ایران از زلزله مصیبت‌های بسیار دیده است. بوئین زهرا، منجیل، بم، سرپل ذهاب و ورزقان، سی‌سخت، همه خاطره‌های تلخی برای ایرانیان به‌جای گذاشته‌اند. بااین‌حال حجم بالای خسارات جانی و مالی زلزله و زمین‌لرزه در ایران هیچ‌کدام باعث نشد تلاشی ویژه در بخش کاهش خسارات در کشور رخ دهد یا حتی در بخش پیش‌بینی و آینده‌نگری از احتمال وقوع زلزله‌های آتی. بنا به آخرین آماری که سال گذشته از سوی شرکت بازآفرینی شهری ایران اعلام شده است، در حال حاضر ۲۰ درصد از مساحت شهرهای ایران را بافت فرسوده شامل می‌‍‌شود که بیش از ۳۰ درصد جمعیت شهرنشین نیز در آن سکونت دارند. این عدد منهای بافت‌های فرسوده یا ناکارآمد روستایی است. حجمی که درصورت وقوع بلایای طبیعی، مانند زلزله، به‌خودی‌خود مستعد ایجاد خسارت‌های بالای جانی و مالی است.

کمبود ابزار سنجش

 «علی‌بیت‌الهی»‌، رئیس بخش زلزله‌‍شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه‌و‌شهرسازی ایران، توجه را به کمبود ابزارهای سنجش برای برآورد سناریوهای پیش روی کشور در برابر زلزله اجلب می‌کند.

او در گفت‌وگو با «پیام‌ما» تصدیق می‌کند در رژیم لرزه‌خیزی کشور، به‌ویژه در بررسی‌های سال ۱۴۰۴، ناهنجاری مشاهده می‌شود. او می‌گوید: «موضوع مهم این است که عاقبت این رفتار یا ناهنجاری‌ها در آینده چه می‌تواند باشد. دو پیش‌بینی کاملاً متضاد می‌توان از این روند ارائه داد. چرا متضاد؟ چون متأسفانه ابزار سنجش قابل‌اطمینان در کشور نداریم. تعداد ایستگاه‌های لرزه‌نگاری ما کم است. ایستگاه‌های تی‌پی‌اس که می‌توانند در بررسی تغییر شکل‌ و جابه‌جایی گسل و درنهایت در پیش‌بینی آتی روند حرکت زمین به ما کمک کنند، بسیار کم و نزدیک به ۱۴۰ ایستگاه است. این عدد در مساحت وسیع ایران بسیار اندک است.»

این زلزله‌شناس توضیح می‌دهد با توجه به همین نبود داده‌های قابل‌اندازه‌گیری و قابل‌اتکا، دو نتیجه و دو فرض کاملاً متضاد محتمل است: «نخستین فرض، تنشی را نشان می‌دهد که از سوی صفحات هندی و عربی در جنوب به صفحه ایران وارد می‌شود و کل صفحه یا میکروصفحه ایران را از نظر تکتونیکی تحت تنش قرار می‌دهد. ادامه این تنش اگر در زیرِ زمین (که قابل‌اندازه‌گیری توسط ما نیست) بزرگ باشد، احتمالاً منجر به یک رخداد لرزه‌ای بزرگ شود.»

میانگین‌های ۱۰ساله

بیت‌الهی ادامه می‌دهد: «زلزله بزرگی که همگان به یاد می‌آوریم، با بزرگی ۷.۳ زلزله کرمانشاه بود. از آن زمان حدود ۱۰ سالی گذشته است. معمولاً در ایران هر ۱۰ سال، طبق روندی که وجود دارد، شاهد یک زلزله بزرگ هستیم. البته حرف من به این معنا نیست که حتماً امسال یا سال دیگر این اتفاق می‌افتد. معمولاً این‌طور است. زلزله بم هم سال ۸۲ اتفاق افتاد، طبس و رودبار و… را هم اگر معدل‌گیری کنیم، تقریباً هر ۱۰ سال رخ داده‌اند. این، ادامه همان تنش است که با یک حادثه لرزه‌ای انرژی ذخیره‌شده آزاد می‌شود و باید هم آزاد شود. فرض متضاد این هم قابل بیان است که اتفاقاً آن‌هم منطقی و علمی است. فرض دوم این است که با همین زلزله‌های متوسط و کوچک، تنشی که وجود دارد، تخلیه شود و از نظر لرزه‌ای پهنه ما به یک سکون نسبی برسد. اما اینکه کدام در عمل رخ خواهد داد، واقعاً نیاز به سنجه‌ها و اطلاعات ایستگاه‌ها و دستگاه‌های خاصی است که متأسفانه در کشور نداریم.»

