قفسه موادغذایی سوپرمارکت‌ها در بازارهای سنتی و سبدهای پیشنهادی در مارکت‌های مجازی سرشار از کالاهایی هستند که یک عنوان در آن بسیار برجسته است؛ «غنی‌شده از انواع ویتامین». بسیاری از موادغذایی، به‌ویژه مواد پرمصرفی مانند انواع نان، روغن و لبنیات، از جمله این کالاها هستند که در شبکه‌های مجازی نیز تبلیغات بسیاری از آنها به چشم می‌خورد. بسیاری از محصولات غذایی دارای جدولی با عنوان چراغ راهنمای تغذیه هستند که میزان مواد مفید و غیرمفید در آن درج شده است، اما برخی از شرکت‌های تولید موادغذایی پا را فراتر گذاشته و در تبلیغات خود عناوین پرطمطراق دیگری را اضافه می‌کنند.

کشف ویتامین‌ها؛ آغاز غنی‎سازی محصولات غذایی

بسیاری از موادغذایی خود حاوی انواع مواد مغذی هستند و ویتامین‌ها نیز بخشی از آنها را تشکیل می‌دهند. بااین‌حال، در آغاز قرن بیستم و هم‌زمان با کشف انواع ویتامین‌ها و نقش آنها در پیشگیری از بیماری‌های ناشی از سوءتغذیه، توجه دانشمندان و سیاستگذاران به موضوع غنی‌سازی موادغذایی جلب شد.

در دهه‌های ۱۹۳۰ و ۱۹۴۰ ایالات متحده و بریتانیا برای مقابله با کمبود مواد مغذی، غنی‌سازی آرد با ویتامین‌های گروه B و آهن را آغاز کردند و به‌تدریج درج اطلاعات تغذیه‌ای بر روی محصولات غذایی در این کشورها رواج یافت. در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ تولیدکنندگان موادغذایی با هدف تبلیغ و بازاریابی، میزان ویتامین‌ها و مواد مغذی را بر روی بسته‌بندی درج کردند تا به مصرف‌کنندگان القا کنند محصولاتشان سالم‌تر است. با گسترش این روند، در دهه ۱۹۹۰ قوانین رسمی برچسب‌گذاری تغذیه‌ای در کشورهای توسعه‌یافته به تصویب رسید.

 قانون «برچسب‌گذاری و آموزش تغذیه‌ای» در آمریکا در سال ۱۹۹۰ نقطه‌عطفی در الزام تولیدکنندگان به اعلام میزان ویتامین‌ها، مواد معدنی و سایر ترکیبات غذایی بود و اتحادیه اروپا نیز در همین دهه مقررات مشابهی را اجرایی کرد. در ایران از اوایل دهه ۱۳۸۰ خورشیدی، درج جدول ارزش تغذیه‌ای و غنی‌سازی برخی موادغذایی تحت نظارت سازمان غذا و دارو الزامی شد و امروزه اغلب محصولات غذایی صنعتی این جداول را که میزان ویتامین‌ها، چربی‌های مفید و غیرمفید، کالری و قند موجود در محصول را مشخص می‌کند، روی بسته‌بندی درج می‌کنند.

در اوایل دهه ۹۰ خورشیدی، وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو با هدف مقابله با چاقی، دیابت و بیماری‌های غیرواگیر، تصمیم گرفتند شیوه اطلاع‌رسانی به مصرف‌کنندگان را ساده‌تر کنند. تا پیش‌ازآن، فقط جدول ارزش تغذیه‌ای روی محصولات درج می‌شد، اما درک آن برای عموم مردم دشوار بود. بر همین اساس، یک راهنمای رنگی با عنوان چراغ راهنمای تغذیه‌ای طراحی و در سال ۱۳۹۳ به‌صورت پایلوت روی برخی محصولات لبنی و نوشیدنی‌ها اجرا شد و پس از ارزیابی، در ۱۳۹۴ ابلاغ رسمی آن انجام گرفت. از آن زمان، تولیدکنندگان موادغذایی و نوشیدنی‌های صنعتی موظف شدند برچسب چراغ راهنمای تغذیه‌ای را براساس میزان چربی، قند، نمک، اسیدهای چرب ترانس و کالری درج کنند. این برچسب امروزه یکی از اجزای الزامی بسته‌بندی موادغذایی در ایران است و نظارت بر اجرای آن برعهده سازمان غذا و دارو قرار دارد.

