خاموشی خالقی مطلق در روزهایی اتفاق افتاد که امکان انتقال پیکرش به ایرانِ گرفتارِ جنگ وجود نداشت. او ۲۰ شهریور سال ۱۴۰۴، هشتادوهشت ساله شده بود. «ژاله آموزگار»، پژوهشگر زبان‌های باستانی، یکی از سخنرانان برنامه بود و آخرین بار برای شادباشِ ۸۸سالگی خالقی مطلق، با او هم صحبت شد: «بریده‌بریده پاسخ داد. این برای من و دوستان حاضر در آن لحظات، آخرین آوایی بود که شنیدیم و در حافظه‌مان نقش‌بست. ناتوانی‌اش تشدید شد، به غده‌ای در سرش پی بردند، بدخیم و با شتاب پیش رفت تا این موجود عزیز در روزهای دهه اول اسفند ۱۴۰۴، غریبانه در هامبورگ درگذشت.»

او در ادامه سخنرانی خود گفت نام خالقی مطلق با شاهنامه فردوسی گره‌خورده است: «پس از اتمام دوره دبیرستان به آلمان رفت و از دانشگاه کلن دکترا گرفت. رساله دکتری‌اش زنان در شاهنامه بود که به فارسی هم ترجمه شده است. وقتی از ایران می‌رفت جوان بود؛ ولی شیفته شاهنامه بود و آن را مدیون پسردایی‌اش می‌دانست که سنین نوجوانی او را با خود به زورخانه می‌برد. در آنجا اشعار حماسی شاهنامه، گوش‌هایش را نوازش دادند و تصویرهای قهرمانان شاهنامه، تحسین او را برانگیخت. او از همان نوجوانی داستان‌های شاهنامه را در کتاب‌ها جست‌وجو کرد و به‌خصوص عاشق جنگ رستم با اشکبوس بود.»

آموزگار در بخش دیگری از صحبت‌های خود، گوشه‌ای از کارهای این شاهنامه‌پژوه را برشمرد: «از سال ۱۳۵۰ یعنی یک سال پس از دفاع از رساله‌اش در دانشگاه هامبورگ به کار تحقیق پرداخت و در سال ۱۳۸۵ پس از عمری خدمت صادقانه بازنشسته شد. او ضمن دیگر فعالیت‌ها در این مدت توانست تصحیح انتقادی شاهنامه را به روش جدید و با درنظرگرفتن بیش از ۴۶ دست‌نوشته و چاپ‌های رایج آن زمان اتمام برساند و در هشت جلد، به‌اضافه سه جلد یادداشت‌های مربوط به چاپ رساند. این کار شاهکار زندگی اوست.»

به گفته او، روش خالقی مطلق که مورد انتقاد برخی قرار گرفته است علمی و متکی به روش و قوانین پذیرفته شده تصحیح متون است: «نظر ترجیحی او به نسخه‌های قدیمی‌تر و مشکل است. او در مقالاتش دلایل انتخاب چنین روشی را تشریح می‌کند و توضیح می‌دهد که در طی زمان چگونه رونوشت‌کنندگان، واژه‌های آسان را جایگزین واژه‌های سخت اصلی می‌کردند. به قول خود او، احیای کامل متن اصلی، غیرممکن است؛ اما می‌توان به آن بسیار نزدیک شد و ازاین‌رو او بیشتر به نسخه‌های قدیم توجه می‌کرد.»

دیگر کار خالقی مطلق، توجه به بیت‌های الحاقی و حاشیه بود: «او توضیح می‌دهد که چگونه نسخه‌نویسان شعرهای خود و دیگران را به مناسبت‌هایی در میان اشعار فردوسی می‌گنجاندند. خالقی سعی کرد با تکیه به قوانین زبان‌شناسی و سبک‌شناسی و دیگر موارد، این ابیات الحاقی را تشخیص دهد. شاید در شرایطی هم به قول خودش اشتباه کرده باشد. او با فروتنی برخی اشکالاتی را که به چاپ او گرفته بودند پذیرفت و برخی را به استدلال رد کرد. این اثر سترگ، نخست زیر نظر «احسان یارشاطر» در آمریکا منتشر شد و چاپ‌های بعدی آن در مرکز انتشارات دائرهالمعارف بزرگ اسلامی به چاپ رسید.»

