انقلابی در حفظ هویت تاریخی

برای بسیاری از کاربران شبکه‌های اجتماعی پیش آمده که با دیدن تصاویری که هوش مصنوعی از چهره داریوش یا شاهان باستانی ایران تهیه کرده و به تصاویر آنها جان بخشیده، یا تخت‌جمشید را در روزهای رونق و اوج شکوه باز آفرینی کرده، به وجد آمده و تصوری روشن‌تر از جهان باستان در ذهنشان ساخته شده است. هرچند این شیوه از بهره‌مندی از هوش مصنوعی برای معرفی و آشنایی با تاریخ و میراث فرهنگی، شیوه‌ای نسبتاً ساده و ابتدایی است و احتمالاتی از غیردقیق بودن تصاویر آن وجود دارد، اما در شناخت بخشی از فرهنگ و میراث فرهنگی بی‌تأثیر نیست. نقش هوش مصنوعی در دنیای امروز بسیار پررنگ‌تر و اثرگذارتر از بازآفرینی تصاویر گذشتگان است. شواهد این‌طور نشان می‌دهند که این ابزار قرار است تبدیل به شاه‌کلیدی برای حفاظت و معرفی و مستندنگاری میراث فرهنگی شود.

میراث فرهنگی نقشی حیاتی در شکل‌دهی به هویت ما و درک گذشته، حال و آینده‌مان ایفا می‌کند. بااین‌حال، این گنجینه‌های فرهنگی در برابر آسیب‌های زمان، مناقشات و بلایای طبیعی بسیار آسیب‌پذیر هستند. هوش مصنوعی چندسالی است که به ابزاری برای حفظ و معرفی این میراث تبدیل شده و به‌عنوان نگهبان مدرن میراث فرهنگی وارد میدان شده است. بدیهی است که این نقش در آینده پررنگ‌تر شود. یکی از جذاب‌ترین کاربردهای هوش مصنوعی در حوزه میراث فرهنگی، توانایی آن در حفظ دیجیتالی آثار و محوطه‌های تاریخی است. تصور کنید الگوریتم‌های پیچیده می‌توانند با دقتی فراتر از توانایی انسان، ترک‌های ریز روی یک سفالینه باستانی را شبیه‌سازی کنند یا رنگ‌های فرسوده یک نقاشی دیواری تاریخی را به‌شکل دیجیتالی بازسازی کنند. در برخی موزه‌های دنیا، سیستم‌های هوشمند به‌طور شبانه‌روزی شرایط محیطی آثار را رصد می‌کنند. این فناوری‌ها با دقتی بالا حتی کوچکترین تغییرات دما، رطوبت یا نور را شناسایی می‌کنند که ممکن است به آثار آسیب برساند. نگهبانان دیجیتالی نه‌تنها از اشیای موجود مراقبت می‌کنند و درباره وضعیت آنها به مدیران موزه هشدار می‌دهند تا شرایط مطلوب را برای حفظ آثار فراهم کنند، که می‌توانند آثار ازدست‌رفته را هم به‌شکلی مجازی احیا کنند. از زوایه‌ای دیگر نقش هوش مصنوعی در تسهیل فعالیت پژوهشگران این است که به کمک یادگیری ماشین، پژوهشگران می‌توانند با تحلیل هزاران سند تاریخی، طرح‌های معماری بناهای تخریب‌شده را بازسازی کنند و چهره‌ جدیدی از گذشته را به‌ نمایش بگذارند.

در پس‌زمینه این تحولات، فناوری تشخیص تصویر به باستان‌شناسان کمک می‌کند تا در میان انبوهی از یافته‌های باستان‌شناسی، الگوهای نامرئی برای چشم انسان را کشف کنند. این سیستم‌ها قادرند ارتباطات بین آثار پراکنده در موزه‌های مختلف جهان را شناسایی کنند و داستانی جامع‌تر از تمدن‌های گذشته ارائه دهند. در همین راستا، بازدیدکنندگان موزه‌ها هم می‌توانند از طریق برنامه‌های واقعیت‌افزوده، تجربه‌ای غنی‌تر از مشاهده آثار داشته باشند و جزئیاتی را ببینند که در شرایط عادی قابل‌مشاهده نیست.

شاید یکی از تأثیرگذارترین جنبه‌های این تحول، امکان دسترسی جهانی به میراث فرهنگی باشد. یک دانش‌آموز در یک روستای دورافتاده می‌تواند از طریق تلفن همراه خود، گنجینه‌های موزه لوور را با جزئیات کامل مشاهده کند یا به‌شکل مجازی در میان ستون‌های تخت‌جمشید یا معبد پانتئون قدم بزند. این دستاورد نه‌تنها مرزهای جغرافیایی را بی‌اعتبار کرده، بلکه محدودیت‌های فیزیکی را هم برای افراد دارای معلولیت کاهش داده و به همه افراد فرصتی برابر برای شناخت میراث فرهنگی بشری داده است.

اما این فناوری و انقلابی که در حوزه میراث فرهنگی ایجاد کرده و خواهد کرد، با چالش‌های خاص خود همراه است. پرسش‌های اخلاقی در مورد مالکیت دیجیتالی آثار، دقت در بازسازی‌های تاریخی و خطر استانداردسازی فرهنگی از جمله دغدغه‌هایی است که جامعه علمی باید به آنها توجه داشته باشد. بسیاری از صاحب‌نظران در سطح جهان معتقدند هرچند هوش مصنوعی ابزاری قدرتمند برای حفاظت و معرفی میراث فرهنگی است، نباید جایگزین ارتباط انسانی با تاریخ و هویت جمعی شود، بلکه باید به‌عنوان مکملی برای درک عمیق‌تر از گذشته و حفظ آن برای نسل‌های آینده عمل کند.