غنی‌سازی غذایی در ایران

عبارت‌هایی مانند غنی‌شده با ویتامین‌ها و مواد معدنی در ایران، اگرچه این روزها نمود تبلیغاتی بیشتری دارد، اما درج آنها از اواخر دهه ۸۰ خورشیدی و اوایل دهه ۹۰ آغاز شد؛ هرچند ریشه‌های اولیه این اقدام به برنامه‌های ملی تغذیه در دهه ۱۳۷۰ باز می‌گردد. در این دهه وزارت بهداشت و مؤسسه تحقیقات تغذیه و صنایع غذایی ایران، با هدف مقابله با کمبود ریزمغذی‌ها (مانند آهن، ید و ویتامین D) مطالعاتی درباره غنی‌سازی موادغذایی پایه آغاز کردند. نخستین طرح‌ها بیشتر در مورد یددار کردن نمک و آهن‌دار کردن آرد بود. اما مفهوم غنی‌سازی با ویتامین‌ها، به‌ویژه ویتامین D، به‌شکل جدی‌تر در اواخر دهه ۱۳۸۰ و اوایل دهه ۱۳۹۰ وارد مرحله اجرایی شد.

در این زمان، کمبود ویتامین D در جمعیت ایران به‌عنوان یک مشکل ملی مطرح شد و وزارت بهداشت، در همکاری با صنایع لبنی، طرحی برای غنی‌سازی شیر پاستوریزه با ویتامین D3 آغاز کرد. به‌تدریج، سایر تولیدکنندگان نیز برای افزایش ارزش تغذیه‌ای و تبلیغ سلامت‌محور، از عبارت‌هایی مانند «غنی‌شده با ویتامین D»، «غنی‌شده با ویتامین‌های گروه B» یا «حاوی آهن و کلسیم افزوده» استفاده کردند.

امروزه این عبارت را می‌توان بر روی شیر و لبنیات، نوشیدنی‌های غلات و کاکائویی، غلات صبحانه، آبمیوه‌های صنعتی، برخی بیسکویت‌ها، آرد و نان صنعتی مشاهده کرد. درواقع، شیرهای غنی‌شده با ویتامین D، غلات صبحانه غنی‌شده با ویتامین‌های B و بیسکویت‌های کودکان از رایج‌ترین نمونه‌ها هستند. بر همین اساس، این نوع برچسب‌گذاری امروزه یک مزیت رقابتی در برخی صنایع غذایی نیز محسوب می‌شود.

استاندارد ویتامین‌های موجود در محصولات غذایی

پرسشی که مطرح می‌شود، این است که آیا این نوع غنی‌سازی واقعی است یا اینکه صرفاً ابزار تبلیغاتی محسوب می‌شود و عملاً غنی‌سازی‌ در کار نیست؟ همچنین، این پرسش مطرح می‌شود که استاندارد خاصی برای میزان این ویتامین‌ها یا سایر مواد مغذی در محصولات وجود دارد یا خیر؟ «محمد هاشمی»، سخنگوی سازمان و  سازمان غذا و دارو، در گفت‌وگو با «پیام ما» می‌گوید: «این سازمان با هدف تضمین سلامت و کیفیت موادغذایی، بر میزان ویتامین‌ها، پروتئین، فیبر و سایر مواد مغذی در محصولات بسته‌بندی‌شده نظارت دارد. این نظارت از مرحله تولید تا عرضه انجام می‌شود و شامل آزمون‌های شیمیایی و تغذیه‌ای در آزمایشگاه‌های کنترل کیفی است تا اطمینان حاصل شود میزان مواد مغذی درج‌شده روی بسته‌بندی با واقعیت منطبق است.»

هاشمی می‌افزاید: «برای برخی محصولات غذایی، استانداردهای مشخصی توسط سازمان غذا و دارو و سازمان ملی استاندارد تعیین شده است. این استانداردها حداقل میزان مواد مغذی مورد نیاز مانند پروتئین، ویتامین‌ها و فیبر را مشخص می‌کند تا تولیدکنندگان بتوانند مجوز عرضه دریافت کنند.»

به‌گفته این مقام سازمان غذا و دارو، محصولاتی که برچسب‌هایی مانند چند غله، غنی از فیبر یا دارای ویتامین D دارند، تنها درصورتی اجازه درج این عبارات را دارند که نتایج آزمایش‌های کنترل کیفیت و مستندات علمی آنها تأیید شده باشد. این فرایند تضمین می‌کند ادعاهای تبلیغاتی با واقعیت همخوانی داشته باشند.

