ماشین‌های سنگین راه‌سازی، جنگل بلوط روستای «شاهزاده احمد» را با خاک یکسان کرده‌اند. کوه‌های زیبای برف‌گیر با انفجارهای شدید به لرزه درمی‌آید و ویران می‌شود، تا راه برای رسیدن به اولین چاه نفت هموار شود. صفحه اینستاگرام «شاهزاده احمد» در کنار تصاویر بدیع از زیارتگاه شاهزاده احمد و طبیعت بخش الوار گرمسیری، زمستان پارسال ویدئوهای متعددی از فعالیت اکتشافات نفت در قلب زاگرس منتشر کرد. انتشار این گزارش اما به دلیل قطع‌شدن اینترنت در اعتراضات دی‌ماه و سپس آغاز جنگ، به تأخیر افتاد. ویدئوهایی که اخیراً به «پیام ما» رسیده ادامه تخریب‌های نفتی را در میان جنگل، نشان می‌دهد؛ جنگلی که بخش وسیعی از آن حالا به برهوتی تبدیل شده. ۸۰ هزار هکتار از جنگل‌های زاگرس در شمال خوزستان در شهرستان اندیمشک قرار دارد و منطقه «شاهزاده احمد» در دهستان «مازو» از توابع بخش الوار گرمسیری این شهرستان است که جزو مناطق سردسیر و ییلاقی به شمار می‌آید. آن‌طور که یکی از اهالی روستای شاهزاده احمد به «پیام ما» می‌گوید: «پای شرکت نفت ۲۰ سال پیش به این منطقه باز شد؛ آمدند، طراحی کردند و رفتند. تا سه چهار سال پیش که نفت مثل چشمه از زمین فوران کرد. مردم در ابتدا فکر می‌کردند برای ترمیم جاده روستا آمده‌اند و نمی‌دانستند قرار است همه چیز خراب و نابود شود. چند سال است مشغول ساختن جاده هستند و حالا حفاری‌ها را هم کاملاً صاف کرده‌اند.» او که خواست نامش در گزارش ذکر نشود، عرض جاده آسفالت سابق روستا را ۴ متر عنوان می‌کند که قرار است چهاربانده شود و چندین کیلومتر از آن از وسط جنگل بلوط عبور می‌کند: «جاده هنوز در حال ساخت است و سکوی چاه در حال آماده‌سازی است. ۳۰-۴۰ کانکس و ماشین‌آلاتشان هم در منطقه مستقر است. با این کارشان همه جنگل و بوته‌های گیاهان دارویی را از بین بردند. قبل از عید هم کار می‌کردند و الان کم‌وبیش فعالیت دارند و درختان را قطع می‌کنند. اینجا تعداد زیادی درختان کهن‌سال بلوط چندصدساله داشتیم که همه را از جا کندند و چوبش را در کامیون‌ها بار زدند و به قاچاقچیان دادند. اواخر پارسال درخت‌هایی که قطع کردند عمری حدود ۷۰۰ سال داشت که خیلی زود آثارش را محو کردند.» حدود ۵۰ روستا در مسیر عملیات اکتشاف نفت در بخش «الوار گرمسیری» است؛ دهستان «شاهزاده احمد» و روستاهای «کرگاب» و «بزرگ‌آب» با طبیعت منحصربه‌فرد از جمله آنهاست. هدف نهایی، منطقه کوهستانی «دشت لاله» که قرار است محل حفاری چاه‌های نفت باشد. عملیات جاده‌سازی در زاگرس در حالی ادامه دارد که کارشناسان معتقدند حتی با فرض ضرورت حفر این چاه اکتشافی (که توجیه اقتصادی آن مشخص نیست)، امکان دسترسی با تخریب کمتر از مسیری دیگر و از سمت آزادراه اندیمشک – پل‌زال وجود داشت و نیازی به این تخریب گسترده نبود. او بیشترین نگرانی را پیشروی جاده‌سازی در کوهستان می‌داند که در ادامه مسیر باعث تخریب جنگل‌های انبوه‌تر، بخصوص نابودی آبشار منحصربه‌فرد منطقه «کرگاب» می‌شود: «طبیعت این منطقه بکر است و چشمه‌های متعدد و آبشار مرتفع و زیبایی دارد که محل زندگی سمندر است. اگر جاده از این منطقه بگذرد همه چیز نابود می‌شود. جانورانی مثل پلنگ، خرس، خرگوش، روباه، گرگ، کبک و تیهو در این منطقه زندگی می‌کنند و چند سال پیش بود که پلنگ به گله یکی از چوپان‌ها زد و یک نفر هم کشته شد. قبلاً ۱۵-۱۰ چشمه زیستگاه سمندر را تخریب کردند مابقی هم به‌خاطر این دست‌کاری کم‌آب شدند. ما می‌دانیم نفت به این منطقه بیاید هیچ سودی برایمان ندارد و به‌جز تخریب طبیعت و بدبختی چیزی برای محلی‌ها نمی‌آورد.»

