بحران آب در حال جابه‌جایی است

درحالی‌که تهران برای جبران کم‌آبی، بیش از گذشته به منابع آبی اطراف خود وابسته شده، نشانه‌های فشار بر سد «طالقان» و مناطق پایین‌دست آن روزبه‌روز آشکارتر می‌شود؛ از عقب‌نشینی محسوس آب سد، نگرانی کشاورزان و ساکنان محلی درباره کاهش حقابه‌ها و… نشانه‌های آشکار همان الگوی تکرارشونده‌ای هستند که پیش‌تر در حوضه‌های آبی ارومیه یا زاینده‌رود تجربه کرده بودیم.

تهران تشنه‌تر؛ بحران فقط از یک حوضه به حوضه دیگر منتقل می‌شود؟

در ظاهر، سال آبی جاری برای ایران سال بدی نبوده است. گزارش‌های رسمی نشان می‌دهد میزان بارش‌ها نسبت به سال گذشته بیش از ۷۰ درصد افزایش‌یافته و حتی پیش‌بینی می‌شود سال آبی جاری در نهایت با حدود ۵ درصد بارندگی بیشتر نسبت به میانگین بلندمدت به پایان برسد. اما پشت این آمار امیدوارکننده، یک واقعیت نگران‌کننده پنهان مانده است: حوضه‌های تأمین‌کننده آب تهران همچنان با کمبود و تنش آبی روبه‌رو هستند. استان تهران هنوز حدود ۲۹ درصد کمتر از میانگین بلندمدت خود بارش دریافت کرده و «قزوین» نیز با کاهش ۲۲ درصدی نسبت به نرمال مواجه است. «البرز» هم با وجود افزایش بارندگی نسبت به سال گذشته، همچنان زیر میانگین تاریخی قرار دارد. این یعنی درست در همان مناطقی که باید بار اصلی تأمین آب پایتخت را به دوش بکشند، بحران هنوز پابرجاست. در چنین شرایطی، پروژه انتقال آب از سد طالقان به تهران به‌عنوان یکی از مهم‌ترین طرح‌های زیرساختی سال‌های اخیر وارد مدار بهره‌برداری شده است؛ پروژه‌ای که قرار است بخشی از کمبود آب پایتخت را جبران کند، اما هم‌زمان نگرانی‌های جدی درباره آینده طالقان، قزوین و مناطق پایین‌دست شاهرود ایجاد کرده است.
تا همین یکی دو سال پیش، بعد از گذر از جاده‌های پیچ‌درپیچ مسیر و گردنه طالقان، دریاچه سد ناگهان مقابل چشم ظاهر می‌شد؛ پهنه‌ای آبی که بخشی از هویت بصری منطقه شده بود. اما امروز، در همان مسیر، عقب‌نشینی آب به‌راحتی قابل‌تشخیص است. بخش‌هایی از بستر دریاچه سد، به‌ویژه در محدوده‌ای که به شهر طالقان و روستای «گیلنک» نزدیک می‌شود، خشک شده و رد پسرفت آب روی خاک و سنگ‌ها تا روستای «زیدشت» مانده است. این تصویر در حالی شکل‌گرفته که شاهرود طالقان در هفته‌های اخیر، به واسطه بارش‌های مناسب، روزهای پرآب‌تری را تجربه می‌کند و همین تناقض است که نگرانی‌ها را بیشتر کرده است؛ اینکه حتی در سالی که بارش‌ها نسبت به سال قبل افزایش‌یافته، فشار برداشت و انتقال آب همچنان آن‌قدر بالاست که نشانه‌های عقب‌نشینی دریاچه کاملاً محسوس است.

تهران؛ شهری که بزرگ‌تر از ظرفیتِ آبش شد

تهران سال‌هاست بیشتر از ظرفیت طبیعی خود رشد می‌کند. شهری که امروز حدود ۹ میلیون نفر جمعیت دارد و مصرف روزانه آب آن در فصل گرم به بیش از ۳ میلیون مترمکعب می‌رسد، حالا برای ادامه حیات، به منابع آبی مناطق اطراف وابسته‌تر از همیشه شده است. خط انتقال جدید طالقان با ظرفیت حدود ۵ مترمکعب بر ثانیه، روزانه نزدیک به ۴۳۰ هزار مترمکعب آب را به شبکه تهران اضافه می‌کند؛ عددی که تنها حدود ۱۴ درصد نیاز روزانه پایتخت را پوشش می‌دهد. به بیان دیگر، حتی این پروژه عظیم نیز نمی‌تواند بحران آب تهران را حل کند و تنها بخشی از فشار کوتاه‌مدت را کاهش می‌دهد.

