رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی، هم بازتاب‌دهنده ساختارهای اجتماعی‌اند و هم در شکل‌دهی به آن نقش دارند. اما وقتی پای مسئله زنان به میان می‌آید، این پرسش جدی‌تر می‌شود که حضور زنان در این فضاها تا چه اندازه به دیده‌شدن و توانمندسازی واقعی آن‌ها انجامیده است؟ آیا رسانه‌ها توانسته‌اند در مسیر تغییر نقش‌های جنسیتی گام بردارند یا همچنان روایتگر همان تصویرهای تکراری‌اند؟  کتایون مصری، پژوهشگر و دانش‌آموخته دکترای مطالعات زنان از دانشگاه تربیت‌مدرس، در گفت‌وگو با «پیام ما» از نقش رسانه‌ها در بازنمایی زنان، شکستن تابوهای جنسیتی و ظرفیت شبکه‌های اجتماعی برای توانمندسازی زنان سخن می‌گوید.  

  بیست سال پیش، در دوره فوق‌لیسانس، از استاد اقتصاد پیشرفته سؤالی پرسیدم و ایشان در پاسخ به من گفت: «تلاش نکن بفهمی، این موضوع برای خانم‌ها زیادی پیچیده است». این اولین باری نبود که در دانشگاه، با چنین برخوردی مواجه می‌شدم. سال آخر لیسانس هم که برای کسب رتبه اول کنکور کارشناسی‌ارشد با هم‌کلاسی‌هایم رقابت می‌کردم، پسران هم‌دانشگاهی معتقد بودند که تلاش من و سایر دختران بی‌فایده است و ۳ رتبه برتر کنکور فوق‌لیسانس همیشه متعلق به مردان است. من آن سال این کلیشه را شکستم و رتبه اول در کنکور فوق‌لیسانس را کسب کردم، اما معتقدم یکی از بزرگ‌ترین موانع برای پیشرفت زنان، همین تصویری است که از دیرباز تا امروز، توسط جامعه از آنها ساخته و بازتاب داده می‌شود: موجوداتی کم‌توان و با بهره هوشی کمتر از مردان.

«مینو سلیمی» استادیار انسان‌شناسی دانشگاه تهران، از نخستین پژوهشگرانی است که در ایران به سراغ حوزه تازه‌ای با عنوان «انسان‌شناسی فاجعه» رفته است؛ حوزه‌ای که هم بلایای طبیعی و هم جنگ را از منظر اجتماعی و انسانی بررسی می‌کند. او در گفت‌وگو با «پیام ما» از سال‌ها پژوهش خود در زمینه جنگ هشت‌ساله، به‌ویژه درباره زنان و کودکان یاد می‌کند و می‌گوید همکاری‌اش با مرکز اسناد و تحقیقات جنگ، او را به روایت‌هایی از مقاومت و رنج انسانی نزدیک کرده است. آثارش از جمله «روایت‌های زنان از دوران جنگ» و «کودکان جنگ»، هر دو به‌عنوان پژوهش‌های برگزیده شناخته شده‌اند.  او در سال‌های اخیر دامنه مطالعات خود را به حوزه‌هایی مانند قوم‌باستان‌شناسی نیز گسترش داده و در پروژه‌ای مشترک با دانشگاه لستر انگلستان، به بررسی رابطه ارباب و رعیت در منطقه ایدان پرداخته است.  اما آنچه سلیمی را به یکی از صداهای مهم در فضای فکری امروز ایران بدل می‌کند، تحلیل‌های او درباره زن ایرانی در بستر تاریخی و اجتماعی معاصر است؛ تحلیلی که بر پایه نگاه تاریخی از مشروطه تا امروز شکل‌گرفته است.

