حلقۀ گم‌شدۀ مقابله با آتش‌سوزی جنگل‌ها

معمولاً اواخر فصل بهار و تابستان در برخی از مناطق جنگلی و مراتع، آتش‌سوزی‌های گسترده‌ای در پوشش‌های گیاهی موجود در عرصه‌های منابع طبیعی اتفاق می‌افتد. بررسی‌های كارشناسی نشان می‌دهد این آتش‌سوزی‌ها عمدتاً در جنگل‌ها، تفرج‌گاه‌ها، مراتع و در برخی موارد خاص تالاب‌ها را درگیر خود می‌کند.

آتش‌­سوزی در منابع طبیعی و جنگل‌ها محصولی است كه عوامل مختلفی در آن تأثیر دارند. این عوامل در كنار هم قرار می‌­گیرند تا یك شعله كوچك تبدیل به یك آتش‌­سوزی گسترده در سطح یك جنگل شود. در بسیاری از موارد بی‌احتیاطی عامل اصلی بروز ‌آتش‌سوزی‌های گسترده در این‌گونه فضاها است كه عمدتاً قابل‌پیشگیری است. نمونه‌ای از این موارد شامل؛ انداختن فیلتر سیگار روشن، روشن كردن آتش‌ برای پخت غذا، دفن و دپوی پسماند‌ها در جنگل‌ها و تخمیر آن طی سالیان متمادی، تولید گاز متان و ایجاد آتش‌سوزی و همچنین رها کردن پسماند‌هایی مانند بطری‌های شیشه‌ای و پلاستیکی كه می‌تواند به‌صورت ذره‌بین عمل کرده و باعث بروز آتش‌سوزی شوند. در برخی موارد نیز کشاورزان و باغداران با آتش زدن بقایای محصول خود درزمینهٔ ای کشاورزی که با اهداف مختلفی ازجمله گسترش اراضی زراعی هم‌جوار جنگل‌ها و مراتع  و تقویت خاک  انجام می‌شود، می‌توانند زمینه‌ساز بروز آتش‌سوزی در محیط‌زیست شوند.

مطالعات جدید انجام‌شده توسط پژوهشگران مرکز جهانی “تغییرات اقلیمی طبیعت”، نشان می‌دهد که گرمایش زمین و کاهش میزان بارندگی نیز نقش مهمی در بروز آتش‌سوزی‌های طبیعی دارد.

از سوی دیگر در سال‌هایی كه میزان بارش‌ها و نزولات آسمانی مناسب باشد بالطبع رشد فزاینده پوشش گیاهی در مراتع را موجب شده ازاین‌رو با افزایش دما و خشك شدن پوشش گیاهی، نگرانی‌هایی در خصوص وقوع آتش‌سوزی در این فضاهای و گسترش آن به علت افزایش حجم ضایعات آتش‌گیر به مراكز جمعیتی شهرها و روستا وجود خواهد داشت.

حال با توجه مطالب عنوان‌شده و آمار بالای آتش‌سوزی در جنگل‌ها و خسارات سنگین آن بر پوشش‌های گیاهی كه به‌عنوان سرمایه‌های اکوزیستی هر كشور محسوب می‌شود جای این سؤال باقی است كه بهترین راهكار برای كنترل و مقابله با وقوع و بروز این حادثه چیست؟

برای پاسخ به این سؤال و كنكاش درزمینهٔ عوامل و دلایل آن می‌توان موضوعات مختلفی را طرح کرد. دراین‌بین اقدامات و فعالیت‌هایی كه در قالب برنامه‌های پیشگیری می‌تواند برنامه‌ریزی و اجرایی شود به‌عنوان حلقه اصلی در مدیریت و كنترل آتش‌سوزی جنگل‌ها و پوشش‌های گیاهی كشور است و راه‌کارهای اجرایی آن نیز در دست افراد و سازمان­های مختلف است و بخش مهمی نیز بر عهده مردم است.

برنامه پیشگیری و مقابله با آتش‌سوزی

امروزه در اكثر كشورهای دنیا اقدامات پیشگیری از اولویت بالایی برخوردار است. متخصصان این حوزه با به‌کارگیری از دانش مدیریت بحران همچنین استفاده از فنّاوری‌های نوین اقدام به كنترل حوادث آتش‌سوزی در جنگل‌ها نموده‌اند. ابتدا لازم است به وضعیت آسیب‌پذیری جنگل‌های ایران ازنظر وقوع آتش‌سوزی اشاره داشته باشم سپس اقدامات موردنیاز را عنوان می‌کنیم.

اكثر جنگل‌های ایران در مناطقی دور از دسترس قرار داشته (ازجمله شمال كشور) كه این امر موجب كاهش بازدهی عملیات اطفاء دسترسی خودرو و نیروهای آتش‌نشانی به منطقه می‌شود و مشكلاتی را برای نیروهای امدادی و عملیاتی در این خصوص به وجود می‌آورد.