«عیسی بزرگ‌زاده»، سخنگوی صنعت آب، درباره این پروژه گفته است: «خط انتقال آب طالقان یکی از راهکارهای کمک به رفع مشکل ناترازی آب تهران است.» او توضیح داده که این پروژه در مسیری ۶۴ کیلومتری، آب را از طالقان به آبگیر «بیلقان» در کرج می‌رساند و اکنون ظرفیت انتقال ۵ مترمکعب در ثانیه را برای تهران فراهم کرده است. بااین‌حال او نیز تأکید کرده که کاهش بارندگی و فشار بر منابع آبی، زنگ هشدار را برای مدیریت مصرف به صدا درآورده و بدون صرفه‌جویی، بحران پابرجا خواهد ماند.

اما مسئله فقط کمبود آب نیست؛ مسئله نوع توسعه شهری در تهران است. در سال‌هایی که بحران آب هر روز جدی‌تر شده، پایتخت همچنان به توسعه کالبدی خود ادامه داده است. حتی پس از جنگ چهل‌روزه، برای برخی واحدهای آسیب‌دیده شهری، تراکم تشویقی تا ۵۰ درصد در نظر گرفته شد؛ تصمیمی که هر چند راهکاری برای بازسازی و احیای مناطق آسیب‌دیده و زدودن چهره ویرانی از شهر محسوب می‌شود، در عمل به معنای افزایش ظرفیت جمعیتی در شهری است که همین حالا نیز برای تأمین آب خود با بحران مواجه است. این تناقض، یکی از اصلی‌ترین پرسش‌های امروز درباره مدیریت آب در ایران را پررنگ می‌کند: اگر تهران ظرفیت آبی ندارد، چرا همچنان سیاست‌ها به سمت تثبیت و افزایش جمعیت در این شهر حرکت می‌کنند؟

فرصت‌هایی که از دست رفت

در دوران کرونا، برای نخستین‌بار این تصور جدی شکل گرفت که شاید بتوان بخشی از تمرکز جمعیتی تهران را کاهش داد. دورکاری، توسعه کسب‌وکارهای آنلاین و تغییر سبک اشتغال، فرصتی ایجاد کرده بود تا بخشی از فعالیت‌های اقتصادی از تهران خارج شود و مهاجرت معکوس جان بگیرد.
اما این فرصت هرگز به یک سیاست جدی تبدیل نشد. نه حمایت گسترده‌ای از کسب‌وکارهای خارج از پایتخت شکل گرفت، نه زیرساخت کافی برای توزیع متوازن جمعیت فراهم شد و نه حتی بستر اینترنت برای فعالیت‌های آنلاین پایدار باقی ماند. در نتیجه، تهران همچنان بزرگ‌تر شد؛ همان شهری که رئیس‌جمهور سال گذشته درباره بحران آب آن هشدار داده و حتی گفته بود اگر راه‌حلی پیدا نشود، شاید ناچار شویم تهران را تخلیه کنیم یا آب را از جاهای دیگر به آن برسانیم. در عمل اما، راه دوم انتخاب شد: انتقال بیشتر آب.

«ظرف سوراخ»؛ انتقال آب بدون اصلاح مصرف

«مهدی فصیحی هرندی»، پژوهشگر حکمرانی و دیپلماسی آب، معتقد است انتقال آب از طالقان به تهران، بدون اصلاح ساختار مصرف و شبکه توزیع، عملاً «ریختن آب در ظرف سوراخ» است. به گفته او، هدررفت آب در برخی مناطق تهران به ۳۰ تا ۳۵ درصد می‌رسد؛ یعنی بخش بزرگی از آبی که با هزینه‌های سنگین منتقل می‌شود، پیش از رسیدن به مصرف‌کننده از بین می‌رود.
او تأکید می‌کند که تا زمانی که مدیریت مصرف، بازچرخانی آب و اصلاح شبکه در اولویت قرار نگیرد، انتقال آب فقط بحران را از یک حوضه به حوضه دیگر منتقل می‌کند.

طالقان؛ جایی که مردم کنار سد، آب ندارند

در سوی دیگر این پروژه، خود طالقان قرار دارد. با کوه‌های سر به فلک کشیده و روستاهای سرسبزش. منطقه‌ای که نامش برای بسیاری با طبیعت، رودخانه و باغ شناخته می‌شود، اما امروز بخشی از ساکنان آن از کمبود آب شرب و کشاورزی می‌گویند.
حسین، ۴۴ساله، یکی از اهالی طالقان به «پیام ما» می‌گوید: بسیاری از روستاهای اطراف سد، در تابستان با کمبود آب شرب مواجه‌اند و در پایین‌دست نیز کشاورزان دیگر مانند گذشته به آب دسترسی ندارند. به گفته او، حقابه برخی مناطق به‌اندازه قبل رهاسازی نمی‌شود و این مسئله تا الموت و ادامه مسیرهای پایین‌دست شاهرود و سپیدرود اثر گذاشته است.
او می‌گوید برخی کشاورزان دیگر توان کشت برنج ندارند، چون آب کافی وجود ندارد. همین روایت‌های محلی باعث شده نگرانی درباره آینده کشاورزی منطقه جدی‌تر شود.
در کنار این نگرانی‌ها، در بهار و تابستان ۱۴۰۴ یک کارزار مردمی نیز با حدود ۶ هزار امضا شکل گرفت که خواستار توقف انتقال آب از سد طالقان به تهران است. امضاکنندگان هشدار داده‌اند که ادامه این روند می‌تواند به نابودی کشاورزی، خشک‌شدن باغ‌ها، فرونشست زمین و مهاجرت اجباری منجر شود.