او می‌گوید: «مانند پزشکی هستیم که می‌دانیم این شخص تب دارد، اما آیا این تب مربوط به بیماری خطرناک است یا یک سرماخوردگی خفیف نیاز به آزمایش دارد. متأسفانه ما این را نداریم. نه تجهیزات را در امتداد گسل‌ها مستقر کرده‌ایم و نه اطلاعات دیگری داریم. بنابراین، باید امیدوار باشیم حادثه‌ای رخ ندهد. اما از نظر مدیریتی باید جنبه منفی بیشتر مد نظر باشد؛ چون باید آمادگی‌های لازم را برای امداد‌ونجات و غیره داشته باشیم. اما نصب دستگاه‌ها و غیره فعلاً در این شرایط کشور  و به این زودی‌ امکان‌پذیر نیست.»

شواهدی برای تهران نداریم

بیت‌الهی همچنین در مورد اخباری که با هر زلزله در هر نقطه کشور، در مورد احتمال زلزله در پایتخت و پیامدهایش منتشر می‌شود و اینکه آیا این بازار داغ شایعه است یا حقیقت نیز توضیح می‌دهد: «اگر بی‌هنجاری‌های لرزه‌ای که از آن صحبت کردیم، مبنای سنجش ما باشد، در اطراف تهران شاهد چنین تغییر رفتار شگرفی مشاهده نمی‌کنیم یا گسل‌های منتهی به تهران رفتار خاصی را نشان نمی‌دهند. معمولاً صفحه که تحت فشار باشد و خردشکستگی‌هایی در آن ایجاد شود، با زلزله‌های کوچکی خودشان را نشان می‌دهند که از طرف ایستگا‌های لرزه‌نگاری ثبت می‌شوند. اگر این رویکرد را بپذیریم و آن را مبنای پاسخ قرار دهیم، چنین رفتاری را در اطراف تهران نمی‌بینیم.»

او ادامه می‌دهد: «اما نمی‌توانیم بگوییم این واقعه صد درصد اتفاق نخواهد افتاد. مانند زلزله بم که بعد از دو هزار سال اتفاق افتاد. در منطقه‌ای که همه فکر می‌کردند به‌دلیل ارگ بمی که بیش از دو هزار سال سالم مانده بود، زلزله‌ای رخ نخواهد داد، زلزله‌ای اتفاق افتاد که منجر به  فاجعه شد. اما نه‌فقط در ایران، بلکه در هیچ‌جا، این ظرفیت علمی وجود ندارد که بتوان دقیقاً این موضوع را پیش‌بینی کرد. بشر هنوز به آن دانش واقعی پیش‌بینی دقیق زلزله نرسیده است. واقعاً براساس اما و اگر هم نمی‌شود یک کلانشهر با جمعیت نزدیک به ۱۰ میلیون نفر را هراسان کرد.»

او اضافه می‌کند: «بااین‌حال، عقل و منطق حکم می‌کند در برابر مخاطرات آمادگی لازم را داشته باشیم. مکان‌های امن خانه را بشناسیم و در زمان زلزله در آن مناطق پناه بگیریم. وسایلی را آماده کنیم که اگر پیش‌لرزه‌ای اتفاق افتاد، بتوانیم ساعتی را خارج از منزل بگذرانیم. به این دلیل چنین توصیه‌ای می‌کنم که ما معمولاً در مورد زلزله‌های بزرگ شاهد پیش‌لرزه‌ها هستیم. در زلزله بم، معاون عمرانی فرماندار می‎گفت قبل از زلزله مخرب، سه زلزله رخ می‌دهد و او هر سه زلزله را به استاندار وقت گزارش می‌دهد. برخی از مردم هم در گزارش‌هایشان می‌گفتند از چاه‌های سرویس‌های بهداشتی سروصدا می‌شنیدند که مربوط به همان شکستگی‌ها بود. بنابراین، عقل اقتضا می‌کند ما با فرض هشدار به‌ جای مناسب‌تر پناه ببریم. در زلزله کرمانشاه ۴۵ دقیقه قبل از زلزله بزرگ، ‌زلزله‌ای با بزرگی ۴ رخ می‌دهد. برخی از مردم بر همین اساس بیرون از منزل می‌مانند. بنابراین، توجه به این موارد و داشتن یک کوله‌پشتی زلزله رعایت شرط عقل است که می‌تواند از خسارت‌های احتمالی یا تشدید آنها جلوگیری کند. ممکن است هیچ حادثه‌ای رخ ندهد، اما ما تلاش می‌کنیم با این توصیه‌ها احتمال خسارت را پایین بیاوریم.»