم. همه منتظر امداد غیبی هستند، منتظر اینکه باران بیاید یا کسی پیدا شود و این وضعیت را اصلاح کند، اما تا ما خودمان نخواهیم عملا اتفاقی نخواهد افتاد و دریاچه احیا نمی‌شود.»
به گفته او وزارت نیرو در رهاسازی حقابه‌ها و جهاد کشاورزی در کنترل توسعه اراضی و محدودکردن آنها و جلوگیری از تغییر کاربری‌ها وظایف خود را انجام نداده‌اند. در عین حال سازمان حفاظت محیط زیست واکنشی خنثی داشته و حتی در کار اطلاع‌رسانی و اقدامات پژوهشی و پیگیری موفق نبوده است.
سرنوشت پروژه‌های نیمه‌تمام
دیروز دبیر کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه، از ضرورت تسریع در اتمام پروژه‌های سخت‌افزاری احیای دریاچه ارومیه گفته است. به گزارش مهر محمدصادق معتمدیان در نشست با رئیس سازمان حفاظت از محیط زیست، گفته است که «با توجه به اهتمام جدی دولت برای نجات دریاچه ارومیه ضرورت دارد دستگاه‌های متولی در وهله اول نسبت به اتمام پروژه‌های سخت‌افزاری و سپس تمرکز بر پروژه‌های نرم افزاری اقدام جدی داشته باشند.»
معتمدیان با اشاره به وضعیت دریاچه ارومیه گفت: «هم‌افزایی‌ها و اقدامات باید هرچه سریع‌تر منجر به پیشگیری از وضعیت موجود و سپس تثبیت و احیای دریاچه شود. هزینه‌کردهای زیادی برای اجرای طرح احیای دریاچه ارومیه در بعد سخت‌افزاری انجام شده اما همزمان جلوی گسترش اراضی کشاورزی گرفته نشده و این روند همچنان سیر صعودی داشته است که بسیاری از منابع آبی منطقه را متأثر می‌کند. به همین دلیل با وجود انجام بخشی از اقدامات سخت‌افزاری، دریاچه در وضعیت مناسبی قرار ندارد.»
او از سوی دیگر توجه به معیشت کشاورزان و حقابه محیط زیست به‌ویژه دریاچه ارومیه را یک ضرورت جدی برشمرد و افزود: «انتظار می‌رود وزارت نیرو و سازمان حفاظت از محیط زیست در هم‌افزایی جدی نسبت به حل این مسئله اقدام فوری داشته باشند.» دبیر کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه به اصلاح ساختار اجرایی ستاد احیا دریاچه ارومیه هم اشاره کرد و گفت: «با ساختارهای فعلی که نسبت به نقش‌آفرینی مردم و تشکل‌های مردم‌نهاد در نجات دریاچه ارومیه سهم کمتری قائل شده نمی‌توان به آینده خوشبین بود لذا باید ساختارها در جهت چابک‌سازی فرایند نجات دریاچه تغییر یابد.»