آیا طالقان در مسیر تجربه دریاچه ارومیه قرار می‌گیرد؟

کارشناسان معتقدند خطر اصلی فقط کاهش ذخیره یک سد نیست؛ مسئله، تغییر تدریجی تعادل اکولوژیک یک حوضه است. اتفاقی که پیش‌تر در دریاچه ارومیه نیز رخ داد. در آنجا هم مسئله در ابتدا صرفاً فنی به نظر می‌رسید؛ سدسازی، توسعه کشاورزی، برداشت‌های بی‌رویه و تغییر مسیر منابع آب. اما به‌تدریج مسئله از مدیریت آب فراتر رفت و به بحران معیشت، مهاجرت و تغییر اکوسیستم تبدیل شد.

«علیرضا نیکویی»، مدیر تدوین و نظارت بر الگوی کشت، معتقد است بسیاری از حوضه‌های کشور در معرض تکرار همین الگو قرار دارند. او هشدار می‌دهد که وقتی آب یک منطقه برای توسعه منطقه‌ای دیگر مصرف می‌شود، بحران فقط جابه‌جا می‌شود و در نهایت خود را در قالب آسیب‌های اجتماعی و اقتصادی نشان می‌دهد. در طالقان و قزوین نیز نگرانی مشابهی وجود دارد؛ کاهش حقابه‌های کشاورزی، افت منابع زیرزمینی و فشار بر کشاورزان می‌تواند به کاهش تولید محصولات کشاورزی، تضعیف اقتصاد روستایی و افزایش مهاجرت به شهرها منجر شود. چرخه‌ای که در نهایت دوباره مصرف آب شهری را بیشتر، و بحران را تشدید خواهد کرد. این فقط داستان ازبین‌رفتن محصول نیست؛ بلکه بخشی از اکوسیستم تغییر می‌کند. کاهش جریان رودخانه‌ها، افت سفره‌های زیرزمینی، فرونشست زمین و تغییر پوشش گیاهی، همگی بخشی از پیامدهایی هستند که آرام و تدریجی رخ می‌دهند؛ همان‌طور که در حوزه دریاچه ارومیه رخ داد. این که هنوز بعد از هر بارش در حوزه آبریز دریاچه، از احتمال احیای دریاچه ارومیه خبر می‌دهیم. حال‌آنکه می‌دانیم در حقیقت این دریاچه زیبا از دست رفته است. همان‌طور که در داستان زاینده‌رود شاهد بودیم. همان زنده‌رودی که مرد.

در کنار همه این روایت‌ها، داده‌های رسمی نیز نشان می‌دهد فشار بر سد طالقان در حال افزایش است. معاون حفاظت و بهره‌برداری شرکت آب منطقه‌ای تهران اعلام کرده که با بهره‌برداری از خط دوم انتقال آب، روند خالی‌شدن حجم سد شدت گرفته است. هرچند طالقان هنوز نسبت به برخی سدهای دیگر وضعیت بهتری دارد، اما افزایش برداشت از آن نگرانی‌ها درباره آینده این حوضه را بیشتر کرده است؛ به‌ویژه در شرایطی که تهران همچنان به دنبال منابع جدید آب است، بدون آنکه برنامه روشنی برای کاهش مصرف و کنترل رشد جمعیتی ارائه کند.

بحران آب؛ بحران انتخاب

مسئله امروز فقط کمبود آب نیست؛ مسئله انتخاب‌هایی است که طی دهه‌ها انجام شده است. انتخاب توسعه متمرکز، انتخاب رشد بی‌وقفه پایتخت و انتخاب انتقال آب به‌جای اصلاح ساختار مصرف، و ادامه این روند، بحران آب را از منطقه به منطقه دیگر؛ از تهران به طالقان، از طالقان به قزوین و از قزوین به پایین‌دست شاهرود و سپیدرود می‌کشاند. اگر سیاست‌گذاری آب همچنان بر انتقال و برداشت بیشتر استوار بماند، طالقان هم به نامی در گزارش‌های بحران آب تبدیل خواهد شد؛ و شاید به همین دلیل است که امروز این جمله بیش از هر زمان دیگری معنا دارد: به داد طالقان برسید.