خلیج‌فارس پیش از جنگ هم اوضاع خوبی نداشت، این اکوسیستم شکننده به گفته «اصغر مبارکی» کارشناس حیات‌وحش سازمان حفاظت محیط‌زیست آستانه‌های حدی را به واسطه شوری آب و بالارفتن دما رد کرده بود. فشار و استرس جدید اوضاع را از قبل بدتر هم کرده است. «وضعیت زیستگاه‌های مرجانی ما در اغلب جزایر به واسطه تردد و رفت‌وآمدها در کنار تغییر اقلیم خوب نبود و حالا فشار بر این مناطق افزایش‌یافته است.»

به گفته این کارشناس حیات‌وحش ما گونه‌های خاصی در خلیج‌فارس داریم که عمده آن‌ها گونه‌های در معرض خطر انقراض یا حساس هستند. «تنوع زیستی در جزایر ما چشمگیرتر است و سرآمد این گونه‌های شاخص و در معرض تهدید لاک‌پشت‌های دریای و مرجان‌ها هستند. مرجان‌ها جدا از ارزش گونه‌ای، ارزش زیستگاهی هم دارند و هر اتفاقی برای آن‌ها بیفتد زیستگاه سایر گونه‌ها نیز به خطر می‌افتد.»

مبارکی معتقد است هر گونه آلودگی اعم از آلودگی نفتی یا پساب و یا انفجار می‌تواند به تنوع زیستی در این منطقه آسیب بزند. «ما اکنون در فصل داغ تولیدمثل لاک‌پشت‌های دریایی پوزه عقابی هستیم که گونه مهاجر به‌حساب می‌آیند. آن‌ها در این فصل یعنی در اردیبهشت و خرداد به جزایر ایران می‌آیند. به فاصله دو هفته سه بار تخم‌گذاری می‌کنند و در فاصله این تخم‌گذاری‌ها ممکن است چندین بار به سمت ساحل بیایند؛ بنابراین در هر بار ورود و خروج به آب و خشکی با لکه‌های نفتی مواجه می‌شوند.»

در شیدور و «مارو» موج و باد زیاد است و همین باعث می‌شود مواد نفتی روی شن‌های ساحل و ماسه‌ها ته‌نشین شوند. همین موضوع به گفته این کارشناس حیات‌وحش باعث می‌شود تا لایه نفتی به ساحل آسیب‌زده و داخل لانه لاک‌پشت‌ها شود. «اگر پاک‌سازی ساحل زودتر انجام نشود نوزاد لاک‌پشت‌ها هم آسیب می‌بینند. آنها پس از تولد وارد آب دریا شده و شروع به شنا می‌کنند، به‌این‌ترتیب در معرض آلودگی نفت قرار می‌گیرند.»
این ارتباط مستقیم با نفتی که روی آب جریان دارد، به آسیب و مرگ‌ومیر گسترده نوزادان لاک‌پشت‌های دریایی منجر می‌شود. در کنار آن ما لاک‌پشت‌های دریایی سبز را هم داریم که از جلبک‌ها و علف‌های دریایی و یا گونه‌های کف‌زی و برخی سخت‌پوستان تغذیه می‌کنند. «لایه نفتی روی این جلبک‌ها و علف‌ها رسوب و از بابت تغذیه‌ای آن‌ها را تهدید می‌کنند. لاک‌پشت‌های دریایی با بلعیدن این مواد آلوده مسموم می‌شوند و در مواردی شاهد مرگ‌ومیر آنها هستیم.»

بدن آلوده دلفین‌ها و نهنگ‌ها

«هاله عابدی»، مدیرعامل انجمن مردم‌نهاد حفاظت از طبیعت میداف چند سالی است برای حفاظت از محیط‌زیست دریایی هرمزگان فعالیت می‌کند. به گفته او منطقه‌ای که آلوده شده زیستگاه لاک‌پشت‌هاست و در پشت لاوان هم «نهنگ گوژپشت» مشاهده شده است. «زمانی که نفت روی سطح آب جمع می‌شود، بخارهای حاصل از مواد فرار ترکیبات عالی نیز شکل می‌گیرد. به‌این‌ترتیب ما با دو مورد آلودگی سروکار داریم، اولین آنها نفت و دومین مورد بخار حاصل از تجمع این مواد است.»