هوش مصنوعی در خدمت حافظه تاریخی

درست در روزهایی که شخصی ناشناس آرشیو تصاویر کاخ گلستان را در دسترس عموم قرار داد تا محدودیت‌های بی‌مورد این مجموعه را برای همکاری با پژوهشگران و در اختیار قرار دادن اسناد تاریخی دور بزند، دنیا در حال بهره‌مندی از ابزارهای هوش مصنوعی در حوزه آرشیو و طبقه‌بندی اسناد برای تسهیل فعالیت پژوهشگران بود.

آرشیوها همیشه نقش مهمی در ثبت رویدادها و حفظ حافظه تاریخی جوامع داشته‌اند. با ورود هوش مصنوعی، روش‌های سنتی بایگانی و دسترسی به اطلاعات در حال تغییر است. این فناوری می‌تواند با سرعت و دقت بالا، داده‌ها را دسته‌بندی کند، الگوهای پنهان را شناسایی کند و امکان جست‌وجو و استفاده از آرشیوها را برای پژوهشگران و علاقه‌مندان آسان‌تر کند. هوش مصنوعی به روند حفظ دیجیتال آثار هم کمک زیادی کرده است. بسیاری از کارهایی که پیشتر به‌صورت دستی انجام می‌شد، حالا با کمک الگوریتم‌ها ساده‌تر و دقیق‌تر شده‌اند. از اسکن سه‌بعدی آثار و دیجیتالی‌سازی اسناد گرفته تا ایجاد آرشیوهای مجازی، همه این ابزارها به ماندگاری بهتر آثار فرهنگی و تاریخی کمک می‌کنند. همچنین، امکان ذخیره‌سازی و دسترسی گسترده‌تر به این اطلاعات، راه را برای آموزش، پژوهش و معرفی بهتر میراث فرهنگی هموار کرده است. درواقع، استفاده از هوش مصنوعی در حوزه آرشیو و حفظ دیجیتال، فرصتی ارزشمند برای حفظ بهتر گذشته و انتقال آن به نسل‌های آینده فراهم کرده است؛ فرصتی که پژوهشگران ایران در بسیاری از مراکز و آرشیوهای تاریخی از آن بهره‌مند نمی‌شوند و با بروکراسی پیچیده اداره و محدودیت‌های متعدد روبه‌رو هستند که بخشی از آن به‌دلیل دیجیتالی نشدن اسناد است و بخشی به‌دلیل نگاه امنیتی به اطلاعات تاریخی و اسناد. 

هوش مصنوعی و حفظ و معرفی میراث فرهنگی

تنوع امکاناتی که هوش مصنوعی در حوزه میراث فرهنگی در اختیار حافظان و پژوهشگران و مدیران این حوزه قرار می‌دهد، در آینده بیشتر خواهد شد، اما در حال حاضر در نقاط مختلف جهان این ابزار در سایت‌های باستان‌شناسی، کتابخانه‌ها و آرشیوهای اسناد، محوطه‌های باستانی و تاریخی و به‌ویژه موزه‌ها بسیار مورد توجه و بهره‌برداری است. از جمله اینکه با استفاده از فناوری‌های پیشرفته مدل‌سازی سه‌بعدی و اسکن هوشمند باستان‌شناسان و مرمتگران می‌توانند نسخه‌های دیجیتالی دقیق و با جزئیات از آثار تاریخی و ویرانه‌های باستانی ایجاد کنند. هوش مصنوعی نه‌تنها به حفظ و در مواردی بازآفرینی دیجیتال آثار اصلی کمک می‌کند، بلکه امکان کاوش و تعامل جدید با این آثار را برای محققان فراهم می‌کند. موزه‌ها و مراکز فرهنگی از این امکان برای برگزاری نمایشگاه‌های تعاملی بهره می‌برند. الگوریتم‌های هوشمند می‌توانند الگوهای پیچیده در داده‌های باستان‌شناسی را شناسایی کنند -هرچند در این مورد در حال حاضر ممکن است احتمال خطا وجود داشته باشد، اما به‌عنوان ابزاری مکمل بخشی از روند مطالعه تسهیل می‌شود- فناوری‌های یادگیری ماشین می‌توانند پیش‌بینی‌های دقیقی درباره مناطق با ارزش باستان‌شناسی ارائه دهند. این موارد تنها بخشی از نقش هوش مصنوعی در حفظ و معرفی و مطالعه میراث فرهنگی را مرور کرد، این ابزار نه‌تنها حفاظت از میراث فرهنگی را دگرگون کرده، بلکه دسترسی جهانی به این گنجینه‌های تاریخی را نیز تسهیل کرده است. شاید امیدوارانه باید گفت در دنیای امروز با ادامه توسعه این فناوری‌ها، می‌توان آینده روشنی برای حفظ میراث فرهنگی نسل‌های آینده متصور بود، اما میراث فرهنگی ایران همچنان در خم یک کوچه است و همچنان موزه‌هایی خالی از فناوری‌های نو و تکنولوژی و محوطه‌های باستانی بی‌بهره از فناوری‌های روز دنیا در معرفی و شناخت میراث فرهنگی دارد و در حوزه حفاظت هم بیش از آنکه دغدغه بهره‌مندی از امکانات روز جهان وجود داشته باشد، اراده بر بی‌توجهی و توجیه قصورهایی است که منجر به تخریب و وارد شدن آسیب به آثار تاریخی و به طور کلی میراث فرهنگی کشور می‌شود.