قلعه‌بالا؛ جایی که حفاظت به اقتصاد تبدیل شد

در حاشیه شرقی ایران و در نزدیکی پارک ملی توران، روستای قلعه‌بالا یکی از نمونه‌های شاخص تغییر الگوی معیشت معرفی می‌شود؛ روستایی که نام آن در سال‌های اخیر با حفاظت از یوزپلنگ آسیایی گره‌خورده است.
فاضلی در توضیح این تجربه می‌گوید: «وقتی پای انقراض یوزپلنگ آسیایی به میان آمد، مردم قلعه‌بالا انتخابی کردند که نتیجه‌اش امروز در قالب تغییر کامل معیشت قابل‌مشاهده است.» به گفته او، واگذاری بخشی از زمین‌های کشاورزی و مراتع برای حفاظت از زیستگاه، نقطه آغاز این تغییر بوده است.

او اضافه می‌کند: «این تصمیم فقط یک اقدام زیست‌محیطی نبود؛ تبدیل به مانیفست اجتماعی روستا شد.» در روایت او، این نقطه همان جایی است که مفهوم توسعه از یک برنامه بیرونی به یک انتخاب درونی تبدیل شده است.
در بازدید میدانی از منطقه، آنچه بیش از همه به چشم می‌آید، تغییر تدریجی چهره اقتصادی روستاست. امروز ۱۴ اقامتگاه بوم‌گردی در قلعه‌بالا فعال است؛ اقامتگاه‌هایی که به گفته فاضلی، «جایگزین بخشی از درآمد دامداری سنتی شده‌اند.»

در سطح روستا نیز نشانه‌های این تغییر دیده می‌شود؛ کوچه‌هایی که با نام و تصویر زاغ بور و یوزپلنگ شناخته می‌شوند و فضایی که به‌تدریج هویت گردشگری به خود گرفته است.
فاضلی در ادامه گفت‌وگو به نقش زنان روستا اشاره می‌کند: «زنان با راه‌اندازی خانه صنایع‌دستی و گردشگری وارد چرخه اقتصاد شده‌اند و روایت محیط‌زیست را به محصول تبدیل کرده‌اند.» برند محلی «بوریا» نیز در همین مسیر شکل گرفته و امروز بر روی محصولات صنایع‌دستی و خوراکی روستا دیده می‌شود.

او همچنین به برگزاری ۱۴ساله جشنواره «زاغ بور» اشاره می‌کند و آن را نشانه‌ای از استمرار اجتماعی این مدل توسعه می‌داند.

پامنار؛ اقتصاد روزمره در دل نخلستان

در جنوب غرب کشور، روستای پامنار در شهرستان «دزفول»، نمونه دیگری از پیوند میان اقتصاد محلی و گردشگری معرفی می‌شود.
فاضلی در توضیح این روستا می‌گوید: «پامنار جایی است که نخلستان و زندگی روزمره عملاً از هم جدا نیستند. صنایع‌دستی در اینجا یک فعالیت جانبی نیست، بلکه بخش اصلی زندگی مردم است.»
او با اشاره به هنر «کپوبافی» ادامه می‌دهد: «هر خانه در پامنار یک کارگاه تولیدی است. برگ‌های نخل و گیاهان بومی تبدیل به محصولاتی شده‌اند که امروز حتی در بازارهای بیرونی هم شناخته شده‌اند.»
در کوچه‌های این روستا، کارگاه‌های کوچک خانگی به طور هم‌زمان نقش فضای زندگی و تولید را ایفا می‌کنند. به گفته فاضلی، این ویژگی پامنار را به نمونه‌ای از «اقتصاد مبتنی بر خانواده» تبدیل کرده که در آن مرز میان کار و زندگی روزمره کم‌رنگ شده است.در همین حال، گردشگران نیز به‌عنوان بخشی از این چرخه وارد روستا می‌شوند؛ نه صرفاً به‌عنوان بازدیدکننده، بلکه به‌عنوان مخاطب مستقیم تولید محلی.

مُعیل؛ گردشگری سلامت در دامنه سبلان

در شمال غرب ایران و در دامنه‌های سبلان، روستای مُعیل به‌عنوان نمونه‌ای از توسعه مبتنی بر منابع طبیعی مطرح می‌شود.
فاضلی درباره این روستا می‌گوید: «مُعیل نشان داده که منابع طبیعی اگر درست مدیریت شوند، می‌توانند به موتور اقتصادی پایدار تبدیل شوند.»
او به نقش آب‌های گرم طبیعی در شکل‌گیری زیرساخت‌های گردشگری اشاره می‌کند و می‌افزاید: «حضور مجتمع‌های آب‌درمانی مدرن و هتل‌های باکیفیت در این منطقه، باعث شده مهاجرت جوانان کاهش پیدا کند و اشتغال محلی شکل بگیرد.»در این روستا، گردشگری سلامت به محور اصلی اقتصاد تبدیل شده و جریان ثابت گردشگران داخلی و خارجی، به گفته مسئولان محلی، نقش مهمی در تثبیت جمعیت داشته است.

فراتر از رقابت جهانی

نرگس فاضلی هدف از حضور این روستاها در رقابت‌های سازمان جهانی گردشگری را فراتر از کسب عنوان بین‌المللی می‌داند. او می‌گوید: «این فقط یک رقابت نیست؛ فرصتی است برای دیده‌شدن تجربه‌هایی که سال‌ها در سکوت شکل‌گرفته‌اند.»

به گفته فاضلی، ارزش اصلی این طرح‌ها در ثبت تجربه‌های محلی است: «حتی اگر در نهایت نام این روستاها در فهرست نهایی قرار نگیرد، آن‌ها مسیر خود را طی کرده‌اند.»
مسئول دفتر ثبت روستاهای جهانی تأکید می‌کند: «آن‌ها پیشاپیش برنده‌اند، چون توانسته‌اند توسعه را از دل جامعه محلی بیرون بیاورند و به یک انتخاب جمعی تبدیل کنند.»
روستاهای قلعه‌بالا، پامنار و مُعیل در این روایت، نه صرفاً مقاصد گردشگری، بلکه نمونه‌هایی از تغییر الگوی توسعه در ایران معرفی می‌شوند؛ تغییراتی که از دل تجربه‌های محلی شکل گرفته و اکنون در سطح ملی و بین‌المللی موردتوجه قرار گرفته‌اند.