سینما از اوایل قرن بیستم به بحران‌های زیست‌محیطی پرداخته است؛ اما این موضوع در دهه ۱۹۷۰، هم‌زمان با اوج‌گیری جنبش‌های زیست‌محیطی، رنگ‌وبوی جدی‌تری به خود گرفت. فیلم‌هایی مانند «سکوت طولانی» (Silent Running) پیامدهای ویرانگر اقدامات انسان را به تصویر کشیدند و زیرژانر جدیدی از علمی-تخیلی را پایه‌گذاری کردند که روزبه‌روز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

مستندهای متعددی نیز به این موضوع پرداخته‌اند. مستند تأثیرگذار «یک حقیقت ناراحت‌کننده» (An Inconvenient Truth) ساخته دیویس گوگنهایم، یکی از مهمترین آثار قرن ۲۱ در این زمینه است که به احیای جنبش‌های زیست‌محیطی کمک شایانی کرد. درحالی‌که مستندها با ارائه شواهد، ما را از واقعیت آگاه می‌کنند، فیلم‌های داستانی با قدرت تخیل و داستان‌پردازی می‌توانند حقایقی را که هنوز به وقوع نپیوسته‌اند یا به‌دلیل پیچیدگی، امکان بررسی آنها در قالب غیرداستانی وجود ندارد، به تصویر بکشند.

در این مطلب قصد داریم ۱۰ فیلم از بهترین‌های این حوزه (پنج فیلم داستانی و پنج فیلم مستند) را به مخاطبان پیام‌ما معرفی کنیم تا به تماشای این فیلم‌های شگفت‌انگیز بپردازند.

فیلم‌های داستانی: پنج فیلم برگزیده در این فهرست، تغییراقلیم را از زوایای خلاقانه و سینمایی متفاوت مورد بررسی قرار می‌دهند. این آثار، از درام‌های ظریف که بحران‌های محیط‌زیستی در حاشیه آن است تا فیلم‌های فاجعه‌ای که مستقیماً بحران را در متن فیلم به تصویر می‌کشند، همه را شامل می‌شود. این فیلم‌ها لزوماً برای فرار از واقعیت و ایجاد سرگرمی ساخته نشده‌اند؛ بلکه هدفشان روشن‌کردن ابعاد مختلف این تهدید وجودی و ایجاد بینشی جدید در مخاطب است.

آغاز پایان ما (The End We Start From) (۲۰۲۳)

«آغاز پایان ما» فیلمی با بازی بندیکت کمبربچ (Benedict Cumberbatch)، بازیگر مشهور، و کارگردانی محالیا بلو (Mahalia Belo)، کارگردان زن انگلیسی است که بیشتر شهرتش را از فیلم «آهنگ طولانی» (Long Song) سال ۲۰۱۸ به‌دست آورده است. این فیلم، اگرچه ادای دینی به ژانر گسترده فیلم‌های فاجعه‌ای است، اما یکی از قدرتمندترین و تکان‌دهنده‌ترین تصاویر از بحران اقلیمی را به نمایش می‌گذارد و این مسئله را به قلب لندن می‌آورد. جودی کومر (Jodie Comer)، بازیگر فیلم دوئل آخر، در این فیلم نقش زنی باردار را بازی می‌کند که درست زمانی که شهر زیر سیل فاجعه‌باری فرومی‌رود، کیسه آبش پاره می‌شود. او پس از فروپاشی جامعه در اثر بحران و جدایی از همسر، با نوزاد تازه‌متولدشده‌اش به جزیره‌ای نزدیک اسکاتلند فرار می‌کند.

این فیلم به بررسی این موضوع می‌پردازد که چگونه یک فرد می‌تواند در میان پیامدهای یک بحران اقلیمی هولناک، مسیر خود را پیدا کند؟ آیا باید خود را از جهان جدا کرد و به یک آرمان‌شهر پناه برد؟ یا باید به خرابه‌های خانه بازگشت و برای بازسازی تلاش کرد؟ اگرچه این فیلم پس از اکران، نقدهای متفاوتی دریافت کرد، اما مطمئناً بهتر از اکثر فیلم‌های فاجعه‌ای قدیمی است.

شاهزاده مونونوکه (Princess Mononoke) (۱۹۹۷)

هایائو میازاکی، کارگردان انیمیشن بلندآوازه ژاپنی که در جشنواره فیلم ونیز ۲۰۲۴ نیز از او تقدیر شد، بارها در فیلم‌هایش، از جمله شاهکار «شهر اشباح» (Spirited Away)، بر اهمیت محیط‌زیست تأکید کرده است و «شاهزاده مونونوکه» فیلمی است که به‌شکل مستقیم به این موضوع می‌پردازد. این فیلم داستان شاهزاده‌ای به‌نام آشیتکا را روایت می‌کند که برای یافتن درمان یک نفرین سفر می‌کند. در طول سفر، به میان نبردی بین خدایان جنگل و آیرون‌تاون می‌رسد. آیرون تاون یا شهر آهنی، یک مستعمره معدنی است که محیط طبیعی اطراف خود را ویران کرده است.