آموزگار ضمن اشاره به آثار و کتاب‌های دیگر خالقی مطلق، به مقالات او اشاره کرد: «مقالات خالقی شایسته توجه بسیار است. موضوعات آنها ابتکاری و پر از نکته است. قدیمی‌ترین مجموعه‌مقالات او «سخن‌های دیرینه» است که به کوشش علی دهباشی در سال‌های ۱۳۷۴ و ۱۳۸۱ به چاپ رسید. در این مجموعه‌مقالات برای اولین‌بار مقایسه‌های تحلیلی میان شخصیت‌های تاریخی و شاهنامه انجام‌گرفته است. مقاله بسیار جالب و خواندنی و ابتکاری او در این مجموعه، مقاله‌ای است تحت عنوان «یکی داستانی است پر آب و چشم» که نبردهای پدر و پسر را در فرهنگ‌های غربی و شرقی و در روایت‌های گوناگون بررسی کرده و سرانجام به نبرد رستم و سهراب رسیده است.»

به گفته آموزگار، خالقی مطلق از سال ۱۳۹۳ در مقام مدیرعامل «کانون شاهنامه فردوسی طوس» قرار گرفت: «خالقی مطلق جایگاه خاصی در میان اطرافیانش داشت؛ دوست‌داشتنی، مهربان و فروتن بود. انتقاد را می‌پذیرفت؛ ولی انتقادهای نابجا را هم پاسخ می‌داد. بااین‌همه فضل و فضیلت و کوشش‌های فراوان، زندگی بسیار ساده‌ای در آلمان داشت. ساده زیست و افتخار می‌کنم که در زمره دوستانش هستم.»

بزرگ‌ترین شاهنامه‌شناس تاریخ مطالعات شاهنامه‌شناختی در ایران

در بخش‌های دیگر این برنامه، پیام تصویری «سجاد آیدنلو»، پژوهشگر ادبیات فارسی، منتشر شد و گفت خالقی مطلق به استناد کمیت و کیفیت کارهایی که در طول زندگانی خود انجام داده، برجسته‌ترین، پرکارترین و بزرگ‌ترین شاهنامه‌شناس تاریخ مطالعات شاهنامه‌شناختی در ایران و سراسر جهان به شمار می‌آید.

او در ادامه اضافه کرد: «شهرت اصلی او در حوزه شاهنامه، به تصحیح بسیار ارزشمندی است که با بیش از ۵۰ سال کار و دو ویرایش عرضه کرده است. نخست، هشت‌جلدی است که در آمریکا و بعد در ایران چاپ شد و ویرایش دوم که بعداً به چاپ رسید.»

آیدنلو به ویژگی‌ای درباره خالقی مطلق اشاره کرد که در کارنامه او مغفول مانده است: «خالقی مطلق برخلاف بسیاری از مصححان متون مختلف که فقط متنی را تصحیح می‌کنند و نهایتاً با یک مقدمه عرضه می‌کنند، در کنار تصحیح شاهنامه، مقالات و مدخل‌های دانشورانه و عالمانه‌ای به زبان‌های فارسی، انگلیسی و آلمانی، کتاب‌هایی هم تألیف و هم ترجمه کرد. به‌جرئت می‌توان گفت یا هیچ مصححی نداریم یا کمتر مصححی داریم که در عین تمرکز تخصصی بر یک متن در کنار تصحیح ارزشمند آن اثر، این‌همه تحقیق از خودش به یادگار گذاشته باشد.»

