اصفهان در نبرد میان تاریخ و توسعه

برخی معتقدند باستان‌شناسی شهری مانعی برای توسعه شهر است و ممکن است پروژه‌های عمرانی را متوقف کند. از طرفی نگرانی‌هایی درباره نبود توجه به آن در طرح جامع شهری اصفهان نیز وجود دارد. نظر شما در این مورد چیست؟

ازآنجاکه توسعه غالب در شهرهای ما مبتنی‌بر سنت‌ها، اندوخته‌های تاریخی و شناخت از جغرافیای سرزمین نبوده است، در دهه‌های اخیر مسیری را دنبال کرده‌ایم که اصلاح وضع کنونی آن از دیدگاه بسیاری از کارشناسان مانعی برای توسعه به‌شمار می‌آید. بنابراین، باید با شناخت تجربه شهرهای موفق و شناخت درست قابلیت‌های سرزمین تعریف جدیدی از توسعه ارائه داد که با نگاه رایج تفاوت زیادی دارد. طبیعتاً یکی از راه‌های اصلی ورود به این تعریف جدید استفاده از دانش باستان‌شناسی است که با نگاه جامع و بین‌رشته‌ای و با شناخت درست گذشته، مسیر آینده را برای ما ترسیم می‌کند. طرح جامع شهر اصفهان که پس از چند دهه در حال بازبینی است، اگرچه رویکرد جدیدی را در برنامه‌ریزی شهری رقم می‌زند، اما تاکنون به مقوله باستان‌شناسی شهری ورود پیدا نکرده است. این مهم نه‌تنها در طرح‌های جامع شهر اصفهان که در هیچ شهر دیگری جایگاهی نداشته‌ است و صرفاً بر مبنای هر آنچه آشکار بود، تصمیم‌گیری شده و می‌شود. بنابراین، اگر ادعا داریم یک طرح پیشرو برای شهر تدوین می‌کنیم و نگران شهر اصفهان هستیم، چاره‌ای جز نگاه عمیق به مقوله باستان‌شناسی شهری در طرح نداریم؛ چراکه چندین شهر به‌شکل لایه‌های باستان‌شناسی در زیر پوسته کنونی شهر پنهان شده است.  

در پروژه‌های توسعه شهری اصفهان، مانند ساخت مترو و میدان امام علی، لایه‌های باستان‌شناسی و آثار تاریخی از دست رفته‌اند، این لایه‌ها چه اطلاعاتی می‌توانستند برای شناخت تاریخ و هویت فرهنگی اصفهان به ما بدهند؟

زمانی که ما قصد ایجاد ارزش‌افزوده برای شهر داریم، اما به همان علتی که در سؤال قبل به آن اشاره کردم، با جایگاه درست تاریخ و جغرافیا و باستان‌شناسی آشنا نیستیم و نتیجه آن جز خسارت چیز دیگری نخواهد بود. نمونه‌های موردی که در سوؤال مطرح شد، مصداق بارز این نگاه غلط است که با نیت اصلاح هسته اصلی بافت تاریخی و تسهیل رفت‌وآمد ضررهای جبران‌ناپذیری به فرهنگ و گذشته شهر وارد آمد که به‌هیچ‌وجه قابل چشم‌پوشی نیست.

باتوجه‌به بازبینی طرح جامع شهری اصفهان، اگر این طرح بدون در نظر گرفتن نظرات کارشناسان باستان‌شناسی تصویب و اجرا شود، کدام بخش‌ها و پیشینه‌های تاریخی شهر اصفهان بیشتر تهدید می‌شود؟ به‌ویژه در کدام محدوده‌ها باید بیشتر مراقبت صورت گیرد؟

طبق قوانین جهانی، برای کل پهنه شهر از منظر باستان‌شناسی باید اهمیت یکسانی در نظر گرفته شود. ما نمی‌توانیم صرفاً محدوده‌ای را که بافت تاریخی می‌نامیم و به هر بهانه‌ای اقدام به کوچک کردن آن می‌کنیم، واجد ارزش مطالعات باستان‌شناسی در نظر بگیریم و دیگر نواحی را از این مهم فراموش کنیم. طبیعتاً وجود رودخانه دائمی زاینده‌رود، زیست هزاران‌ساله در کنار آن و شواهد مکتوب، امتیاز بالایی برای تمامی پهنه شهری اصفهان در مطالعات باستان‌شناسی رقم زده است. به همین جهت، باید برنامه‌ریزی و شکل‌گیری یک نظام کارآمد تهدیدها را جهت شناخت گذشته شهر و فهم دانش گذشتگان به فرصت تبدیل کرد. 

