ساعت ۱۰ صبح روز پنجشنبه، اول خرداد، آتش به جان «هماگ» افتاد. پنج گروه به یاری منطقه برای اطفای حریق آمدند؛‌ امدادونجات کوهستان، جامعه محلی، آتش‌نشانی و کارکنان ادارات محیط‌زیست و منابع‌طبیعی. منطقه حریق صعب‌العبور بود و امدادرسانی را دشوار می‌کرد. همین موضوع باعث شده است با وجود گذشت چند روز، همچنان آتش دست از هماگ برندارد تا همه نگران چشم به کوهستان بدوزند و دودی که از آن قله «تشگر» به آسمان می‌رود.
به‌گفته باربد صفایی مهرو، «هماگ» یکی از مناطق بسیار منحصربه‌فرد ایران از نظر حیات‌وحش و تنوع‌زیستی است. اما تمرکز بیش‌ازحد بر گونه‌های بزرگ‌جثه باعث شده است این نوع مناطق در حاشیه بمانند و ارزش‌های اکولوژیکی و تنوع‌زیستی آن نادیده گرفته شود. «بسیاری از مناطقی که امروز عنوان منطقه حفاظت‌شده را دارند از حیات‌وحش تهی شده‌اند، درحالی‌که در هماگ شاهد تنوع چشمگیری از گونه‌های گیاهی و جانوری منحصربه‌فرد هستیم».
زاگرس از شمال‌غرب شروع شده و تقریباً در جنوبی‌ترین نقطه خود به کوهستان هماگ می‌رسد. «این منطقه در مرز چند ناحیه زیستی است؛‌ ناحیه زیستی سندی و فلات مرکزی ایران. از سمت شرق نیز هماگ با ناحیه مکران هم‌مرز است که باعث شده است یک «هات‌اسپات» (نقطه داغ تنوع‌زیستی) در این منطقه شکل بگیرد و شاهد گونه‌هایی با ساختار مونوتیپیک مانند جنس‌های خاص از جمله «پونه مظفریان» و «پارسی گکو» در آن باشیم.»
توپوگرافی هماگ هم ویژه است. منطقه از ارتفاع حدود ۲۰۰ تا ۳۰۰ متر از سطح دریا در نواحی دشتی آغاز می‌شود و تا قله «تشگر» با ارتفاع سه هزار و ۲۶۷ متر ادامه می‌یابد. «چنین اختلاف ارتفاعی رویشگاه‌های متنوعی را در منطقه شکل داده که شامل «ارس»،‌ «بنه»، «کیکم» و … به‌شکل متراکم است».
یک‌دهه قبل، هماگ به فهرست مناطق حفاظت‌شده تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط‌زیست افزوده شد. بااین‌حال، به‌گفته صفایی مهرو نه در این یک‌دهه و نه در ۵۰ سال گذشته که سازمان حفاظت محیط‌زیست شکل گرفت‌، هیچ‌گاه تنوع‌زیستی مورد توجه جدی مسئولین نبوده است. «در این نیم‌قرن اولویت اصلی سازمان حفاظت محیط‌زیست بر حفاظت از گونه‌های بزرگ‌جثه متمرکز بوده است. چنین رویه‌ای با روند جهانی که در دهه‌های اخیر بر حفاظت از تنوع‌زیستی تمرکز دارد، همخوانی ندارد. جنگل‌های کوهستان هماگ که زیستگاه گونه‌هایی مانند کیکم، بنه و به‌ویژه ارس هستند، در معرض تهدید جدی قرار دارند. اما نگاه غالب در سازمان حفاظت محیط‌زیست همچنان به‌سمت گونه‌های خاص و شناخته‌شده‌ای مانند پلنگ، خرس یا کل و بز معطوف است و هماگ در اولویت آنها قرار ندارد».
از نظر صفایی مهرو هماگ از نظر ارزش حفاظتی حتی برتر از مناطقی مانند پارک‌های ملی ارسباران یا گلستان است. «ارسباران در مرز ایران با قفقاز (ارمنستان و آذربایجان) قرار دارد و گلستان در مرز با ترکمنستان؛ درحالی‌که هماگ به‌عنوان یک نقطه داغ تنوع‌زیستی، به‌صورت کامل در داخل خاک ایران واقع شده است و گونه‌های بومی و اندمیک آن به‌قدری غنی‌اند که می‌توان گفت اولویت حفاظتی آنها حتی فراتر از بسیاری از گونه‌های بزرگ‌جثه‌ای است که اکنون در کانون توجه سازمان حفاظت محیط‌زیست قرار دارند».
