لطفاً از پروژه حفاظت از لاک‌پشت فراتی بگویید؛ این طرح از چه سالی شروع شد، چه انگیزه‌ای پشتش بود و امروز به کجا رسیده است؟

یکی از معدود طرح‌های حفاظتی مشارکتی در مورد گونه‌های خزندگان کشور که در سال‌های اخیر اجرا شده، طرح حفاظتی مشارکتی لاک‌پشت فراتی با مشارکت مردمی محلی است. این طرح را در استان خوزستان، به همراه مهندس باربد صفایی و تیم بزرگی از داوطلبان انجام دادیم. هدف این طرح، حفاظت از لاک‌پشت فراتی به‌عنوان گونه‌ای در معرض خطر انقراض بود که با تهدیدهای مختلفی روبه‌روست و نیازمند اقدام فوری حفاظتی است.
محدوده پراکنش جهانی این گونه، رودخانه‌های دجله و فرات و انشعابات آن‌هاست که در ایران به استان خوزستان می‌رسد؛ از جمله رودخانه‌های دز، کرخه و کارون و زیستگاه‌هایی مانند تالاب شادگان و تالاب هورالعظیم.
از نظر عوامل تهدید جهانی می‌توان به سدسازی‌ها که باعث تکه‌تکه‌شدن زیستگاه می‌شود، آلودگی‌های محیطی به‌ویژه آلودگی‌های فاضلاب و نفتی و جنگ‌ها و کشمکش‌هایی که در منطقه بین‌النهرین رخ‌داده است اشاره کرد. ازآنجاکه محدوده پراکنش این گونه علاوه بر ایران، کشورهای عراق، سوریه و ترکیه را نیز شامل می‌شود، همواره درگیر جنگ و ناامنی بوده و زیستگاه‌هایش مورد تهدید قرار گرفته است.

علاوه بر این موارد، یکی از مشکلات اصلی این گونه در ایران، تعارض بین ماهیگیران و لاک‌پشت فراتی است. زمانی که این لاک‌پشت در تور ماهیگیران گرفتار می‌شود، آن را می‌کشند یا به آن آسیب می‌زنند؛ زیرا ماهیگیران معتقدند لاک‌پشت فراتی ماهی‌های آن‌ها را می‌خورد یا تورشان را پاره می‌کند.

بنابراین، طرح حفاظتی مشارکتی با هدف کاهش این تعارض بین مردم محلی به‌ویژه ماهیگیران و لاک‌پشت فراتی، ۱۷ سال پیش در شمال استان خوزستان آغاز شد. گروه‌های هدف این طرح علاوه بر ماهیگیران، دانش‌آموزان، محیط‌بانان و بسیاری از گروه‌های هدف دیگر بودند و از سال ۱۳۸۸ تاکنون کارگاه‌های آموزشی و حفاظتی مشارکتی متعددی برگزار شده است.

این طرح، مشارکتی بود؛ یعنی با همراهی مردم سعی کردیم ابتدا مردم محلی به‌ویژه ماهیگیران را با اهمیت گونه آشنا کنیم تا آگاه شده و در حفاظت از آن مشارکت کنند. به‌عنوان نمونه، پیش‌ازاین اگر لاک‌پشت در تور ماهیگیران گرفتار می‌شد، آن را می‌کشتند؛ اما در طول اجرای طرح، شرایط به‌گونه‌ای تغییر کرد که اگر ماهیگیران لانه لاک‌پشت فراتی را می‌دیدند، تماس می‌گرفتند و محل دقیق و تعداد بچه لاک‌پشت‌ها را اطلاع می‌دادند. حتی زمان بیرون آمدن لاک‌پشت‌هایی که از تخم بیرون می‌آمدند را یادداشت می‌کردند؛ یعنی مردم خود به‌عنوان حافظان این گونه، در طرح مشارکت فعال داشتند.

در استان خوزستان برخی ماهیگیران به‌صورت غیرقانونی صید می‌کنند؛ قبلاً با استفاده از سم و دینامیت و اکنون بیشتر با روش ماهیگیری برقی. در این روش، موتوربرقی را در قایق می‌گذارند و جریان الکتریکی را وارد آب می‌کنند که باعث مرگ هر جانوری در آب می‌شود. این ماهیگیران برقی به یک معضل محیط زیستی تبدیل شده‌اند.

