این مجسمهٔ گوزن اثر «ژانا کادیرووا»، هنرمند ساکن کی‌یف، است که از سال ۲۰۲۲ آثاری تأثیرگذار در واکنش به حملات روسیه به اوکراین خلق کرده است. بااین‌حال، این اثر مربوط به پیش از حمله تمام‌عیار روسیه است. در سال ۲۰۱۸، شهر پوکروفسک در منطقۀ دونتسک از او خواست در احیای یک پارک بزرگ مشارکت کند. این کار بخشی از تلاش‌هایی بود که برای سرمایه‌گذاری در شهرهای شرق اوکراین انجام می‌شد. او و همسرش، «دنیس روبان»، چندین ماه در آن شهر کار کردند. بخشی از کار او ساخت یک مجسمه دائمی برای سکویی خالی بود که روزگاری جایگاه یک جنگنده-بمب‌افکن سوخو-۷ (هواپیمای شورویِ قادر به حمل بمب‌های اتمی تاکتیکی) بود.

کادیرووا بیشتر آن سکو را زیر خاک و چمن مدفون کرد و گوزن خود را طوری ساخت که بالای آن بایستد، گویی بر فراز یک صخره است. این اثر در ابتدا مورد پسند همه قرار نگرفت. اما به‌مرور زمان به یک نشانه و ویژگی شناخته‌شده برای آن شهر تبدیل شد. موجودی صلح‌آمیز و ظریف که جایگزین نماد سلطه و خشونت نظامی شد.

خداحافظی مجسمه با شهر جنگ‌زده

تابستان ۲۰۲۴ بیش از دو سال از حمله روسیه به اوکراین می‌گذشت و پوکروفسک خط مقدم جنگ بود. «لئونید ماروشچاک»، دوست کادیرووا که مربی، مورخ و اکنون یکی از هماهنگ‌کنندگان غرفه اوکراین در ونیز است، در آن زمان در حال سازماندهی تخلیۀ مجموعه‌های موزه از شهرهای موردحمله بود. در ژوئن همان سال، وقتی شهر به‌سرعت خالی می‌شد، ماروشچاک گفت: «دیدم گوزن هنوز آنجاست. با ژانا تماس گرفتم تا ببینم آیا با جابه‌جایی مجسمه مخالف نیست.»

ماروشچاک با مقامات شهر شروع به گفت‌وگو کرد؛ مقاماتی که با توجه به افزایش شدت حملات پهپادی، یک مجسمۀ بتنی معاصر در پارک در اولویت‌هایشان نبود. سرانجام ماروشچاک موفق شد مجوز بگیرد و در ۳۰ اوت همان سال، او و کادیرووا نظارت بر فرایند دشوار برداشتن گوزن از سکویش را برعهده گرفتند؛ کاری که به‌سختی انجام شد؛ چراکه گوزن در همان محل ساخته شده بود. قرار است فیلمی در ونیز نمایش داده شود که این فرایند را مستند کرده.

وقتی آنها مشغول کار بودند، کادیرووا نظر مردم محلی را که بعضی از آنها در حال تخلیۀ شهر بودند و برخی دیگر مصمم به ماندن، دربارۀ مجسمه می‌پرسد. بعضی از آنها بی‌تفاوت بودند، اما عده‌ای دیگر آن را دوست داشتند و از درد ترک یک مکان می‌گفتند. دو دختر نوجوان برای گرفتن آخرین عکس‌ها از پارک آمدند و دربارۀ آنجا می‌گفتند «نماد آزادی است و ما را به یاد زندگی پیش از جنگ می‌اندازد.» در زمان نگارش این متن، پوکروفسک تحت کنترل نظامی روسیه است و درگیری‌ها در اطراف آن در جریان است. احتمالاً سرنوشتی مشابه باخموت پیدا خواهد کرد؛ شهری ویران به‌جای آن و پارکی که درختان بیدش نابود شده.

