زمزمه‌هایی برای تحدید اختیارات سازمان‌های مردم نهاد مدتی است که شنیده می‌شود. در چند هفته اخیر به نظر می‌آمد که همه چیز در حد یک گوشزد ساده است اما هرچه که زمان جلوتر رفت، مساله پیچیده‌تر شد و سازمان‌هایی که متشکل از داوطلبان مردمی بودند از آینده بیش از قبل ترسیدند. به‌گفته یک منبع آگاه ماجرا از مکاتبه با چند سازمان مردم نهاد در منطقه 12 شهرداری تهران آغاز شد. تشکل‌هایی که هر کدام سال‌ها است در منطقه‌ای پر آسیب فعالیت می‌کنند. انتشار خبر درخواست انحلال جمعیت امام علی از سوی وزارت کشور بر نگرانی‌ سازمان‌های مردم نهاد افزوده است.بررسی‌های «پیام‌ما» نشان می‌دهد چند انجمن که در حوزه آموزش کودکان کار در منطقه 12 فعالیت می‌کنند، چندی پیش اخطار گرفتند و از آن‌ها درخواست شده بود تا به کارشان پایان دهند. علی‌محمد سعادتی، شهردار منطقه 12 در گفت‌وگو با خبرنگار روزنامه «پیام‌ما»، خبر را تایید می‌کند و می‌گوید: «اخطار به سمن‌ها را من هم شنیده‌ام اما نه در رابطه صدور مجوز نه نوع فعالیت و نه صلاحیت آن‌ها شهرداری دخالتی ندارد و مرجع صادر کننده مجوز آن‌ها عموما وزارت کشور و بهزیستی است. درباره چند و چون ماجرا توضیحی به ما داده نشده است.» او درباره این‌که چه کسی برای فعالیت سازمان‌های مردم نهاد محدودیت ایجاد کرده و علت این اخطارها چیست و چه قدر جدی است؛ اظهار بی‌اطلاعی کرد.

سابقه حضور سمن‌ها در ایران

سابقه حضور سازمان‌های مردم نهاد در ایران شاید به حضور گعده‌‌ها در مساجد و تکایا بازگردد. پیش از سال 84 که آیین‌نامه تاسیس و فعالیت سازمان‌های غیردولتی تصویب شود، مردم عادت کردند که خودشان در محله‌هایشان گعده درست کنند و برای مشکلاتشان راه‌حل پیدا کنند. این گروه، انجمن‌های توسعه محلی بودند که در منطقه‌ای خاص شکل گرفته بودند که در منطقه یا محلی گرد هم جمع می‌شدند و برای توسعه فعالیت می‌کردند، شاید هم این گعده‌ها را بتوان از نوع انجمن‌های مشترک‌المنافعی دانست که به واسطه داشتن ویژگی‌های یکسان گرد هم جمع می‌شدند. حضور ان‌جی‌اوها در دنیا نیز سابقه‌ای طولانی مدت دارد. یکی از مهم‌ترین سازمان‌های مشتکل از داوطلبان که دولت هیچ دخالتی در اداره آن‌ها ندارد، صلیب سرخ جهانی است که در سال 1863 تاسیس شد. سازمان‌های مردم نهاد در دنیا نیز پرتعداد شدند، سال 1995 تعداد آن‌ها بالغ بر 29 هزارتا تخمین زده شد. در سال‌های اخیر بسیاری از این سازمان‌های مردم نهاد در تهران تجمع کردند. منطقه 12 تهران، محدوده دروازه غار، لب خط و میدان شوش، محدوده‌ای مملو از سازمان‌های مردم نهادی است که عموما در حوزه کاهش آسیب اجتماعی فعالیت می‌کنند.