هاشمی یادآور می‌شود: «مکمل‌های غذایی هم می‌توانند کمبودهای تغذیه‌ای را تا حد مشخصی جبران کنند، اما جایگزین یک رژیم غذایی متعادل و کامل نیستند. دوز و نحوه مصرف این مکمل‌ها باید مطابق دستورالعمل‌های سازمان غذا و دارو باشد.»

او با بیان اینکه سازمان غذا و دارو علاوه‌بر نظارت بر سلامت و کیفیت موادغذایی، در سیاستگذاری تغذیه‌ای نیز نقش دارد. می‌گوید: «این شامل تدوین ضوابط کاهش نمک، قند و چربی در محصولات صنعتی، اجرای برنامه‌های غنی‌سازی موادغذایی مانند آرد و لبنیات و ارتقای سواد تغذیه‌ای جامعه از طریق اطلاع‌رسانی عمومی است.»

نمک‌های عامل سرطان

 یکی دیگر از موارد ادعایی ویژگی‌های درمانی یا آنچه به‌عنوان «سوپرفودها» نام برده می‌شود، در تبلیغات این‌گونه موادغذایی و حتی تقلبی بودن مواد داخل آن است. هر از گاهی لیست‌هایی از سوی سازمان غذا و دارو منتشر می‌شود که نام برخی از این محصولات ادعایی در این لیست‌ها و ادعاها به چشم می‌خورد. نکته این است که هرگونه درمان در ایران در محدوده شغل پزشکی است و تنها پزشکان مجاز به تشخیص بیماری و درمان آن هستند. لذا این ادعا که یک محصول غذایی می‌تواند یک بیماری را درمان کند، ادعایی گزاف و غیرواقعی است. این مسئله به‌ویژه در مورد مکمل‌های ورزشی و گیاهان داروی یا انواع نمک‌های تصفیه‌نشده وجود دارد. نکته اینکه براساس اطلاعیه‌های وزارت بهداشت یا سازمان غذا و دارو بسیاری از این نمک‌ها نه‌تنها نمی‌توانند شفابخش باشند، بلکه سرشار از آلودگی‌های خطرناک هستند. در یک نمونه ۲۶ تیرماه امسال مدیرکل نظارت بر فرآوردهای غذایی و آشامیدنی سازمان غذا و دارو اعلام کرد: «نمک‌هایی که تحت‌عنوان نمک دریاچه یا نمک دریا عرضه می‌شوند، معمولاً تصفیه‌نشده‌ و در بسیاری موارد حاوی فلزات سنگینی همچون سرب، آرسنیک و کادمیوم هستند که مصرف آنها می‌تواند منجر به بروز سرطان یا مسمومیت شود.»

در سوی دیگر، مصرف بیش‌ازاندازه انواع مکمل ویتامین و سایر مواد معدنی نیز می‌تواند خطرناک باشد. در شهریورماه امسال یکی دیگر از مقامات سازمان غذا و دارو درباره مصرف انواع مکمل‌ها و شیرخشک‌ و داروهایی که در بسیاری از شبکه‌ها با ادعاهای درمانی و… تبلیغ می‌شوند، هشدار داد و مصرف آنها را خطرناک دانست.

با توجه به اینکه بسیاری از مردم ممکن است به‌دلیل افزایش قیمت محصولات ارگانیک و سالم، نتوانند میزان کالری یا مواد مفیدی را که مثل از گوشت یا سایر موادغذایی دریافت کنند یا به‌دلیل نیاز به درمان راحت‌تر و کم‌هزینه‌تر به این‌گونه موادغذایی و مکمل‌ها که ادعاهای غیرواقعی را بر بسته‌بندی خود دارند، روی بیاورند. بنابراین، درصورت غیرواقعی بودن و اغراق در تبلیغات، این مواد نمی‌تواند تضمین‌کننده سلامت یا ارزش تغذیه‌ای واقعی محصول باشد. از سوی دیگر، مصرف خودسرانه این کالاها یا مکمل‌ها، به‌ویژه در غلظت بالا، می‌تواند منجر به مسمومیت یا مشکلات جدی سلامتی شود و تنها انتخاب آگاهانه و اطلاع از محتوای واقعی غذاست که می‌تواند سلامت مصرف‌کننده را تضمین کند.