بخارهای نفتی آسیب زیادی به پستانداران دریایی می‌زند. دلفین‌ها هر بار که برای نفس گیری روی سطح آب می‌آیند، حفره‌های تنفسی‌شان باز می‌شود و همین عامل آن‌ها را در معرض آلودگی قرار می‌دهد. «در نفس‌گیری، دلفین ریه‌های خودش را خالی و پر می‌کند. در این وضعیت بخارهای سمی، داخل ریه‌های دلفین رفته و باعث بیماری‌های ریوی و عصبی می‌شود.»

به گفته عابدی بر اساس مقاله‌ای که درباره تأثیر این مواد بر سلامت دلفین‌ها در سال ۲۰۱۸ نوشته شده، بخارهای نفتی می‌تواند باعث بیماری ذات‌الریه در این گونه شود و مرگ آن‌ها را به دنبال داشته باشد. در کنار آن شاهد بیماری‌های عصبی دلفین‌ها نیز خواهیم بود. «آسیب دیگر این مواد نفتی در بحث تغذیه گونه است، زمانی که دلفین‌ها طعمه‌ای را می‌بلعند، آب آلوده و ترکیبات نفتی وارد بدنشان می‌شود که همین موضوع باعث آسیب به کلیه، کبد و سیستم ایمنی‌ها آن‌ها می‌شود.»

مدیرعامل انجمن مردم‌نهاد حفاظت از طبیعت میداف در همین زمینه به تحقیق دیگری که در این زمینه انجام شده ارجاع می‌دهد، بر اساس این پژوهش ترکیبات نفتی باعث می‌شود تا ترشح کورتیزول در بدن دلفین‌ها پایین بیاید و غدد فوق‌کلیوی آن‌ها آسیب ببیند. «حتی اگر حیوان نفس نکشد و چیزی هم نخورد، آسیب به پوست چشم نیز در این شرایط اجتناب‌ناپذیر است و گیرنده‌های حساس چشمی آسیب می‌بینند.»

در کنار این آسیب‌های مستقیم، به شکل غیرمستقیم هم نهنگ‌ها و دلفین‌ها از آلودگی نفتی تأثیر می‌پذیرند. «نهنگ‌ها از ماهی‌ها و پلانکتون‌ها تغذیه می‌کنند که همگی بر اثر ترکیبات نفتی آلوده شده‌اند.»

به گفته عابدی درباره خلیج‌فارس و دریای عمان تحقیق گسترده‌ای صورت نگرفته تا بتوانیم آمار دقیقی از اینکه وضعیت گذشته چگونه بوده و حالا به چه سمتی می‌رود داشته باشیم. عمده پژوهش‌های صورت‌گرفته به مسئله گردشگری در این مناطق برمی‌گردد. «بررسی‌های انجام شده نشان می‌دهد حتی پیش‌ازاین اتفاقات نیز در حوالی جزیره هنگام با افزایش سالانه گردشگر مواجه بودیم. موضوعی که باعث می‌شد چندین قایق هم‌زمان برای مشاهده دلفین‌ها در یک منطقه باشند و به آنها صدمه بزنند.»

دلفین‌ها و نهنگ‌ها در رأس هرم غذایی در این محدوده هستند. این دو گونه‌ها یک لایه چربی زیر پوست خود دارند که به شناور بودن آنها کمک می‌کنند. «زمانی که آلودگی نفتی به وجود می‌آید هیدروکربن‌های محلول در چربی در زیر پوست آنها آلوده می‌شوند، در نهنگ‌های ماده این مواد از طریق شیردهی و جفت به نوزاد منتقل می‌شوند و درباره نهنگ‌های نر در بدنشان تجمع پیدا می‌کنند.»

شرایط بهتر شده اما مانند سابق نیست

یک منبع آگاه که خواست نامش در این گزارش نیاید، از کاهش آلودگی نفتی در اطراف دو جزیره شیدور و مارو خبر می‌دهد. به گفته او در روزهای اول شاهد حجم بالاتری از آلودگی بودیم؛ اما اقداماتی توسط پالایشگاه انجام شده و تصاویر کنونی نشان می‌دهند اوضاع بهتر است هر چند به شرایط سابق بازنگشته‌ایم.