این فیلم خانوادگی و از لحاظ بصری خیره‌کننده، به بررسی تنش بین طبیعت و فناوری می‌پردازد و این مسئله را به یک دوگانگی ساده تقلیل نمی‌دهد. رویکردی ظریف و منصفانه به هر دو طرف اتخاذ می‌کند، مبارزه بین شخصیت‌ها را انسانی می‌کند و نشان می‌دهد پیچیدگی بیشتری از صرفاً خوب و بد و سفید و سیاه وجود دارد. این فیلم که در دهه ۹۰ میلادی منتشر شد، اثری پیشگویانه از این استاد ژاپنی است که تقریباً سه دهه بعد، همچنان مرتبط و مسحورکننده باقی مانده است.

چگونه یک خط لوله را منفجر کنیم (How to Blow Up a Pipeline) (۲۰۲۲)

دنیل گلدابر، کارگردان آمریکایی فیلم‌های «بچه‌های بد» و «چهره‌های مرگ»، با موضوعی عجیب به سینما برگشت. کمتر کسی با میل و رغبت خود را تروریست می‌نامد، اما در فیلم «چگونه یک خط لوله را منفجر کنیم» گروهی از جوانان حامی محیط‌زیست این کار را افتخار می‌دانند. این فیلم، اقتباسی از کتاب غیرداستانی آندریاس مالم با همین نام است که استدلال می‌کند خرابکاری فعال، تنها شکل منطقی کنشگری برای مقابله با بحرانی در این مقیاس است. داستان، گروهی هشت‌نفره از فعالان جوان در غرب تگزاس را دنبال می‌کند که تصمیم می‌گیرند به‌نام دفاع از محیط‌زیست، یک خط لوله انتقال نفت و گاز را منفجر کنند.

خوشبختانه، گلدابر می‌دانست این تفکرات جدلی نمی‌تواند کل فیلم را پوشش دهد. بنابراین، با افزودن عناصر داستانی و درام، سعی کرد فیلم را به یک تریلر نفس‌گیر نیز تبدیل کند.

اصلاح اول (First Reformed) (۲۰۱۷)

پل شریدر، سینماگر و منتقد معروف آمریکایی و نویسنده فیلم‌های معروف «راننده‌تاکسی» و «آخرین وسوسه‌های مسیح» که توسط مارتین اسکورسیزی معروف ساخته شد، سال ۲۰۱۷ فیلم «اصلاح اول» را با سپردن نقش اول به اتان هاوک روانه سینماها کرد. فیلم‌های زیادی به بررسی کشیش‌هایی پرداخته‌اند که با بحران ایمان مواجه می‌شوند، اما «اصلاح اول» دیدگاهی کاملاً جدید ارائه می‌دهد. فیلم داستان «ایتان هاوک» را در نقش یک کشیش پروتستان روایت می‌کند که از غم و اندوه شخصی و جهانی به‌قدری ناامید شده است که دیگر نمی‌تواند دعا کند. یکی از پیچیدگی‌هایی که او با آن مواجه است، زنی است که همسرش یک فعال محیط‌زیست است و نسبت به وضعیت جهان به‌طور فزاینده‌ای پوچ‌گرا شده. وضعیت روحی این فعال محیط‌زیست و ناامیدی‌اش از اصلاح وضع موجود، کاملاً با وضعیت کشیش همسان است.

کشیش که احساس می‌کند دیگر صدای خداوند را نمی‌شنود، با نیروی بی‌رحم و ترسناک دنیای مادی نیز روبه‌رو می‌شود. این تجربه، باری غیرقابل‌تحمل بر دوش او می‌گذارد.

شعله‌ور (Afire) (۲۰۲۳)

کریستین پتزولد، کارگردان آلمانی، شاید آرام‌ترین و افشاگرانه‌ترین رویکرد را نسبت به بحران اقلیمی در بین فیلمسازان اتخاذ می‌کند. «آتش سرخ» داستان لئون (با بازی توماس شوبرت)، نویسنده‌ای خودخواه و دوست عکاسش فلیکس (با بازی لنگستون اویبل) را دنبال می‌کند که برای گذراندن تابستان به یک کلبه ایدئال می‌روند و برای جلب‌توجه نادیا (با بازی پائولا بیر) رقابت می‌کنند. «شعله‌ور» علاوه‌بر اینکه یک عاشقانه لذت‌بخش و سرگرم‌کننده است، استعاره‌ای گزنده برای نحوه نادیده‌گرفتن مداوم بحران اقلیمی و تمرکز بر دغدغه‌های فردی است.

فیلم‌های مستند

به لطف عصر استریم، اکنون امکان تماشای مستندهای عالی طبیعت نسبت به هر زمان دیگری بیشتر شده است. آنچه قبلاً به شبکه‌های آموزشی محدود می‌شد، اکنون در پلتفرم‌هایی مانند دیزنی‌پلاس، نتفلیکس، اچ‌بی‌او مکس و آمازون پرایم ویدئو و نیز پلتفرم‌های داخلی نظیر فیلم‌نت، فیلیمو و نماوا به‌سادگی در دسترس است. بااین‌حال، مانند هر ژانر دیگری، گزینه‌های متعددی وجود دارد که از بقیه متمایز هستند. بهترین مستندهای طبیعت چیزهای زیادی برای مخاطب دارند؛ از یادگیری در مورد قاره‌های مختلف و اقیانوس‌ها گرفته تا آموزش در مورد وضعیت حیوانات در سراسر جهان، تمام گوشه‌های دنیای طبیعی را پوشش می‌دهند.