  بی‌شک، در دنیای پژوهش‌های تاریخی ایران، نام بنفشه حجازی با پرسش‌های اساسی از جایگاه و نقش زنان گره‌خورده است. او که خود روایتی زنده از تحولات اجتماعی چند دهه اخیر به شمار می‌رود، نه در مقام یک ناظر بیرونی، بلکه در هیئت کنشگری جست‌وجوگر، چهل سال از عمر خویش را صرف واکاوی سرنوشت زنان ایرانی کرده است. گفت‌وگویی که در ادامه می‌خوانید، مروری است بر تجربه‌ها و اندیشه‌های این پژوهشگر و شاعر؛ از انگیزه‌های شخصی‌اش تا فرازوفرودهای مسیر پژوهش و نگاهی که او به تاریخ زنان ایران دارد. مسیری که از دل خانواده‌ای مذهبی آغاز شد و تا ژرفای تاریخ این سرزمین امتداد یافت.

دانشکده کشاورزی دانشگاه تهران زمانی قلعه‌ای مردانه بود؛ جایی که حتی استادانش هم باور نداشتند روزی زنان پا به کلاس‌ها و آزمایشگاه‌هایش بگذارند. در دهه سی اما این تابو شکست. هفت دختر جوان، بی‌هیاهو اما مصمم، وارد آن سرزمین ممنوعه شدند و مسیر تازه‌ای گشودند. یکی از آن‌ها «پریچهر احمدیان طهرانی» بود؛ زنی که بعدها نخستین دانشیار زن این دانشکده شد، سال‌ها در ژنتیک و بیوتکنولوژی پژوهش کرد، کتاب و مقاله نوشت و شاگرد پرورش داد. او حتی فراتر از مرز دانشگاه رفت و با تأسیس بنیادی برای حمایت از دانشجویان کم‌برخوردار نشان داد که نگاهش فقط به موفقیت شخصی محدود نمی‌شود.

   شیرین احمدنیا نخستین زنی است که در تاریخ معاصر ایران، ریاست انجمن جامعه‌شناسی را برعهده گرفته است. دانشیار جامعه‌شناسی دانشگاه علامه طباطبایی و مدیر گروه‌های «جامعه‌شناسی پزشکی و سلامت» و «مطالعات زنان»، سال‌هاست با پژوهش و تدریس، مرزهای جنسیتی را در حوزه علمی و مدیریتی شکسته و صدای زنان را در سیاست‌گذاری‌های اجتماعی به گوش مسئولان رسانده است. مسیر پیشگامانه او نشان می‌دهد که سلامت زنان تنها یک دغدغه پزشکی نیست و با عدالت اجتماعی، سیاست‌های فرهنگی و اقتصادی و مشارکت مدنی پیوند دارد.

  «خانم هیچ می‌دانی شما می‌شوی اولین زن کاریکاتوریست مطبوعاتی ایران؟» پروین کرمانی آن‌قدر جوان بود که به این جمله «حسن توفیق»، صاحب‌امتیاز مجله طنز «توفیق»، فکر نمی‌کرد. بعدها که رسانه‌ها برای مصاحبه و گفت‌وگو سراغش می‌رفتند این جمله را تکرار می‌کردند و آنجا بود که متوجه شد واقعاً اولین زن کاریکاتوریست مطبوعات است. متولد سال ۱۳۲۹ است. بعد از توفیق با مجلات دیگر از جمله «گل‌آقا» و «زن روز» کار کرد. آن‌طور که خودش می‌گوید سبک‌کاری «کامبیز درمبخش» را دنبال می‌کند و پیرو استفاده از خطوط کم در طراحی است. پروین کرمانی را در جشنواره کاریکاتور باج‌نیوزها ملاقات کردم. این دیدار به یک گفت‌وگو ختم شد تا از مسیری که طی کرده و دلیل سال‌های دورشدن از کاریکاتور بگوید.

موقعیت زنان، دقیق‌ترین نشانه از وضعیت یک جامعه است؛ شاخصی که عدالت را عیان می‌کند، ظرفیت تغییر را می‌سنجد و عمق امید را نشان می‌دهد. هر جا زنان امکان کنشگری دارند، جامعه نیز در مسیر رشد و توازن گام برمی‌دارد؛ و هر جا صدای آنان خاموش است، سکون و بی‌عدالتی در لایه‌های دیگر نیز رسوخ کرده است.