فیلم‌های منتشرشده در فضای مجازی نشان می‌داد امسال غرفه سینمای ایران در کن خالی بود. خبرگزاری ایسنا روز ۳۰ اردیبهشت نوشته بود چتر سینمای ایران در جشنواره کن تحت عنوان غرفه سازمان سینمایی همانند بسیاری دیگر از سال‌های گذشته برپا شده، ولی طبق شنیده‌ها برخی از نمایندگان بنیاد سینمایی فارابی موفق به دریافت ویزا برای حضور در جشنواره کن نشده‌اند. پارسال «رائد فریدزاده»، به‌عنوان مدیر بخش بین‌الملل بنیاد سینمایی فارابی، در این رویداد حاضر بود. هرچند که گفته می‌شد «محمد حمیدی‌مقدم»، مدیرعامل مرکز گسترش سینمای مستند، انیمیشن و تجربی، و «محمد طیب»، مدیر امور بین‌الملل و جشنواره‌های سازمان سینمایی، به‌عنوان نماینده ایران حاضر بوده‌اند.

نگاهی به تصاویر ۱۰ سال پیش هم گویای همین وضع مشابه است. سال ۱۳۹۴ هم این غرفه با هزینه‌ای ۳۰ هزار یورویی در سه روز اول برپایی جشنواره‌ی فیلم کن، به محلی برای استراحت و گپ دیگر غرفه‌داران تبدیل شده بود. غرفه‌ای که می‌توانست محلی برای دیپلماسی فرهنگی و معرفی سینمای ایران به جهان باشد. بنابراین، ایران در بخش بازار فیلم طبق آنچه مشاهده می‌شود، چندان موفق نبوده است.

بااین‌حال، سینمای ایران با حضور سینماگران و فیلمسازان ایرانی در این جشنواره برای سالیان طولانی‌ست که به جهان معرفی می‌شود.

۶۴ سال رقابت در بخش‌های مختلف

سابقه نخستین حضور سینمای ایران در کن به بیش از سه دهه قبل از آن بازمی‌گردد که «زیر درختان زیتون» به‌عنوان یک فیلم بلند نمایش داده شد. ایران در سال ۱۹۶۱ با فیلم «کوروش کبیر» ساخته «مصطفی فرزانه» در بخش مسابقه فیلم‌های کوتاه جشنواره کن حاضر شد. بعدازآن، در سال ۱۹۶۴، فیلم «طلوع فجر» ساخته «احمد فاروقی‌قاجار» در همان بخش به نمایش درآمد و جایزه شورای‌عالی تکنیک را از آن خود کرد. در همین سال، فیلم بلند ایرانی «شب قوزی» ساخته «فرخ غفاری» در بخش هفته منتقدان به نمایش درآمد.

اما تا شش سال پس‌ازآن هیچ فیلمی از ایران در کن حاضر نشد. تا سال ۱۹۷۱ که فیلم «گاو» ساخته «داریوش مهرجویی» در بخش پانزده روز کارگردان‌ها به روی پرده رفت.

پس از انقلاب اسلامی، سینمای ایران همچنان در جشنواره کن حضور داشت. در سال ۱۹۸۰ «بهرام بیضایی» با فیلم «چرتکه تارا» اولین حضور سینمای پس از انقلاب ایران را در بخش نوعی نگاه به ثبت رساند. در همان سال، «سهراب شهیدثالث» با فیلم «نظم» به‌عنوان محصول آلمان در بخش پانزده روز کارگردان‌ها حاضر شد.

تقریباً از آن سال تا کنون فیلمسازان ایران به‌طور منظم در جشنواره کن حاضر بودند. به‌جز در جشنواره سال ۲۰۱۹ که سینمای ایران نماینده‌ای نداشت و هفتادوسومین جشنواره کن در سال ۲۰۲۰ که به‌سبب شیوع ویروس کرونا برگزار نشد و فقط یک رویداد سه‌روزه در فضای باز با نمایش تنها چند فیلم کوتاه و بلند در اواخر ماه اکتبر برگزار شد.

مهمترین تجربه‌های ایران

نگاهی به حضور فیلم‌های ایرانی در بخش اصلی جشنواره کن، نشان می‌دهد در پنج‌ دهه گذشته، سینمای ایران همواره در این رویداد بین‌المللی حضوری مستمر و برجسته داشته است.

«عباس کیارستمی» اولین‌بار با فیلم «زیر درختان زیتون» در جشنواره کن حضور یافت. این اثر در سال ۱۹۹۴ به‌عنوان اولین نماینده سینمای ایران پس از انقلاب در بخش اصلی جشنواره کن به نمایش درآمد و گرچه درنهایت جایزه‌ای به‌دست نیاورد، اما نامزد نخل طلا شد.

در سال ۱۹۹۷، کیارستمی با فیلم «طعم گیلاس» توانست نخل طلای بهترین فیلم جشنواره کن را از آن خود کند. این فیلم که به مسئله مرگ و زندگی پرداخته بود، به‌واسطه سبک خاص و امضای جهانی کارگردانش مورد توجه قرار گرفت و یکی از مهمترین جوایز تاریخ سینمای ایران را برای این کارگردان به ارمغان آورد.

«قصه‌های کیش» که حاصل همکاری «ناصر تقوایی»، «محسن مخملباف»، «ابوالفضل جلیلی» بود، در سال ۱۹۹۹ توانست به بخش اصلی جشنواره کن راه پیدا کند. این فیلم با اینکه در فهرست نهایی نامزدهای نخل طلا قرار گرفت، اما درنهایت بدون دریافت جایزه جشنواره را ترک کرد.