در کارگاه‌های مشارکتی که برگزار می‌کردیم، ماهیگیران متخلف و محیط‌بانان سر یک میز می‌نشستند و از مشکلاتشان می‌گفتند. در واقع، محیط‌بان که وظیفه‌اش جریمه متخلفان است، ازیک‌طرف متوجه می‌شد که آن فرد به دلایل معیشتی دست به این کار می‌زند. بدین ترتیب سعی می‌شد مشکلات به‌صورت مشارکتی مطرح و برای آن‌ها راه‌حل پیدا شود.

ادامه این طرح در تالاب «هورالعظیم» در محدوده «سوسنگرد» و «هویزه» اجرا شد و در آنجا نیز ماهیگیران و معلمان آموزش دیدند، کتابچه راهنمای آموزش معلمان و دانش‌آموزان برای حفاظت از لاک‌پشت تهیه شده، جشنواره حفاظت از این گونه و کارگاه‌های مشارکتی برگزار گردید. به‌عنوان نمونه در چندین کارگاه در تالاب هورالعظیم، در مورد بهسازی جاده‌های خاکی تالاب هورالعظیم که به‌عنوان محل لانه‌گذاری لاک‌پشت فراتی استفاده می‌شود صحبت شد. جاده‌های این منطقه در حال بازسازی بود و مهندسان عمران و پیمانکار پروژه تازه در این جلسه متوجه شدند که اگر برای تثبیت جاده خاکی، دو طرف آن سنگ‌های بزرگ چیده شود، می‌تواند محدوده تخم‌گذاری لاک‌پشت فراتی را از دسترس این گونه خارج کند. در مورد نمونه‌های موفق جاده‌هایی که احیا شده‌اند و هم‌زمان دسترسی گونه به زیستگاهشان حفظ شده است، صحبت کردیم. همچنین به لاک‌پشت‌های برکه‌ای نیز اشاره‌ای شد و این که چطور می‌توان جاده را احیا کرد بدون این که دسترسی گونه به محل لانه‌گذاری قطع شود. شرکت‌کنندگان از این مطالب استقبال کردند.در نهایت، تفاهم‌نامه‌ای با هدف همکاری‌های آموزشی بین معاونت آموزش سازمان حفاظت محیط‌زیست و شرکت مهندسی و توسعه نفت برای حمایت از لاک‌پشت فراتی تهیه و امضا شد.

در حال حاضر چه برآوردی از جمعیت لاک‌پشت فراتی در ایران وجود دارد؟

در مورد برآورد جمعیت این گونه، اطلاعات دقیقی در کل گستره پراکنش گونه در دسترس نیست، به دلیل ویژگی‌های خاصی که لاک‌پشت فراتی دارد و به‌خاطر این که بیشتر زمان روز زیر آب است. رودخانه‌های استان خوزستان بستر رسوبی دارند و این گونه در واقع زیر گل‌ولای کف رودخانه معمولاً مخفی می‌شود و فقط برای تنفس به سطح آب می‌آید. ماده‌ها نیز تنها برای تخم‌گذاری از آب خارج می‌شوند، همه این موارد باعث شده برآورد جمعیت این گونه از روش‌های معمول به‌سادگی قابل‌انجام نباشد.

در این صورت اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت، چگونه وضعیت این گونه را ارزیابی می‌کند؟

معیارهایی که فهرست سرخ اتحادیه بین‌المللی برای ارزیابی جهانی به کار می‌برد، متعدد است و تنها یکی از آن‌ها برآورد جمعیت گونه است. نه‌تنها ما برای هیچ‌یک از گونه‌های دوزیست و خزنده در کشور برآوردی از جمعیت نداریم، بلکه درباره بسیاری از گونه‌های بزرگ‌جثه نیز برآورد دقیقی از جمعیت آنها وجود ندارد.

من نیز در تیمی بین‌المللی که آخرین ارزیابی برای رده‌بندی لاک‌پشت فراتی در فهرست سرخ اتحادیه را انجام داد، به‌عنوان عضو تیم ارزیابی حضور داشتم. این ارزیابی بر اساس معیارهای متعددی انجام می‌شود؛ از جمله گستره پراکنش و تهدیدهایی که زیستگاه‌ها با آن‌ها مواجه هستند.

معمولاً گونه‌هایی که محدوده پراکنش کوچکی دارند، بیشتر در معرض خطر هستند؛ زیرا اگر اتفاقی مانند شیوع بیماری و یا تخریب کل زیستگاه بیفتد، کل جمعیت آن گونه جانوری از بین خواهد رفت. لاک‌پشت فراتی به دلیل عوامل تهدید متعدد گونه و زیستگاهش، در فهرست سرخ اتحادیه در رده «در معرض خطر انقراض» قرار گرفته است.