زندگی بر سیاره ما (A Life on Our Planet) (۲۰۲۰)

دیوید اتنبرو (David Attenborough) را همه علاقه‌مندان محیط‌زیست می‌شناسند. مستند «زندگی ما در سیاره زمین» پس از انتشار، توجه گسترده‌ای را به خود جلب کرد. این اثر، آخرین پروژه دیوید اتنبرو، دانشمند ۹۴ساله و تاریخ‌دان مشهور طبیعت، است که برای تبلیغ آن و افزایش آگاهی به شبکه اجتماعی اینستاگرام پیوست و توانست در مدت زمانی بسیار کوتاه، به یک میلیون دنبال‌کننده دست یابد! «زندگی بر سیاره ما»، مستندی تکان‌دهنده و درعین‌حال امیدوارکننده است که در آن تغییراتی را که سیاره‌مان در طول زندگی اتنبرو تجربه کرده، بازتاب می‌دهد. اتنبرو علاوه‌بر اشاره به مشکلات، معتقد است هنوز برای جلوگیری از یک فاجعه می‌توانیم کارهایی انجام دهیم.

سیاره ما (Our Planet) (۲۰۱۹ تا ۲۰۲۳)

«سیاره ما» یکی دیگر از مستندهای سریالی اورجینال نتفلیکس است که این هم توسط دیوید اتنبرو روایت می‌شود. این مجموعه مستند طبیعت فوق‌العاده، نه‌تنها زیبایی و تنوع سیاره‌مان را نشان می‌دهد، بلکه حقیقت تلخ تأثیر انسان بر محیط‌زیست و تمام موجودات زنده را نیز آشکار می‌کند. هر قسمت مانند یک فیلم جداگانه است که بر یک زیستگاه طبیعی متفاوت تمرکز دارد: صحراها، اقیانوس‌ها، جنگل‌ها یا یخچال‌ها. این مجموعه نشان می‌دهد که چگونه هر یک از آنها تحت‌تأثیر تغییراقلیم قرار گرفته‌اند.

رژه پنگوئن‌ها (March of the Penguins) (۲۰۰۵)

«رژه پنگوئن‌ها» یکی از زیباترین فیلم‌های طبیعت برای تمام اعضای خانواده است که سفر سالانه پنگوئن‌های امپراتور را در قطب جنوب برای یافتن جفت مناسب خود به تصویر می‌کشد. این مستند تأثیرگذار به کارگردانی لوک ژاکه، کارگردان فرانسوی، به ما امکان می‌دهد زندگی پنگوئن‌ها را در یکی از سخت‌ترین زیستگاه‌های سیاره ببینیم. نسخه انگلیسی فیلم توسط مورگان فریمن، بازیگر معروف و پرآوازه هالیوود، روایت می‌شود.

 یخ در آتش (Ice on Fire) (۲۰۱۹)

«یخ در آتش» فیلم مستند دیگری است که توسط لئوناردو دی‌کاپریو و تهیه و روایت و توسط لیلا کانرز (Leila Conners) شده است. «یخ در آتش» مانند یک کلاس آموزشی برای کسانی است که می‌خواهند گرمایش جهانی را بهتر درک کنند. این فیلم روشنگرانه در مورد ذوب‌شدن یخچال‌های طبیعی سیاره و تأثیر این فرایند بر تغییراقلیم صحبت می‌کند. «یخ در آتش» با فراتر رفتن از روایت معمول، آینده امیدبخشی را نوید می‌دهد؛ زیرا روش‌های اثبات‌شده و راه‌حل‌های نوآورانه‌ای را ارائه می‌کند که می‌تواند به کاهش اثرات گرمایش جهانی کمک کند.

اقیانوس پلاستیکی (A Plastic Ocean) (۲۰۱۶)

«اقیانوس پلاستیکی» که در نتفلیکس موجود است، یکی از بهترین فیلم‌های طبیعت است که در مورد مسئله زباله‌های پلاستیکی صحبت می‌کند. تخمین زده می‌شود هشت میلیون تن پلاستیک در اقیانوس‌ها ریخته می‌شود که نه‌تنها به گیاهان و جانوران اقیانوس، بلکه به‌سلامت انسان نیز آسیب جدی وارد می‌کند. این فیلم، کریگ لیسون، روزنامه‌نگار، تانیا استریتر، غواص حرفه‌ای و یک تیم بین‌المللی از دانشمندان را در سفر به ۲۰ مکان مختلف در سراسر جهان دنبال می‌کند و حقایق تکان‌دهنده‌ای را در مورد وضعیت اقیانوس‌ها آشکار می‌کند.