زن ایرانی در میانهٔ تاریخ و تناقض‌ها

 به باور سلیمی، برای درک موقعیت زن ایرانی باید به مسیر پرپیچ‌وخمی نگاه کرد که از مشروطه آغاز شد، از پهلوی اول و دوم گذشت و به دوران پس از انقلاب اسلامی رسید. زن ایرانی در این مسیر، چه در حوزه خصوصی و چه در عرصه عمومی، برای کسب جایگاه اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی تلاش کرده، اما هنوز با تناقض‌هایی عمیق روبه‌روست؛ از جمله در حوزه حقوق، آزادی‌های فردی و کیفیت زندگی.

 او می‌گوید: «زن ایرانی امروز خود را توانمند و مطالبه‌گر می‌بیند، اما در بروز این توانمندی‌ها، با محدودیت‌های ساختاری مواجه است.»

 به باور سلیمی، این شکاف میان خودآگاهی جدید زنان و ساختارهای قدیمی جامعه، اصلی‌ترین تضاد زمانه ماست. او معتقد است زن ایرانی به سطح تازه‌ای از آگاهی رسیده و نسبت به جایگاه خود در جامعه «معرفت جدیدی» پیدا کرده است؛ معرفتی که سوخت حرکت به‌سوی آینده‌ای متفاوت است، هرچند راه رسیدن به آن آسان نیست.

 سهم‌خواهی آرام، اما مؤثر

 نشانه‌های این توانمندی را می‌توان در عرصه‌های مختلف دید. سلیمی با نگاهی جامعه‌شناختی می‌گوید: 

 «زنان ایرانی در سال‌های اخیر در حوزه‌های اقتصادی و اجتماعی نقش فعالی ایفا کرده‌اند؛ از راه‌اندازی کسب‌وکارهای کوچک و متوسط گرفته تا مشارکت در سازمان‌های مردم‌نهاد.»

 به باور او، زنان در پیگیری مطالبات خود روشی مسالمت‌آمیز را برگزیده‌اند: از مسیر قانون، آموزش و مشارکت اجتماعی. این مسیر آرام، به‌زعم او، می‌تواند به شکل‌گیری جامعه‌ای عادلانه‌تر و متعادل‌تر منجر شود.

 اما شاید مهم‌ترین نقش زنان، آن‌گونه که سلیمی از منظر انسان‌شناسی فاجعه به آن می‌نگرد، نقشی آموزشی باشد؛ تربیت نسلی که بتواند در برابر بحران‌ها تاب‌آورتر باشد.

 «در کشوری چون ایران که با انواع بلایای طبیعی مواجه است، آموزش خانواده نقشی حیاتی دارد و زنان در قلب این آموزش قرار دارند.»

 از نظر او، مادران در برابر حجم عظیم اطلاعات ناقص رسانه‌ای، همچنان اصلی‌ترین منبع آموزش فرزندان در زمینه تاب‌آوری و آگاهی اجتماعی‌اند.

 زن در مرکز تحولات

 سلیمی در تحلیل خود از تحولات اجتماعی، تغییر ساختار خانواده را یکی از عوامل اصلی دگرگونی نقش زن می‌داند. خانواده گسترده ایرانی جای خود را به خانواده‌های کوچک‌تر و متنوع‌تر داده است؛ پدیده‌ای که او از آن به‌عنوان «نظم جدید خانوادگی» یاد می‌کند.

 در این ساختار تازه، نقش زن فعال‌تر شده و همین امر به شکل‌گیری روحیهٔ مطالبه‌گری در میان زنان انجامیده است. بااین‌حال، محدودیت‌های فرهنگی و نبود حمایت قانونی، همچنان از موانع اصلی رشد و حضور زنان در جامعه‌اند.

 سلیمی تأکید می‌کند: «تا زمانی که قوانین حمایت‌کننده از زنان وجود نداشته باشد، فشارهای فرهنگی و اجتماعی همچنان مانع پیشرفت خواهند بود.»

 مدیریت ناقص بحران

 در ادامه بحث به حوزه تخصصی او بازمی‌گردیم؛ زنان در زمان بحران. سلیمی یادآور می‌شود که زنان، کودکان، سالمندان و افراد دارای معلولیت، گروه‌های آسیب‌پذیر اصلی در زمان وقوع بلایای طبیعی‌اند.

 او با صراحت می‌گوید: «مشکل اصلی ما، چرخه ناقص مدیریت بحران است.»

 به گفته او، مدیریت بحران باید سه مرحله داشته باشد: پیش از بحران (آموزش و پیشگیری)، هنگام بحران (واکنش و امدادرسانی) و پس از آن (بازسازی و بازتوانی). اما در ایران، مرحله نخست یعنی پیشگیری، تقریباً نادیده گرفته می‌شود و همین باعث می‌شود هر فاجعه، هزینه انسانی و اجتماعی سنگینی به‌جا بگذارد.

 او برای مقایسه به ژاپن اشاره می‌کند؛ کشوری که با تدوین پروتکل‌های دقیق و آموزش مستمر شهروندان، توانسته است آسیب فجایع طبیعی را به حداقل برساند.

 امید به آگاه‌سازی

 باوجود همه این نقدها، سلیمی به آینده خوش‌بین است. او بر نقش جامعه دانشگاهی در آگاهی‌بخشی و تربیت نیروهای متخصص تأکید می‌کند: 

 «اگرچه نظام مدیریت بحران در ایران جوان است، اما می‌توان با آموزش و آگاهی، جامعه را به سمت مطالبه‌گری آگاهانه سوق داد.»

 در نگاه او، آموزش و دانش، نه‌تنها در ساخت کالبد فیزیکی شهرها و روستاها، بلکه در بازسازی ذهنی جامعه نیز نقش کلیدی دارد؛ جامعه‌ای که بتواند در برابر بحران‌ها، چه طبیعی و چه اجتماعی، تاب‌آورتر شود.

 آینده روشن

 در گفت‌وگو با مینو سلیمی، تصویر زنی ترسیم می‌شود که در میانه بحران‌ها و محدودیت‌ها، ایستاده و در حال بازتعریف نقش خود است. او نه در جایگاه قربانی، بلکه در مقام کنشگر ظاهر می‌شود؛ زنی که با آگاهی و پیگیری مسالمت‌آمیز، می‌کوشد مسیر جامعه را به‌سوی عدالت و تاب‌آوری پیش ببرد. در پایان گفت‌وگو، سلیمی تصویری روشن از آینده ارائه می‌دهد: «زن ایرانی دیگر تماشاگر نیست. او در حال بازتعریف هویت خود و نقش اجتماعی‌اش است؛ حرکتی دشوار اما روبه‌جلو، باتکیه‌بر آگاهی و مطالبه‌گری مسالمت‌آمیز.»