تالاب هورالعظیم به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین زیستگاه‌های این گونه، در سال‌های اخیر همواره با تهدیدهای متعددی روبه‌رو بوده است؛ کاهش حقابه و خشکیدگی، آلودگی‌های ورودی و آتش‌سوزی‌های مکرر. این آسیب‌ها چه تأثیری بر حیات و بقای این گونه داشته است؟

این تالاب به‌عنوان یکی از زیستگاه‌های مهم لاک‌پشت فراتی با عوامل تهدید گوناگونی روبرو است. یکی از چالش‌هایی که در تالاب هورالعظیم با آن روبه‌رو بودیم، این بود که در اولین کارگاه مشورتی برای ماهیگیران، ماهیگیران معیشتی قدیمی که سال‌ها در این تالاب صید می‌کردند، بیان کردند که وقتی تالاب آب ندارد و ماهی‌ای برای صید وجود ندارد، چطور می‌خواهیم صحبت از حفاظت لاک‌پشت فراتی بکنیم. در واقع، چالش کمبود آب و عدم رعایت حقابه تالاب، علاوه بر سایر عوامل تهدید زیستگاه یک معضل بزرگ است.

بخشی از تالاب هورالعظیم در ایران و بخشی در عراق قرار دارد. در سمت عراق به آن «هورالهویزه» و در سمت ایران هورالعظیم می‌گویند؛ اما در واقع یک تالاب یکپارچه و باقی‌مانده‌ای از تالاب‌های بین‌النهرین است. هر اتفاقی که در یک سمت بیفتد، بر سمت دیگر نیز تأثیر می‌گذارد؛ آتش‌سوزی‌ها و خشک‌شدن تالاب در بخش عراق، به جمعیت این گونه آسیب می‌رساند و زیستگاهش را از بین می‌برد.
در مورد آتش‌سوزی‌ها، علاوه بر هورالهویزه، در هورالعظیم نیز گاومیش‌داران برای باز کردن مسیر حرکت گاومیش‌ها به سمت تالاب، نی‌زارها را آتش می‌زنند؛ بنابراین، عوامل تهدید متعددی وجود دارد.
در یکی دو سال اخیر، حتی سگ‌های بلاصاحب نیز در اطراف تالاب به یک معضل تبدیل شده‌اند. یک مورد مشاهده شد که سگی لاک‌پشت فراتی را گرفته و دست‌وپایش را کنده بود. لاک‌پشت فراتی گونه‌ای مقاوم است و در زیستگاه طبیعی‌اش دشمن طبیعی ندارد، اما سگ‌های بلاصاحب به یک تهدید جدی تبدیل شده‌اند.

از سوی دیگر، گونه مهاجم «تیلاپیا» نیز مانند بسیاری از زیستگاه‌های آبی کشور، وارد هورالعظیم شده است. این گونه جمعیت ماهیان بومی را کاهش داده و بخشی از رژیم غذایی لاک‌پشت فراتی را تحت‌تأثیر قرار داده است. همه این عوامل باعث کاهش جمعیت این گونه در معرض خطر انقراض شده است. اگرچه برآورد دقیقی از جمعیت این گونه نه در سطح جهانی و نه در کشورمان وجود ندارد، اما باتوجه‌به تخریب زیستگاه و عوامل تهدید متعدد، وضعیت این گونه مناسب نیست.

آخرین مطالعات در مورد لاک‌پشت فراتی چه اطلاعاتی درباره این گونه به ما داده است؟

من و همکارانم مقالات متعددی در مورد لاک‌پشت فراتی منتشر کرده‌ایم. یکی از مطالعات ما در مورد رژیم غذایی این گونه بود. در کارگاه‌های مشارکتی متعددی ماهیگیران معتقد بودند که این لاک‌پشت تنها از ماهی تغذیه می‌کند؛ اما در مطالعه‌ای که انجام دادیم، مشخص شد که این گونه همه‌چیزخوار است. لاک‌پشت فراتی به‌عنوان رفتگر طبیعت محسوب می‌شود؛ از لاشه موجودات مرده در آب، ریشه نی‌ها و بسیاری از مواد دیگر تغذیه می‌کند. این گونه برای اکوسیستم مانند یک رفتگر عمل می‌کند و باعث پاک‌سازی آب‌های داخلی می‌شود. قاعدتاً اگر این گونه کلیدی از زیستگاه‌های آبی حذف شود، کل اکوسیستم با مشکل مواجه خواهد شد.