لطفاً پیش از ورود به موضوع مصاحبه، مختصری درباره خودتان و سابقه فعالیتتان برای مخاطبان بگویید. همچنین، کتاب «محرم از نگاه گردشگران فرنگی» را برای کسانی که هنوز آن را نخوانده‌اند، معرفی کنید.

«مهدی تمیزی» هستم؛ زاده ۱۳۵۶ در اصفهان. از سال ۱۳۷۳ که هنرآموز هنرستان هنرهای زیبای اصفهان بودم، فعالیت هنری را آغاز کردم، با کاریکاتور و تصویرسازی؛ به‌ویژه برای بولتن‌ها و مطبوعات. بعدها و از سال ۱۳۸۰ عکاسی پژوهشی و مستندنگاری را آغاز کردم، به‌ویژه در زمینه زیبایی‌شناسی سنگ آرامگاه‌ها و گورستان‌ها. تا به امروز، جدا از صدها یادداشت و مقاله و سخنرانی در زمینه طنز و کاریکاتور، هنرهای تجسمی و میراث‌فرهنگی و گردشگری، ۱۴ جلد کتاب نیز از آثارم منتشر شده است. کتاب «محرم از نگاه گردشگران فرنگی» که نتیجه یک سال پژوهش و تصویرگری است، سال ۱۳۹۴ منتشر شد. این کتاب روایت‌هایی است از گردشگران غیرایرانی که برای نخستین‌بار، آیین‌های عاشورایی را در ایران، به‌ویژه در اصفهان دیده‌اند و آنها را ثبت کرده‌اند. نخستین فردی که این رویداد را به قلم خود ثبت کرده، «میکله ممبره» است که در دوره شاه‌طهماسب صفوی به ایران آمده. این کتاب با رویکرد نوشتاری کوتاه‌نویسی و همراهی متن با تصویرسازی، تلاش دارد غیر از کتابخوان‌های حرفه‌ای، جامعه‌ای را که از کتاب و کتابخوانی هراس دارد، جذب خود کند.

این کتاب بیشتر به‌عنوان یک اثر مستند در حوزه تاریخ‌نگاری محرم شناخته می‌شود. شما این اثر را تا چه میزان در خدمت حفظ میراث‌فرهنگی ناملموس و جذب گردشگر فرهنگی می‌دانید؟

یکی از مهمترین ایرادهایی که به جامعه ایرانی وارد است، دست‌به‌قلم نشدن و مکتوب نکردن است. فرهنگ، هنر، تاریخ، صنعت، فرقی نمی‌کند چه‌چیز، به‌طور‌کلی، ایرانیان برخلاف بسیاری از جوامع، در نگاهبانی و ثبت و اشاعه آنچه دارند، ضعیف هستند. یکی از این موارد، آیین‌های عاشورایی است. نکته اینکه اکنون بسیاری از داده‌هایی که از این میراث ناملموس داریم، ساخته و پرداخته غیرایرانیان است. برای نمونه، همین «میکله ممبره» که در این کتاب از او و از گزارش‌های خوب او درباره آیین‌های عاشورایی یاد شده است، اطلاعاتی به ما می‌دهد که از دوره شاه‌طهماسب صفوی ثبت کرده‌اند. به‌واقع، اگر این گردشگران از آنچه دیده‌اند، چیزی ثبت نمی‌کردند، داشته‌های ما و آیندگان، از پیشینه خودمان، در دستمان نبود. همانند بسیاری چیزها که از گذشته فرهنگی خود نمی‌دانیم.

این کتاب کمک می‌کند تا نگاه دیگران به آیین‌های عاشورایی ثبت و حفظ شود و درعین‌حال، توجه ما را به اهمیت مستندسازی برای آیندگان جلب می‌کند. ما باید هم وقایع زمان خود را ثبت کنیم و هم آنچه را که از پیشینیان به‌جا مانده است، گردآوری و تدوین کنیم.

محتوای این کتاب چگونه می‌تواند الهام‌بخش طراحی مسیرهای گردشگری مذهبی برای محرم باشد؟ آیا در سفرنامه‌ها به مکان‌های خاصی اشاره شده که امروز می‌توانند مقصد گردشگری شوند؟

در کشورهای پیشرفته، موضوع «مکان رویدادها» بسیار جدی گرفته می‌شود. مکان رویدادهایی که قصه‌ساز هستند و پرهیجان؛ دقیقاً آنچه که گردشگر در پی آن است. در جای‌جای ایران و در همین اصفهان مکان‌هایی داریم که در آنها رویدادهای آیینی مهم و جذابی وجود دارد. به‌عنوان مثال، خانه زرگرباشی یا خانه بنکدار که از خانه‌های تاریخی اصفهان هستند و بیش از ۲۰۰ سال است که در آنها مراسم روضه‌خوانی برگزار می‌شود، خود می‌تواند برای گردشگران جذابیت داشته باشد.