تجهیزات و امكانات موردنیاز جهت كنترل آتش‌سوزی در حد مطلوب و مناسب موجود نیست لذا واكنش سریع و به‌موقع برای كنترل آتش با مشكل مواجه خواهد شد.

در برخی مواقع آتش‌سوزی جنگل‌ها عمدی و باانگیزه‌های مختلف است كه نیاز به بررسی و پیگیری توسط مراجع قانونی مربوطه است.

استفاده بی‌رویه و نامناسب روستاییان، دامداران، کوچ‌نشینان از مناطق جنگلی به‌عنوان زمین كشاورزی، برداشت هیزم و … ضمن از بین رفتن پوشش گیاهی احتمال بروز آتش‌سوزی را بالا می‌برد.

با توجه به موارد فوق موارد ذیل می‌تواند در پیشگیری و كنترل آتش‌سوزی در جنگل‌ها مفید واقع شود:

۱. انجام مطالعات به‌منظور پایش وقوع آتش‌­سوزی در جنگل‌های مختلف و شناسایی مناطق پرخطر همچنین ایام خاص وقوع آتش‌­سوزی به‌منظور تدوین برنامه كنترل آتش‌­سوزی متناسب با آن. 

۲. ایجاد برج‌های ثابت دیدبانی و كشیك در مناطقی كه جنگل‌ها در مجاورت شهرها و روستاها می‌باشند. در این خصوص استفاده از دوربین‌های امنیتی نیز مفید خواهد بود.

۳. با توجه به اینکه در سال‌های اخیر یکی از علت‌های اصلی آتش‌سوزی‌ها در مراتع و جنگل‌های کشور، حریق‌های انسان‌ساخت و عمدی بوده است، ضرورت دارد موضوع آسیب‌شناسی این موضوع در اولویت قرار گیرد.

۴. پیش‌بینی گروه‌های ویژه به‌منظور شناسایی نقاط بحرانی و اقدامات مراقبتی از عرصه‌های جنگلی و مراتع؛

۵. تدابیر مدیریتی و اجرایی لازم برای رعایت اصول نگهداری فضای سبز به‌ویژه پاک‌سازی علف‌های هرز و جمع‌آوری آن به‌منظور پیش‌گیری از آتش‌سوزی اتخاذ شود.

۶. در پارک‌های جنگلی داخل و حاشیه شهرها كه به‌صورت دست كاشت است باید در مرحله طراحی،  شكل هندسی محیط از منظر جداسازی برای اطفاء حریق مدنظر قرار گیرد زیرا امروزه یكی از اصلی‌ترین روش‌های اطفاء حریق در فضای جنگلی جداسازی است و به‌نوعی محیط زون‌بندی شود.

۷. پیش‌آگاهی، اقدامات پیشگیرانه و آمادگی لازم به‌منظور کشف و اطفاء حریق احتمالی در عرصه‌های طبیعی و ارتقاء سطح هماهنگی مدیران ستادی با مجریان دستگاه‌های ذی‌ربط ازجمله اقدامات مهم است كه باید در دستور كار دستگاه‌های متولی در سطح استانی و محلی قرار گیرد.

۸. رصد وضعیت جوی و بررسی متداول میزان درجه حرارت هوا، جهت و میزان وزش باد، رطوبت همچنین؛ پایش مستمر حجم پوشش گیاهی و روند افزایش سطح علفزارها ازجمله تمهیدات مهم برای پیشگیری از وقوع آتش‌سوزی در جنگ‌ها و مراتع می‌تواند باشد.

۹. برنامه‌ریزی در حوزه آموزش عمومی مردم برای حفاظت از منابع طبیعی در این خصوص استفاده از ظرفیت رادیو و تلویزیون برای اطلاع‌رسانی، انتشار اطلاعیه و اخطاریه‌های مرتبط با آتش‌سوزی جنگل‌ها و مراتع بسیار مفید خواهد بود.

در پایان لازم به ذكر است؛ با توجه به لزوم حفاظت از عرصه‌های منابع طبیعی، ضرورت دارد ضمن به‌کارگیری تمهیدات مدیریتی و فنی موردنیاز برای پیشگیری از وقوع، آمادگی لازم به لحاظ تأمین نیروی انسانی آموزش‌دیده همچنین تجهیزات و ماشین‌آلات موردنیاز اطفای آتش‌سوزی در اولویت قرار گیرد همچنین كلیه اقدامات با در نظر گرفتن مسئولیت‌ها و سطح‌بندی تعیین‌شده در قانون مدیریت بحران كشور و همچنین تدابیر حفاظتی و پیشگیرانه سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری كشور، صورت پذیرد.