سفر تازۀ گوزن

«گاردین» نوشته است سال گذشته بود که کادیرووا و ماروشچاک، به‌همراه هماهنگ‌کننده دیگری به‌نام «زنیا مالیک»، پروژه‌ای را با محوریت این مجسمه برای غرفۀ اوکراین در دوسالانۀ ونیز پیشنهاد کردند. ماروشچاک می‌گوید: «ایده این بود که این سفر را به‌عنوان یک استعاره و نماد ادامه دهیم؛ درست مثل بسیاری از پناهجویان اوکراینی که در سراسر اروپا و جهان سرگردانند.»

به‌این‌ترتیب، در اوایل بهار امسال، مجسمه سفر خود را به‌سوی ونیز آغاز کرد؛ سفری کند و پرپیچ‌وخم از طریق ورشو، پراگ، وین، بروکسل و نهایتاً پاریس. در طول مسیر، در هر شهری توقف کرده و در طول این سفر، معنا و اهمیت بیشتری به خود گرفته است. کادیرووا می‌گوید پناهجویان پوکروفسک مرتباً به دیدن گوزن می‌آیند و انگار آیین جدیدی شکل گرفته است؛ دست زدن به آن و آرزو کردن.

به‌گفتۀ «کاترینا خیمی»، یکی از برگزارکنندگان برنامه رویدادهای عمومی که در سفر همراه گوزن بوده، این گوزن «نماد امید و بقا» است. او اهل شهر پوکروفسک است و خانواده‌اش خانه خود را ترک کرده‌اند. می‌گوید: «به‌همان اندازه که بازماندگان بسیارند، صحبت از کسانی که زنده نماندند و آثار فرهنگی که نابود شدند نیز مهم است.» او از «اسطوره‌شناسی جدیدی» حرف می‌زند که پیرامون گوزن شکل گرفته: «در بستر فرهنگی ما، این گوزن به نماد تبدیل شده. چیزی که می‌آیی و لمسش می‌کنی و به یاد می‌آوری که شهرت روزگاری زیبا بود.» برای شهروندان سابق پوکروفسک، این اثر تنها ویژگی بازمانده از شهری است که اکنون تنها در تخیل می‌توان از آن دیدار کرد.

امسال، دوسالانۀ ونیز از روسیه دعوت کرده تا پس از غیبت از سال ۲۰۲۲، دوباره به غرفۀ ملی خود بازگردد. این تصمیم جنجالی رئیس دوسالانه، که با وزارت فرهنگ ایتالیا تنش ایجاد کرده و خشم جامعۀ هنری بین‌المللی را برانگیخته، احتمالاً بحث پیرامون نمایشگاه اوکراین را تحت‌الشعاع قرار دهد. خیمی می‌گوید هیچ‌یک از اعضای تیم نمی‌خواهند نمایشگاهشان به موقعیتی تنزل پیدا کند که صرفاً به‌عنوان «غرفۀ ضدروسی» دیده شود. «ایوانا کازاچنکو»، هماهنگ‌کنندۀ دیگر برنامه عمومی، موافق است: «ما واقعاً امیدواریم غرفۀ روسیه باز نشود و روس‌ها حضور نداشته باشند. آنها میراث‌فرهنگی زیادی را در کشور ما، در سوریه و چچن و بسیاری کشورهای دیگر در گذشته نابود کرده‌اند و حالا دارند فرهنگشان را به ونیز می‌فرستند. چرا باید این اتفاق بیفتد؟»

باز هم در پاریس، آفتاب به گرمی بر گوزن می‌تابد، در‌حالی‌که زیر پرچم‌های یونسکو ایستاده است. وقتی گوزن به ونیز برسد، نزدیک مکان اصلی برگزاری دوسالانه نصب خواهد شد. آنجا از یک جرثقیل آویزان می‌شود؛ «بازی بصری برای بیننده» که به‌گفتۀ ماروشچاک، تماشاگران را به این فکر وامی‌دارد که آیا در حال برداشته شدن است یا نصب می‌شود و به آیندۀ معلق و نامطمئن این مجسمه به‌عنوان اثری بدون خانه دائمی اشاره دارد. اما به افتخار ورودش به پاریس، رقص و موسیقی برپا شد؛ شادی‌ای که از دل تاریکی نجات یافته است.