آیین‌های محرم که در این کتاب آمده‌اند چه ظرفیتی برای تبدیل به برند گردشگری فرهنگی اصفهان دارند؟

بسیاری از شهرهای دنیا با برگزاری رویدادهای خاص، به برند گردشگری تبدیل شده‌اند. جشن رنگ در هند، گاوبازی در اسپانیا و نیز آیین‌های ماه رمضان در امارات و قطر و عربستان، امروزه به جاذبه‌های گردشگری تبدیل شده‌اند و سالانه هزاران نفر برای حضور در آنها برنامه‌ریزی می‌کنند.

در ایران نیز آیین‌هایی مانند محرم در روستای ابیانه، قالیشویان در مشهد اردهال، گلاب‌گیری در کاشان و برخی دیگر، به برندهای گردشگری تبدیل شده‌اند. در همین استان اصفهان نیز گونه‌های متنوع تعزیه‌خوانی‌، برای ایرانیان و غیرایرانیان، بسیار جذاب است و در این سال‌ها، تا حدودی به برند شدن نزدیک شده‌اند. اگر مسئولان فرهنگی کشور بتوانند این رویدادهای مدنی را به‌درستی مدیریت و معرفی کنند و بگذارند که رفتار مدنی کار خودش را پیش ببرد، آیین‌های عاشورایی می‌توانند به یکی از برندهای جذاب جهانی تبدیل شود.

تفاوت نگاه یک گردشگر فرهنگی در گذشته با نگاه امروز یک گردشگر خارجی به محرم چیست؟ آیا می‌توان گفت این کتاب پلی میان این دو دوره است؟

من معتقدم لذتی که گردشگران خارجی در دوران صفویه و قاجار از تماشای آیین‌های عاشورایی می‌برده‌اند، هنوز هم برای گردشگران وجود دارد. تفاوت فقط در ابزارها و شکل اجراست. اما روح آیین، همان است که بوده. تعزیه‌خوانی‌ها، آیین‌های خاص محلی و فضای سوگواری، همچنان برای گردشگران خارجی جذاب است و کتاب «محرم از نگاه گردشگران فرنگی» می‌تواند پلی میان روایت‌های گذشته و تجربه‌های امروزی باشد.

در تصویرگری این کتاب از چاپ‌های سنگی دوره قاجار بهره گرفته‌اید. این تصاویر چه جایگاهی در معرفی گردشگری فرهنگی و طراحی بسته‌های فرهنگی برای گردشگران دارند؟

تصاویر چاپ سنگی جذابیت ویژه‌ای برای غیرایرانی‌ها دارند. بسیاری از پژوهشگران و علاقه‌مندان به فرهنگ ایران در کشورهای دیگر با این هنر آشنا هستند؛ حتی بیش از خود ایرانیان. در این کتاب از تصاویرسازی‌ چاپ سنگی استفاده شده که «الریش مارزلف»، پژوهشگر آلمانی، سال‌ها برای گردآوری و ثبت آنها تلاش کرده است. خوشبختانه در سال‌های اخیر، شاهد هستیم که طراحان ایرانی در تولید کالاهای فرهنگی مثل کیف، لباس و لوازم دکوری، از این تصاویر چاپ سنگی استفاده می‌کنند. این تصاویر می‌توانند در نمایشگاه‌های گردشگری، بسته‌های فرهنگی و محصولات تبلیغاتی به‌خوبی مورد استفاده قرار گیرند.

در تولید محتوای گردشگری چقدر به این نوع تصاویر و روایت‌های تاریخی نیاز داریم؟ آیا می‌توان در چاپ‌های بعدی کتاب این کارکرد را توسعه داد؟

صنعت گردشگری بدون دو عنصر «داستان» و «تصویر» اساساً معنایی ندارد. قصه‌ها، چه مذهبی، چه حماسی و چه متعلق به فرهنگ عامیانه، جذاب‌ترین ابزار جذب گردشگر هستند و تصاویر، ماندگارترین خاطره‌ها را می‌سازند. تصاویر مثل رایحه‌ها در ذهن می‌مانند. یک تصویر می‌تواند سال‌ها در خاطر گردشگر باقی بماند و حتی او را به بازگشت به آن مکان ترغیب کند. کتاب «محرم از نگاه گردشگران فرنگی» می‌تواند در چاپ‌های بعدی با توسعه محتوای تصویری و ارائه بسته‌های گردشگری ویژه آیین‌های عاشورایی، بیش‌از‌پیش در جذب گردشگر نقش‌آفرین باشد.