سیری در زندگی سیاسی دکتر مظفر بقایی کرمانی/ مرد هزار چهره!

علیجان غضنفری
با روی کار آمدن دولت ملی دکتر مصدق و ایجاد فضای شورانگیزی که در پی ملی شدن صنعت نفت حال و هوای سیاسی ایران را در بر گرفته بود، مخالفان نهضت نیز بیکار ننشسته و حادثه افرینی های خاص خود را داشتند. از یک سو حزب توده با تاکتیک«میتینگ های ناگهانی» در سر چهاراه ها و مراکز تجمع جو را متشنج نموده و به زد و خورد می کشانید و از دیگر سو «نفتی های انگلیسی» یا «توده ای های قلابی» که مأمور دولت انگلیس بودند دولت را در اداره امور ناتوان جلوه می دادند.
احزاب هوادار جبهه ملی هم هیچ کدام – به جز تا اندازه ای «حزب ایران» در قد و قامت یک حزب قوی مانند حزب توده نبودند که توانایی تسلط بر امور را داشته باشند. در نتیجه در اواخر اردیبهشت 1330 دکتر مظفر بقایی کرمانی که در آن روزها یکی از پرشورترین طرفداران دکتر مصدق بود«حزب زحمتکشان» را کمی پس از روی کار آمدن او و برای یاری نهضت ملی تأسیس نمود. پیش از آن دکتر بقایی عده ای از جوانان بازاری و پیشه ور و دانشجو را به صورت «سازمان نظارت برای آزادی انتخابات» و«نگهبانان آزادی» پیرامون خود گرد آورده بود و این جوانان نقش فعالی در انتخابات دوره شانزدهم مجلس و جنبش ملی کردن نفت انجام دادند. بقایی هسته اولیه حزب زحمتکشان را با همین ها تشکیل داد. اما در ابتدا این حزب توانایی آن را نداشت که با قدرت تشکیلاتی و دستگاه تبلیغاتی گسترده حزب توده رقابت کند. اما ورود«خلیل مکی» ایدئولوگ برجسته و مردی با تقوای سیاسی لازم به روزنامه شاهد که ارگان حزب زحمتکشان بود و برخورد عقاید و آرای کسانی که دانش سیاسی لازم را داشتند، حزب زحمت کشان را بر سر زبان ها انداخت. اما متأسفانه دیری نپایید بقایی که به تقوای سیاسی اعتقادی نداشت و در رسیدن به مقصود به قاعده «هدف؛ وسیله را توجیه می کند» معتقد بود تا جایی که گاه به شیوه های ماکیاولیستی هم متوسل می شد و همن موجب جدا شدن «ملکی» از وی شد.
حاج محمد صنعتی که سال ها با او رفاقت داشته می گوید:«بقایی شخصیت عجیبی بود. هرگز به مطامع مادی آلوده نشد. در اوج فعالیت های سیاسی اش که گاه در سرنوشت کشور تأثیر می گذاشت هیچ گاه ساده زیستی را رها نکرد. تمام دارایی او در تهران خانه کوچکی بود پشت بهارستان. و همه وسایل این خانه عبارت بود از یک تخت سفری یک نفره، یک کمد لباسی، یک بخاری چکه ای با بساط چای مختصر و یک کتابخانه . او هرگز ازدواج نکرد و تمام سال های پرشور سیاسی اش را در همین خانه مجردی زیست.»
بقایی اما در پیشبرد اغراض سیاسی تبدیل به آدم دیگری می شد. بی رحمانه به مخالفین سیاسی خود حمله می کرد و گاه از حذف فیزیکی رقیب هم فروگذار نمی کرد. چنان که خوانده اید با آن که حزب زحمتکشان دکتر بقایی به سرعت گسترش یافت و به صورت بزرگ ترین، متشکل ترین، فعال ترین و مبارزترین سازمان جبهه ملی در آمد اما زمان زیادی نگذشت که به واسطه چند اختلاف کوچک غیر سیاسی راه خود را از مصدق جدا کرده و به صورت یکی از مخالفان جدی دولت ملی در آمد و در این مخالفت تا جایی پیش رفت که در ربودن «سرلشکر افشار توس» رییس پلیس دولت دکتر مصدق و اختفا و قتل ناجوانمردانه وی نقش اصلی را بر عهده داشت و جبهه ملی این ضربه تاریخی را هیچ گاه فراموش نکرد. زیرا او بود که با آگاهی از نقاط ضعف یار دیرینه خود توانست دولت وی را ناتوان و بی اعتبار جلوه داده و غیر مستقیم استعمارگران کهنه و نو – انگلیس و آمریکا- را به براندازی دولت ملی قانع نماید. همچنان که نقش اول اراذل و اوباش حزب وی در بعد از ظهر روز 28 مرداد 32 در زادگاه بقایی در شهر کرمان و کشتن مظلومانه «سرگرد سید محمود سخایی» رییس پلیس طرفدار نهضت ملی در کرمان نیز هیچ گاه فراموش نخواهد شد.
در سال های پس از کودتا نیز دکتر بقایی به جز شخص شاه، هیچ کس از حملات تند و خردکننده اش در امان نبود. عده ای معتقدند طرفداری اش از شاه به این علت بود که توقع داشت تا شاه از او برای نخست وزیری و تشکیل کابینه دعوت کند. اما گویی محمدرضا پهلوی هم از عقاید ماکیاولیستی بقایی وحشت داشت. زیرا در چند مقطع درباره بقایی گفته بود:«بقایی ممکن است در بحران های سیاسی شخصیت مفیدی باشد. لیکن برای تشکیل کابینه یک کابوس واقعی است.»
محمدرضا پهلوی البته در روزهای تزلزلش در سال 57 به یاد بقایی افتاد؛ اما این سیاستمدار پیر، زرنگ تر از آن بود که خود را در چاهی بیندازد که رژیم در حال سرنگونی درون ان بود. وی از نهضت اسلامی طرفداری کرد؛ اما مانند دوست هم حزبش «حسن آیت» نتوانست به این طرفداری ادامه دهد. عمر مظفر بقایی کرمانی در سال 1364 در زندان به پایان رسید.