پارک لاله که در دل شهر تهران قرار گرفته، قدمتی بیش از ۵۰ سال دارد. رضاشاه در این محل میدان بزرگ اسب‌دوانی را برای ارتش ایجاد کرد، اما در دهه ۴۰ شمسی این میدان به بوستانی برای استفاده عموم مردم تبدیل شد. این بوستان با گیاهان متنوعی مانند سرو نقره‌ای، چنار، بلوط، ژینکگو و ماهونیا که در خود جای داده، فضایی سرسبز و خنک‌تر از مناطق اطراف ایجاد کرده است؛ جایی که شهروندان برای فرار از گرمای سوزان به آن پناه می‌برند.

اما این روزها، در اوایل تابستان ۱۴۰۵، هنگامی که در این پارک قدم می‌زنی، به‌خصوص پس از گذر از ورودی‌های بوستان، انگار وارد پاییز شده‌ای. برگ‌های زرد و نارنجی همه‌جا روی زمین پراکنده‌اند. بعضی از درختان هم با آنکه برگ‌هایشان نریخته، زرد یا نارنجی شده‌اند و اگر هم سبزند، خسته و پژمرده به نظر می‌رسند. البته هنوز درختان سرسبز در پارک دیده می‌شوند، اما خزان تابستانه برخی درختان و به‌خصوص چنارها، از مشکلی جدی خبر می‌دهد.

درباره این موضوع تلاش کردیم با کارکنان پارک، که هر روز شاهد وضعیت درختان هستند، صحبت کنیم تا بدانیم چرا بوستانی که در اوایل تابستان باید سرسبز و سرحال باشد، به این شکل درآمده است. از میان آنها، چند نفر حاضر شدند بدون درج نام، درباره برگ‌ریزان و خشکی درختان صحبت کنند.

خرابی پمپ، کمبود آب، نیرو و دستمزد

آنها دلایل متعددی را برای این خشکی برشمردند. اولین نفر، که پسر جوانی است، می‌گوید: «آب برای مدتی کاملاً قطع بود. همین هم کار درختان را ساخت و باعث شد برگ‌هایشان زرد شود و بریزد. از آن پس هرچه به این درختان آب می‌دهند، به حال اول خود برنمی‌گردند.»

او ادامه می‌دهد: «البته در پارک تعدیل نیرو هم داشته‌ایم و تعداد کارگران کم و وظایف افراد باقی‌مانده زیاد شده است. دیگر به کارگر رسیدگی نمی‌شود و لباس، دستکش، چکمه، بیل و وسایل ضروری را به آنها نمی‌دهند. مدیریت پارک قبلاً خیلی به اینجا می‌رسید، اما حالا مدتی است که اصلاً به پارک توجهی ندارند.»

دیگری که پیرمردی با موهای سفید است، می‌گوید: «آب کم است. چاه‌ها یا خشک شده‌اند یا کم‌آب هستند. آب جاری هم وجود ندارد.»
فردی دیگر هم که سابقه‌ای طولانی در رسیدگی به فضای سبز دارد، می‌گوید: «پمپ اصلی پارک بین یک تا دو هفته خراب بود و به‌تازگی تعمیر شده است. یکی از پمپ‌های فرعی در بخش دیگری از پارک نیز دو، سه روز است که خراب شده و مشغول تعمیر آن هستند.» او در ادامه حرف همکار خود را تأیید می‌کند که تعداد نیروها کم شده و نسبت به گذشته به یک‌دوم یا حتی کمتر رسیده است. «این کارگرانی که باقی مانده‌اند، حقوق‌شان با تأخیر زیاد پرداخت می‌شود؛ برای همین افراد انگیزه زیادی برای کار ندارند. همچنین حجم کار آن‌قدر زیاد شده که ترجیح می‌دهند برای کار به جای دیگری بروند.»

اگر رسیدگی نشود، درختان پارک به مرور از بین می‌روند

«هومن روان‌بخش»، عضو هیئت‌علمی مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور، درباره خشکی این درختان می‌گوید: «اصلاً نمی‌توان این نوع خشکی را به بیمار بودن درختان نسبت داد. در واقع زردی و خشکی برگ این درختان ناشی از واکنشی فیزیولوژیک به کمبود آب است. در زمان تنش آبی، درختان با از دست دادن برگ، سطح تبخیر را کاهش می‌دهند تا آب کمتری از دست بدهند. اما اگر این تنش ادامه یابد، به‌تدریج درخت کاملاً خشک می‌شود.»

در بخش دیگری از این بوستان، خشکی شدیدتری حاکم است؛ جایی که هم چمن، هم چنارها و هم حتی درختچه «لگستروم» (یا یاس هلندی) که مقاوم به خشکی است، برگ‌های زرد و پژمرده دارد. روان‌بخش در این‌باره توضیح می‌دهد: «این خشکی حاصل سه روز یا یک هفته بی‌آبی نیست. این لگستروم حداقل دو هفته است که آب نداشته، زیرا این درختچه به خشکی مقاوم است و به این راحتی دچار تنش آبی نمی‌شود. انگار این بخش به‌طور کامل رها شده است. حتی اگر پمپ‌ها خراب بوده، می‌توانستند با تانکر آب بیاورند تا گیاهان آسیب شدیدی نبینند.»

این متخصص جنگل همچنین بارش‌های ناکافی در بهار را یکی دیگر از دلایل این خشکی می‌داند: «بارش‌های تهران به‌شدت کاهش یافته است. تهرانی که باید در بهار حداقل ۶۰ تا ۷۰ میلی‌متر بارندگی داشته باشد، امسال در بهار بین ۱۵ تا ۲۰ میلی‌متر بارندگی داشته است. در سال‌های گذشته در این فصل تا اوایل اردیبهشت حتی به درختان آب نمی‌دادند و اتفاقی هم نمی‌افتاد، چون بارندگی آن را جبران می‌کرد. اما امسال هم پاییز و زمستان و هم بهار کم‌بارش بوده و با وجود تکرار بارندگی، این بارش‌ها غیرموثر بوده‌اند.»

«حسن ملکشی»، عضو هیئت‌علمی بخش تحقیقات مؤسسه تحقیقات گیاه‌پزشکی نیز معتقد است این گیاهان به دلیل گرمای شدید هوا و کمبود آب دچار تنش خشکی شده‌اند. او می‌گوید: «اگر این تنش خشکی در سال‌های آینده تکرار شود، به سربرداری و در نهایت خشک‌شدن کامل درختان چنار منجر می‌شود. حتی اگر همین الان به درختان رسیدگی شود، این خشکی اثر خود را گذاشته و درخت را ضعیف کرده است. برای جلوگیری از رخ دادن چنین اتفاقی باید از ایجاد تنش جلوگیری شود. برای این کار لازم است درختان به‌طور منظم آبیاری شوند، به آنها کود کمپوست داده شود و همچنین میان ریشه و تاج هوایی درختان تناسب برقرار شود.»

با پیگیری فعالان محیط‌زیست و کارشناسان این حوزه و همیاری برخی مسئولان، آبیاری بوستان دوباره آغاز شده است. اما کارشناسان و فعالان مطمئن نیستند این آبیاری صرفاً نمایشی است یا قرار است این روند ادامه پیدا کند.