نفت در خانه امن «سمندر» و پلنگ

«نورالدین قلاوند» عضو «انجمن محیط‌زیستی دارستان اندیمشک» همچنین در گفت‌وگو با «پیام ما» بیشتر تخریب‌ها را ناشی از فعالیت‌های جاده‌سازی و نفتی می‌داند که از دو سال پیش تاکنون ادامه داشته: «این منطقه ییلاقی، تنوع زیستی بالایی دارد و زیستگاه پلنگ، خرس، شاه‌روباه، کاراکال و انواع پرندگان است. گزارش‌های متعددی از مردم محلی داریم که پلنگ به دام‌هایشان حمله کرده. متأسفانه این منطقه جزو مناطق حفاظت‌شده محیط‌زیست نیست؛ اما با ارزش حفاظتی بالا و دارای پوشش گونه‌های گیاهی باارزش درختی و جنگلی و دارویی مثل بلوط، بنه کوهی و بادام است و عملیات نفت در قلب این جنگل‌ها در حال اجراست.»
او می‌گوید: «این منطقه و روستای شاهزاده احمد یکی از زیستگاه‌های سمندر لرستانی است که از گونه‌های حفاظت‌شده است و انتظار می‌رفت اداره‌های محیط‌زیست و منابع طبیعی، خیلی زودتر جلوی این تخریب گسترده را بگیرند.»

ابطال مجوز اکتشاف نفت

با وجود پیگیری خبرنگار «پیام ما»، شرکت مدیریت اکتشاف نفت، پاسخی نداد؛ اما «فرهاد قلی‌نژاد» معاون محیط‌زیست انسانی حفاظت محیط‌زیست خوزستان به «پیام ما» می‌گوید: «مجوز پروژه عملیات راه‌سازی و حفاری چاه اکتشافی شماره یک ریت (ریتکوه شاهزاده احمد) در تاریخ ۸ مهرماه ۱۴۰۳ باطل شده است.» او دلیل ابطال این مجوز را عدم رعایت و تخلف از موارد مندرج در مجوز زیست‌محیطی اخذ شده عنوان می‌کند: «این مجوز صرفاً به‌منظور احداث یک حلقه چاه اکتشافی (ریت یک) صادر شده بود؛ اما گزارش‌های دریافتی قطع درختان جنگلی کهن‌سال بلوط و تخریب چشمه‌های منطقه دشت لاله را نشان می‌داد. باتوجه‌به اینکه بند اول مجوز رعایت نشد، مجوز را ابطال کردیم. به شرکت مدیریت اکتشاف نفت نیز اخطاریه داده شد که باید کارش را متوقف کند.»

در مجوز محیط‌زیستی که در ۳ تیر ۱۴۰۲ صادر شده، آمده است: «عملیات راه‌سازی و احداث چاه اکتشافی ریت یک در بخش الوار اندیمشک باتوجه‌به بررسی به‌عمل‌آمده و موافقت سازمان آب و برق خوزستان و نیز جزئیات فنی ارائه شده صرفاً به‌منظور احداث یک حلقه چاه اکتشافی مشروط به اجرای ملاحظات زیست‌محیطی در مرحله ساخت و بهره‌برداری از نظر اداره کل بلامانع است. مدت مجوز دو سال از زمان صدور است و در صورت عدم رعایت موارد اعلامی باطل خواهد شد. ازآنجاکه راه دسترسی به محل پد دارای پوشش جنگلی است، ضروری است فقط از راه‌های موجود برای دسترسی استفاده شود و از تعریض و قطع درختان مسیر و احداث راه جدید خودداری شود.» قلی‌نژاد می‌گوید: «مهر ۱۴۰۳ علیه شرکت مدیریت اکتشاف نفت و پیمانکار آن به دادگاه اندیمشک شکایت کردیم. ولی با رأی به عدم صلاحیت، این پرونده به اهواز منتقل شد. ما از دادگاه درخواست توقف عملیات کردیم؛ ولی دادگاه آن را متوقف نکرد و به ما گفتند دلیلش این است که از منابع طبیعی مجوز گرفته و آنها جرایمی را دریافت کردند.» روابط‌عمومی اداره کل حفاظت محیط‌زیست خوزستان ۱۳ اردیبهشت از بازدید قلی‌نژاد معاون محیط‌زیست انسانی و نمایندگان وزارت نفت از محل احداث چاه نفت در ریتکوه و بررسی اثرات زیست‌محیطی فعالیت‌های نفتی خبر داده است. «سید عادل مولا» معاون محیط‌زیست طبیعی اداره کل حفاظت محیط‌زیست خوزستان همچنین با بیان اینکه «پرونده فعلاً در مراجع قضایی مطرح است»، به «پیام ما» می‌گوید: «دوشنبه ۲۱ اردیبهشت جلسه‌ای با نمایندگان مدیریت اکتشاف برگزار و مقرر شد جلسات کارشناسی در راستای الزام ضوابط زیست‌محیطی برای اجرای پروژه در دستور کار قرار گیرد. این الزامات و موارد دیگر طی یکی دو هفته دیگر ابلاغ و میزان خسارت‌ها نیز بررسی خواهد شد.»