نباید به NGO بگوییم، چه کنند

تجمیع موسسات مردم نهادی که کارشان توانمندسازی زنان یا کودکان کار در منطقه 12 بود، همواره باعث بروز هجوم انتقاداتی شده بود. با این‌که هنوز به طور رسمی اعلام نشده است نامه اخطار از طریق کدام نهاد به سازمان‌های مردم نهاد داده شده و محتوای آن چیست، بسیاری تخمین می‌زنند که شاید مشکل بسامد بالای سازمان‌های مردم نهاد در این منطقه باشد. مالک حسینی، رئیس سازمان مشارکت و رفاه و خدمات اجتماعی شهرداری تهران پیشتر درباره این انتقاد به خبرنگار ما گفته بود: «همه این‌ها یک سعه صدر و صبوری خاصی می‌خواهد، ما در یک دوره گذار قرار داریم؛ خیلی‌ها این را یک نقطه منفی می‌دانند و می‌گویند مثلا 200 تشکل در فلان محله کار می‌کنند، خب چه اشکالی دارد؟ کار کنند. اگر بحث این است که چرا نمی‌روند جاهای دیگر کار کنند، خب این سمن دوست دارد که اینجا کار کند(این به فلسفه وجودی سمن‌ها برمی‌گردد) ما نمی‌توانیم برای NGO تعیین کنیم که کجا کار کند یا چرا فلان کار را می‌کند، گاهی اوقات به اشتباه این نگاه شاید بالا به پایینی که از قدیم‌ها وجود داشته که مدیران فکر می‌کنند آن‌ها تشخیص بهتری می‌دهند که این NGOها چه‌کار کنند؛ این سمن دوست دارد که فقط در محله هرندی کار کند و ما اصلا نباید محدودیتی بگذاریم؛ اگر ما اجازه دهیم خودش ساز‌و‌کارش را پیدا می‌کند. یک سمن زمانی می‌تواند زنده بماند که موضوعی که دارد بابت آن خدمت می‌دهد و آن گروه هدفی که دارد پذیرش و همراهی داشته باشد؛ اگر مسیر اشتباهی را برود به یک شرکت و یا یک موسسه غیر دولتی یا یک پیمانکار تبدیل می‌شود و این یعنی از آن چرخه خود به خود خارج می‌شود. زمانی می‌تواند باشد که این تعامل و این ارتباط موثر را با مردم داشته باشد. پس ما نباید به این موضوع ورود کنیم و من اصلا اعتقادی به این موضوع ندارم که به سمن‌ها بگوییم، شما باید چه کنید.»

این‌بار نوبتجمعیت امام علی(ع) است

دو روز پیش اما خبر از درخواست وزارت کشور برای انحلال جمعیت امام علی (ع) هم آمد.
خبری که برای مردم شوکه‌کننده بود اما برای فعالان سازمان‌های مردم نهاد تازگی نداشت. آن‌ها که پیشتر خبر بازداشت مدیرعامل و تعدادی از اعضای این جمعیت را به خاطر می‌آوردند، این‌بار شنیدند که این سازمان متشکل از 10 هزار نیروی داوطلب قرار است برای همیشه منحل شود. طبق ابلاغیه‌ای که به دست مدیران این جمعیت رسیده است جلسه رسیدگی به این موضوع دوازدهم اسفند ماه جاری است. جمعیت امام علی (ع) یکی از بزرگترین موسسات مردم نهاد در ایران است که بیش از بیست سال پیش فعالیت رسمی خود را با کسب مجوز از وزارت کشور آغاز کرده و در زمینه معضلات اجتماعی با تمرکز بر مسائل مربوط به کودکان فعالیت می‌کند. بالغ بر دو دهه از فعالیت این جمعیت در ایران می‌گذرد و در حال حاضر بالغ بر 6 هزار کودک تحت پوشش این جمعیت هستند و در بیش از 40 مرکز این جمعیت با نام «خانه ایرانی» در محلات حاشینه‌نشین سراسر کشور به خدمات‌رسانی مشغولند که اتفاقا یکی از این خانه‌ها در منطقه 12 شهرداری تهران قرار داد. بسیاری از سازمان‌های مردم نهاد اکنون این نگرانی را دارند که تعطیلی و اخطار این‌بار به تمام سازمان‌های مردم نهاد تسری پیدا کند. سیامک زند‌رضوی، جامعه‌شناس اما درباره این تعطیلی‌ها تحلیل متفاوتی دارد. او به «پیام‌ما» می‌گوید: «سه قدرت در جامعه در حال حاضر در چالشند، شامل دولت و نهادهای دیگر، قدرت بازار و قدرت جامعه مدنی است. وضعیتی که جامعه مدنی و جنبش‌هایی که در آن فعال هستند، دارد، مثل جنبش کارگری، جنبش زنان، جنبش بازنشستگان و دانشجویی و … این جنبش‌ها در جامعه مدنی تنها قدرتی دارند تشکل‌هایشان است که می‌توانیم بخشی را به نام سمن‌ها یا سازمان‌های مردم نهاد بشناسیم.» به گفته زندرضوی برخی جریان‌های قدرت می‌کوشند کار جامعه مدنی را یکسره کنند‌ یعنی جنبش‌های اجتماعی را به کمک منحل کردن تشکل‌ها به عقب برانند که منازعه برای دو قدرت باقیمانده ساده‌تر حل و فصل شود. اما این‌که در این چالش چه قدر ممکن است موفق شوند به توان ساماندهی جامعه مدنی بستگی دارد. از نظر زندرضوی جمعیت امام علی در جریان تضعیف سازمان‌های مردم نهاد تنها نخواهد بود و ممکن است بعد از این نوبت به ایجاد محدودیت برای فعالیت‌های سایر سازمان‌های مردم نهاد هم برسد.