او در ادامه از دو تأثیر مهم این شاهنامه‌پژوه یادکرد: «نخست، جریان‌سازی خالقی مطلق به لحاظ ایجاد یک روش درست در تحقیق و تصحیح است که بر محققان نسل‌های خود هم تأثیر گذاشت و نکته دوم، الگوسازی برای تصحیح متون فارسی است. به این معنا که با شیوه درست و عالمانه‌ای که در تصحیح شاهنامه به کار گرفت، بعد از شاهنامه او، هر متنی که در حوزه فرهنگ ایرانی به هر زبانی تصحیح بشود با معیار متن مصحح خالقی مطلق سنجیده خواهد شد.»
در بخش دیگری از مراسم یادبود این شاهنامه‌پژوه، «محمود امیدسالار»، شاهنامه‌پژوه و نسخه‌شناس، در پیامی تصویری از خالقی مطلق گفت: «خالقی در تصحیح و تحقیق در باب شاهنامه و ادب فارسی کاری کرد که نامش در تاریخ علمی وطن ماندگار خواهد ماند. بسیار وطن‌دوست بود و این خصوصیت او در مقالات بسیار متعددی که نوشته به‌وضوح، عیان است.»

او در ادامه داستانی را از شاهنامه درباره «شاپور ذوالاکتاف»، از فرمانروایان بزرگ ایران نقل کرد و این داستان را به روزهایی که ایران مورد آماج حملات بیگانگان قرار گرفت، پیوند داد؛ داستان اسارت شاپور دوم در روم و کنیزکی ایرانی که سعی در نجات او دارد.

خالقی تنها مصحح شاهنامه نیست

در بخشی از برنامه گفتاری از زنده‌یاد «ایرج افشار»، پژوهشگر فرهنگ و تاریخ و پدر کتاب‌شناسی ایران، درباره جلال خالقی مطلق منتشر شد. او در برنامه رونمایی شاهنامه هشت‌جلدی به تصحیح خالقی مطلقی، سخنرانی کرده بود: «خالقی مطلق زندگی روحی خود را در پژوهش سخن‌های دیرینه شاهنامه گذرانید و در شناخت حماسه ملی ایران و تاریخ دیرین ما هم‌راز با فردوسی و همراه با شاهنامه زیست. امروز گل رنج‌های کهن خود را در هشت دفتر پیش‌رو دارد. پس شاهنامه آخرش خوش بوده است؛ ازاین‌روی که یکی ایرانی کاردان، تصحیح آن را به اسلوب و آداب استوار پیش برد و متنی را در اختیار گذارد که بی‌گمان برجسته‌ترین است از میان دیگر چاپ‌ها.»

به گفته افشار، بیش از چند هزار نسخه از شاهنامه، رونویسی و نسخه‌برداری شده است: «تردید نباید کرد که در دوره کتابت دستی و چاپ‌های سنگی معمولاً کاتبان می‌کوشیدند که نسخه مضبوط و حتی‌المقدور صحیحی را اساس کار خود قرار دهند. تا آنجا که «حمدالله مستوفی» (نیمه اول قرن هشتم) ادعا کرده است که برای به دست‌دادن نسخه پیراسته و ویراسته از شاهنامه پنجاه نسخه را زیر دست داشته است. طبعاً آنها نسخه‌هایی بود که ما امروزه حسرت نبودن و نابودشدن آنها را داریم، زیرا آن نسخه‌ها نوشته‌های قرون ششم و هفتم بوده است.»

افشار با اشاره به تصحیح ارزشمند خالقی گفته بود: «خالقی تنها مصحح شاهنامه نیست. او با انس خاصی که به شاهنامه پیدا کرده است و با کنجکاوی ژرفی که در تاریخ ایران باستان دارد بیش از یک‌صد و پنجاه مقاله تاریخی و ادبی و زبان‌شناختی نوشته است.»