بن‌بست قضایی

«امید کرمی» رئیس اداره منابع طبیعی اندیمشک در همین رابطه به «پیام ما» می‌گوید: «منابع طبیعی خسارت‌های وارده را دریافت نکرده و مبلغ کمی که در ابتدای پروژه اخذ شده جزئی از فرایند صدور مجوز و به‌خاطر جابه‌جایی خاک در نتیجه جاده‌سازی است. این در حالی است که در این عملیات طبق برآوردهای اولیه به‌صورت کلی ۸۰ میلیارد تومان خسارت به همه واحدها (اعم از قطع درخت و خاک‌برداری) وارد شده و بیش از ۳۰۰ درخت بلوط و بادام قطع شده است.»

او توضیح می‌دهد: «اداره کل منابع طبیعی استان در مهر ۱۴۰۲ به مدیریت اکتشاف نفت مجوزی برای اجرای پروژه حفر چاه اکتشافی نفت و حفاری ریت یک را با رعایت تمام موارد و به‌صورت مشروط داد، به‌طوری‌که کمترین تعارضات با طبیعت و کمترین آسیب را داشته باشد. در این مجوز حرفی از احداث جاده دسترسی نیست و قرار بر تعریض جاده موجود بوده آن‌هم در بعضی نقاط که نیاز داشته و اصلاً قرار نبود درختی قطع شود.» بر اساس مجوز اداره کل منابع طبیعی که شامل ۱۰ شرط است، شرکت مدیریت اکتشاف نفت و پیمانکار متعهد می‌شود که پروژه فقط در همان محل‌های ارائه شده اجرا شود و از هر گونه تغییر مسیر جاده و یا جابه‌جایی محل کمپ و گودال‌های نفتی و پسماند خودداری شود. از مصالح موجود در محل استفاده و از تخریب اراضی هم‌جواری خودداری شود. همچنین محل کمپ نباید آسیبی به جنگل وارد کند و باید خارج از جنگل باشد. باتوجه‌به اینکه گودال آتش قرار است در منطقه جنگلی ساخته شود، همه تمهیدات برای جلوگیری از آتش‌سوزی در جنگل انجام شود.

کرمی می‌گوید: «متأسفانه بعد از آغاز کار مشخص شد که شروط و نقشه‌ای که ارائه کردند به‌هیچ‌وجه برای پیمانکار اهمیتی ندارد و مسیری که در حال اجراست، مغایر با مجوز بوده و مفاد مجوز را رعایت نکرده است. به همین دلیل منابع طبیعی اندیمشک در اوایل سال ۱۴۰۳ علیه پیمانکار به دادگاه بخش الوار گرمسیری شکایت کرد، اما مهر ۱۴۰۳ دادگاه به این دلیل که شکایت به نام مدیریت اکتشاف نفت نبود، دعوا را رد می‌کند. دوباره آبان ۱۴۰۳ شکایتی علیه مدیریت اکتشاف و پیمانکارش به دادگاه الوار ارائه کردیم؛ اما این بار هم دادگاه در فروردین ۱۴۰۴ با استناد به «شیوه‌نامه رسیدگی و رفع‌اختلاف دستگاه‌های اجرائی» رأی بر عدم صلاحیت داد و آن را به معاونت حقوقی استانداری واگذار کرد، به عبارتی دلیلشان این بود که دعوا بین دو اداره دولتی است و باید بین خودشان حل‌وفصل شود. در دادگاه تجدیدنظر هم این رأی تأیید شد. ما این نتیجه را به اداره کل و اداره حقوقی اعلام کردیم. در این مدت طی سه نامه به شرکت، اخطار مبنی بر تخلف دادیم و چند بار هم نامه نوشتیم تا زمان تعیین تکلیف، عملیات را متوقف کنند؛ اما توجهی نکردند. بااین‌حال پرونده هنوز باز و در حال رسیدگی است و به نتیجه نرسیده است.»

تعلل در حفاظت

گزارش‌های غیررسمی از ارجاع پرونده شکایت اداره کل محیط‌زیست به شورای حل اختلاف و استانداری خوزستان حکایت دارد. همچنین پیگیری‌های «پیام ما» نشان داد که اداره کل منابع طبیعی خوزستان در این مدت (بیش از یک سال) پرونده تخلفات را از اداره کل حقوقی استانداری پیگیری نکرده است. آن‌طور که «یوسف محمودی» مدیرکل عملکرد، بازرسی و امور حقوقی و ارتباطات مردمی استانداری خوزستان به «پیام ما» می‌گوید: «نخستین مکاتبه اداره کل منابع طبیعی استان در این باره ۲۴ دی ۱۴۰۴ بوده و پیش‌ازاین نامه‌ای ارسال نشده است.» به گفته او، «باتوجه‌به اینکه نامه ناقص بوده و مستنداتی ضمیمه نداشته چند روز بعد، به منابع طبیعی پاسخ دادیم که لایحه به همراه مستندات ارائه شود که هنوز چیزی دریافت نکردیم.»