در پروژه‌هایی مانند میدان امام علی، مترو و دیگر پروژه‌های شهری اصفهان که شناسایی آثار باستانی انجام شده است، چرا صدای اعتراض باستان‌شناسان برخلاف فعالان میراث فرهنگی به‌درستی شنیده و منجر به توقف پروژه‌ها نشد؟

به‌نظر من این موضوع به دو عامل اصلی برمی‌گردد. اول اینکه خود اداره‌کل میراث‌فرهنگی در برخی موارد به‌اندازه کافی به اهمیت حفاظت از بناها و شواهد مدفون توجه نکرده و متأسفانه این اتفاق‌ها با تأیید اداره‌کل صورت گرفته است. نمونه عینی آن پروژه بازار خورشید است که با ۱۰ متر گودبرداری در زیرزمین و در مجاورت مسجد جامع منجر به محو شواهد بسیار زیادی شده است و هیچ مکتوباتی از آن در دست نیست. عامل دوم، تأثیرات اقتصادی پروژه‌های کلان شهری و منافع مالی آن است که منجر به چشم‌پوشی از مسائل حوزه میراث می‌شود. این واقعیتی است که در پروژه‌های کلان شهری معمولاً صدای فعالان باستان‌شناسی در برابر بهره‌برداری‌های اقتصادی کوتاه‌مدت چندان تأثیرگذار نخواهد بود.

در بسیاری از موارد، حتی اگر کاوش صورت گرفته باشد، تنها درصد کمی از فضای پروژه مورد بررسی قرار گرفته است. به‌طور مثال، در پروژه‌های میدان امام علی در این تغییراتی که چند ۱۰ هکتار را شامل می‌شد در مطالعات باستان‌شناسی تنها به چند ترانشه اکتفا شد و جالب آنکه در همین ترانشه‌ها نیز شواهدی به‌دست آمد، اما به‌بهانه احیای میدان سلجوقی از میان رفت.

کشورهای پیشرو قوانین قاطع و قابل اجرایی دارند که از محوطه‌های باستانی در برابر تهدیدات پروژه‌های توسعه شهری محافظت می‌کند. در کشور ما، آیا چنین قوانینی وجود دارد که بتواند از آثار باستانی در برابر تأثیرات پروژه‌های توسعه شهری جلوگیری کند؟ اگر خیر، آیا نیاز به تصویب قوانین جدید و قوی‌تر در این زمینه احساس می‌شود؟

قطعاً قوانین موجود در کشور ما به‌طور کامل به‌روز نشده‌اند. برخی از این قوانین قدیمی هستند و به‌لحاظ اجرایی، امکان استفاده از آنها در پروژه‌های بزرگ و توسعه شهری محدود است. شکی نیست که ضرورت تغییر و اصلاح قوانین میراث بیش از هر زمان دیگری وجود دارد، اما در همین قوانین فعلی هم امکان کار و فعالیت‌های باستان‌شناسی وجود دارد. اداره‌کل میراث‌فرهنگی و کسانی که در این حوزه تخصص دارند، به‌اندازه کافی ظرفیت آن را دارند که بتوانند با دیگر ارگان‌ها و نهادها ارتباط برقرار کنند و آنها را قانع کنند که برای حفاظت از گذشته‌ شهر باید اقدامات لازم در حوزه باستان‌شناسی انجام شود. برای مثال، در پروژه‌های عمرانی مانند سدسازی، به‌طور طبیعی، وزارت نیرو می‌داند که باید بررسی‌ها و کاوش‌های باستان‌شناسی انجام شود و این مسئله جا افتاده است. هرچند که در این زمینه نقدهایی هم وجود داشته باشد، این موضوع در پروژه‌های عمرانی بزرگ به‌نوعی پذیرفته شده است. اما در پروژه‌های شهری، متأسفانه هنوز این‌گونه نگاه‌ها وجود ندارد و برای تغییر این رویکرد و مطرح شدن این مسائل در طرح‌های توسعه شهری نیاز به تلاشی مضاعف هستیم.