گفته‌های این دانش‌آموخته تنوع‌زیستی و خزنده‌شناس ازآن‌رو قابل‌توجه است که در مصاحبه مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان هرمزگان گونه‌های درشت‌جثه باز هم مرکز توجه هستند. یک روز بعد از حریق یعنی جمعه، دوم خرداد، «حبیب مسیحی تازیانی»، مدیرکل حفاظت محیط‌زیست هرمزگان، به ایرنا گفت ارتفاعات هماگ دارای پوشش گیاهی متنوع و مناسبی همچون گردو و گونه‌های حیات‌وحش مانند پلنگ و خرس سیاه است که وجود منابع آبی پایین‌دست و چشمه‌سارها، باعث شده تنوع‌زیستی متنوعی داشته باشد که در این حادثه، بخشی از درختان و جنگل‌های این منطقه در ارتفاعات گرفتار آتش شده‌اند.

حفاظت مشارکتی راه نجات تنوع‌زیستی
معاون طبیعی و تنوع‌زیستی اداره‌کل محیط‌زیست هرمزگان از کنترل حریق بعد از چند روز تلاش می‌گوید: «آتش تقریباً کنترل شده، اما ممکن است بار دیگر باد آن را روشن کند.»
به‌گفته «میثم قاسمی»، حریق این چند روز در محدوده قله «تشگر» رخ داده است. «شاید نامگذاری قله هم به‌واسطه آتش‌هایی باشد که در گذشته اتفاق افتاده است. مردم محلی می‌گویند در گذشته شاهد حریق‌های یک تا شش روزه بوده‌اند.»
یکی از بحث‌هایی که درباره حریق‌ها مطرح است، به استفاده از هواپیمای آب‌پاش برمی‌گردد. «مهرداد حسن‌زاده»، مدیرکل مدیریت بحران استانداری هرمزگان، به «مهر» گفته بود رایزنی‌ها از سوی استاندار هرمزگان با سازمان مدیریت بحران کشور انجام شده است، اما ضرورتی برای ورود هواپیمای آب‌پاش وجود نداشت. معاون طبیعی و تنوع‌زیستی اداره‌کل محیط‌زیست هرمزگان استفاده از این هواپیما را به‌واسطه منابع آبی محدود منطقه مشکل می‌داند. «بالگرد هست، اما منابع آبی که بتوان از آن برای اطفای حریق استفاده کرد، در شعاعی دورتر قرار دارد. بنابراین، بیشتر از بالگرد برای بحث لجستیک و حمل تجهیزات و … بهره گرفته می‌شود.»
اگر پارک ملی توران به‌واسطه زیرگونه یوز اهمیت دارد و چشم ایران به آن دوخته شده است، «هماگ» فراتر از گونه دارای جنس اندمیک است. اگر همه مناطق تحت مدیریت محیط‌زیست کمبود نیروی محیطبانی دارند، در این منطقه حفاظت‌شده شرایط بسیار پیچیده‌تر است. «پاسگاه محیطبانی ما آماده است و منتظر نیرو هستیم.» این گفته قاسمی نشان می‌دهد هماگ در میان انواع تعارض‌ها برای حفاظت از خود تنهاست.
برای حل معضل حفاظت در این منطقه چه باید کرد؟ معاون طبیعی و تنوع‌زیستی اداره‌کل محیط‌زیست هرمزگان راهکار را در حفاظت مشارکتی می‌‌بیند. «سال‌هاست که درباره ورود مردم به عرصه حفاظت صحبت می‌کنیم. نباید راهکار را تنها افزایش نیروی محیطبانی دانست. در مقابل، باید از توان مردم در این امر بهره گرفت. زمانی که جامعه محلی حس مالکیت و مشارکت داشته باشد،‌ حفاظت نیز آسان‌تر است.»
در حریقی که این روزها هماگ دچارش شده، امدادونجات کوهستان،‌ جامعه محلی، آتش‌نشانی و اداره‌کل‌های محیط‌زیست و منابع‌طبیعی پای کار آمده‌اند. دو بخش امداد و نجات کوهستان و جامعه محلی همان پتانسیلی هستند که قاسمی از آن صحبت می‌کند. «اغلب جوان‌های منطقه به شهرها مراجعه کرده‌اند و ساکنان روستاها اغلب پیر هستند،‌ بااین‌حال برای کمک آمدند. امدادونجات کوهستان در این حریق خیلی خوب عمل کرده‌اند و نشان داده‌اند که می‌توانند به‌عنوان نیروی عملیاتی در چنین مواقعی پای کار بیایند.»