«ده» به کارگردانی کیارستمی در سال ۲۰۰۲ با ساختاری متفاوت و تجربی در جشنواره کن حضور پیدا کرد. هرچند این فیلم در جشنواره به موفقیتی دست نیافت، اما همچنان از سوی منتقدان به‌عنوان یکی از آثار برجسته کیارستمی شناخته می‌شود.

کیارستمی در سال ۲۰۱۰ نیز با فیلم «کپی برابر اصل» در جشنواره کن حضور پیدا کرد و ژولیت بینوش برای ایفای نقش خود در این فیلم موفق به دریافت جایزه بهترین بازیگر زن شد. اگرچه باز هم نخل طلا به این فیلم نرسید.

در سال ۲۰۱۶، «اصغر فرهادی» با فیلم «فروشنده» موفق به کسب جایزه بهترین فیلمنامه و بهترین بازیگر مرد (برای شهاب حسینی) در جشنواره کن شد.

چند سال بعد، فرهادی با فیلم «قهرمان» در سال ۲۰۲۱ در جشنواره کن حضور داشت و توانست جایزه بزرگ هیئت داوران را به‌دست آورد.

سال ۲۰۲۲ نیز سالی پرحاشیه برای سینمای ایران در کن بود. فیلم «برادران لیلا» به کارگردانی «سعید روستایی» که هیچ‌گاه به اکران در سینمای ایران نرسید، در جشنواره کن ۲۰۲۲ حضور یافت. هرچند جایزه‌ای نصیب این فیلم نشد، اما حضور این فیلم توانست باعث شهرت روستایی شود. تا امسال که او با فیلم «زن و بچه» بار دیگر به این جشنواره رفت. هرچند که باز هم دست خالی جشنواره را ترک کرد.

نگاهی به حضور فیلمسازان ایرانی در این جشنواره بین‌المللی نشان می‌دهد کیارستمی با حضور در بخش‌های مختلف کن طی سال‌های متعدد، پرتکرارترین حضور را داشته است.

از «بادکنک سفید» تا «یک تصادف ساده»

کن به‌عنوان بزرگترین جشنواره سینمایی جهان در شب اختتامیه هفتادوهشتمین دوره خود، یک‌ تاریخ‌سازی برای سینمای ایران به‌همراه آورد. بااین‌حال، حضور جعفر پناهی در این جشنواره به سال‌های دور بازمی‌گردد. او در سال ۱۹۹۵ با فیلم «بادکنک سفید» توانست توجه‌ها را در جشنواره کن جلب کند. این فیلم موفق به کسب جوایز مهمی از جمله دوربین طلایی، بهترین فیلم در بخش پانزده روز کارگردانان و جایزه فیپرشی (فدراسیون بین‌المللی منتقدان سینما) شد.

سال ۲۰۰۳ نیز با فیلم «طلای سرخ» جایزه هیئت داوران بخش نوعی نگاه را گرفت. سال ۲۰۱۱ هم مستند «این یک فیلم نیست» ساخته‌ مشترک «مجتبی میرطهماسب» و پناهی در خارج از مسابقه‌ بخش رسمی کن به‌عنوان نماینده سینمای ایران به‌ نمایش درآمد. او بار دیگر در سال ۲۰۱۸ با فیلم «سه رخ» در بخش مسابقه جشنواره کن حاضر شد.

تا امسال که باز هم در مقام فیلمساز در این جشنواره حاضر شد و نخل طلای کن را دریافت کرد. گاردین درباره او نوشته است «پناهی شایسته دریافت نخل طلا بود». «پیتر برادشاو» درباره او نوشته: «پناهی، هنرمندی است که برخلاف سایر کارگردانان حاضر در رقابت کن، واقعاً رنج برده.»

هالیوودریپورتر هم پیشتر در نقدی درباره این فیلم نوشته بود «مثل همه فیلم‌های پناهی، یک تصادف ساده از اولین تا آخرین فریم به طرز هنرمندانه‌ای ساخته شده است.»

بااین‌حال، هیچ مقام سیاسی به دریافت این جایزه واکنش نشان نداده است. فقط «محمدعلی ابطحی»، فعال سیاسی اصلاح‌طلب و معاون سابق محمد خاتمی در زمان ریاست‌جمهوری، نوشت: «آقای جعفر پناهی عزیز، اهدای نخل طلایی جشنواره کن مبارک شما و ملت ایران.»

مشابه این اتفاق درباره کیارستمی هم رخ داد. تنهایی عمیقی که او در بازگشت به ایران تجربه کرد و «اصغر فرهادی» در خاطراتش بعد از حضور فیلم «فروشنده» در کن گفته بود: «هنگامی که از کن به ایران بازگشتیم، در فرودگاه به شهاب حسینی گفتم که همین مسیر را عباس کیارستمی به‌همراه نخل طلا آمده، اما عده‌ای در فرودگاه ایستاده بودند تا او را بزنند.»

کیارستمی جایزه نخل طلایش را متعلق به همه ایران می‌دانست، اما می‌گفت از سوی مسئولان سینمای ایران هیچ تبریکی دریافت نکرده: «فکر می‌کنم این مسئله پیش از اینکه به خود این مسئولان مربوط شود، به فرهنگ و سنت‌های جامعه ما مربوط می‌شود که مطابق این دید سنتی همیشه تنبیه سریع‌تر از تشویق نمود پیدا می‌کند.»

او در تنهایی پرهیاهویی این جایزه را کسب کرد؛ دیده‌شدن در خارج از کشور و طردشدن از سوی مسئولان داخلی. مثل پناهی که در کن تشویق شد، طولانی اما خارج از وطن.

*اشاره به کتاب «تنهایی پرهیاهو» نوشته «بهومیل هرابال»، نویسنده اهل چک