تجارت جهانی غذا، در مجموع و در مقیاس کلان، می‌تواند کمبود آب را در قالب آب مجازی (مجموع حجم آبی که در مراحل مختلف تهیه، تولید و ارائه یک محصول به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم استفاده می‌شود) در سطح جهانی کاهش دهد. این بدان معناست که با انتقال محصولات کشاورزی از مناطق دارای منابع آبی بیشتر به مناطق کم‌آب، فشار کلی بر منابع محدود آب کاهش پیدا می‌کند. اما این تصویر کلی و خوش‌بینانه، واقعیت تلخ توزیع نابرابر این منافع را بین کشورهای ثروتمند و فقیر پنهان می‌سازد.

خروج آب از سرزمین‌های فقیر

در کشورهای توسعه‌یافته، حدود ۷۵ درصد جمعیت به لطف واردات گسترده غذا، کاهش محسوسی در کمبود آب تجربه می‌کنند. این کشورها با اتکا به قدرت اقتصادی، فناوری پیشرفته و زیرساخت‌های قوی، قادرند بخش بزرگی از نیاز غذایی خود را از طریق واردات تأمین کنند و فشار بر منابع داخلی آب را کاهش دهند. اما گزارش سازمان ملل متحد با نام «توزیع نابرابر آب در تجارت جهانی کشاورزی» نشان می‌دهد اگرچه در کشورهای درحال‌توسعه ۶۲ درصد جمعیت از این روند سود می‌برند، اما ۳۷ درصد از فقیرترین اقشار جامعه‌ با کمبود شدیدتر آب مواجه   . درواقع، باید گفت سود تجارت جهانی غذا نصیب ثروتمندان می‌شود، درحالی‌‍‌که هزینه‌های محیط‌زیستی و انسانی آن بر دوش فقرا سنگینی می‌کند. به بیان ساده‌تر، تجارت جهانی کشاورزی به‌جای آنکه به کاهش نابرابری کمک کند، شکاف میان فقیر و غنی را عمیق‌تر و بی‌عدالتی ساختاری را در مقیاس جهانی تثبیت می‌کند. این روند، الگویی آشنا از تاریخ استعمار و بهره‌کشی است؛ با این تفاوت که این‌بار به‌جای طلا، الماس یا نفت، آب است که بی‌صدا از سرزمین‌های فقیر استخراج و صادر می‌شود.

فقیرترین جوامع قربانی توسعه‌یافته‌ها

در کشورهای درحال‌توسعه، تأثیر تجارت جهانی کشاورزی تنها به افزایش کمبود آب محدود نمی‌شود، بلکه به‌شکل نگران‌کننده‌ای بی‌عدالتی آبی را نیز تشدید می‌کند. بی‌عدالتی آبی به وضعیتی اشاره دارد که در آن توزیع آب به‌شکلی نابرابر صورت می‌گیرد و فقیرترین گروه‌ها کمترین دسترسی را به این منبع حیاتی دارند. یافته‌های همان گزارش نشان می‌دهد در این کشورها، تجارت جهانی موجب افزایش ۳۰ درصدی بی‌عدالتی آبی می‌شود. این بدان معناست که نه‌تنها منابع آب کاهش می‌یابد، بلکه سهم فقرا از همین منابع محدود نیز کمتر می‌شود. در مقابل، در کشورهای توسعه‌یافته تجارت جهانی باعث بهبود چشمگیر عدالت آبی برای اقشار کم‌درآمد می‌شود و این شاخص تا ۶۵ درصد ارتقا می‌یابد.

این تضاد، تصویر روشنی از نظام ناعادلانه حاکم بر اقتصاد جهانی ارائه می‌دهد؛ فقیرترین جوامع جهان منابع حیاتی خود را می‌دهند تا رفاه بیشتری برای ثروتمندترین‌ها فراهم شود. این بی‌عدالتی صرفاً مسئله‌ای اخلاقی نیست، بلکه پیامدهای اجتماعی گسترده‌ای دارد؛ از گسترش فقر و سوءتغذیه گرفته تا افزایش بیماری‌ها، ناامنی غذایی، مهاجرت‌های اجباری و درنهایت، بی‌ثباتی سیاسی. در بسیاری از کشورهای آفریقایی، خاورمیانه و جنوب آسیا، کاهش دسترسی به آب مستقیماً با افزایش نارضایتی اجتماعی و بروز درگیری‌های محلی مرتبط است؛ درگیری‌هایی که گاه به خشونت‌های گسترده و بحران‌های انسانی منجر می‌شوند.

جریان آب مجازی در ایران

ایران نیز در این تجارت نقشی دارد. این نقشه نشان‌دهنده میزان دسترسی به آب و توزیع عادلانه آن است. در تصویر ضمیمه این گزارش دو ستون چپ و راست پراکندگی منابع آبی  را نشان می‌دهد (سمت راست میزان کمتر و سمت چپ میزان بیشتر) و هر ستون عمودی از بالا به پایین نمایانگر نحوه توزیع آب است. هرچه به رنگ قرمز و قهوه‌ای نزدیک می‌شویم، یعنی توزیع آب در آن منطقه ناعادلانه‌تر است. 

همان‌طور‌که در نقشه می‌بینیم، ایران در طیف سبز این نقشه است. قرار گرفتن کشور در این طیف به این معناست؛ با آنکه پراکندگی منابع آب در ایران نابرابر است، اما تجارت جهانی کشاورزی توانسته تا حدی این کمبود را جبران کند. مطالعه‌ای مبتنی‌بر تحلیل جریان آب مجازی با نام «ارزیابی جریان آب مجازی در ایران با استفاده از تحلیل داده-ستانده چندمنطقه‌ای» نشان می‌دهد ایران در سطح ملی واردکننده خالص آب مجازی است؛ یعنی بخش قابل‌توجهی از محصولات بسیار آب‌بر مانند ذرت، سویا، خوراک دام و روغن‌های گیاهی را وارد می‌کند و بدین‌ترتیب فشار آبی تولید این کالاها را به خارج از مرزهای خود منتقل می‌سازد. این واردات موجب شده است فشار مصرف آب بر کشاورزی داخلی کاهش یابد و دسترسی اقشار کم‌درآمد به غذا بهبود نسبی پیدا کند، که نتیجه آن در شاخص عدالت آبی به‌صورت «سبز» ظاهر شده است. 

براساس آخرین گزارش جامع منطقه‌ای ارزیابی ردپای آب منتشرشده در اکتبر ۲۰۲۵ که داده‌های تجارت کشاورزی ایران را تا سال ۲۰۲۳ پوشش می‌دهد، میزان واردات آب مجازی ایران حدود ۳۰.۵ میلیارد مترمکعب در سال برآورد شده است. این واردات شامل ۲۸.۳ میلیارد مترمکعب آب سبز (بارش) و ۲.۲ میلیارد مترمکعب آب آبی (منابع سطحی و زیرزمینی) است. این رقم نشان می‌دهد ایران با واردات محصولات کشاورزی پرآب‌بر، نقش مهمی در کاهش فشار بر آبخوان‌ها و منابع سطحی کشور ایفا می‌کند. طبق این گزارش، واردات آب مجازی سهم بسیار مهمی در پایداری منابع آب و امنیت غذایی ایران دارد و بدون آن، فشار مضاعفی بر منابع آب داخلی وارد می‌شد.

از طرف دیگر، ایران سالانه به‌طور میانگین مجموعاً ۲.۹ میلیارد مترمکعب آب مجازی را از طریق صادرات محصولات کشاورزی به خارج از مرزهای خود منتقل می‌کند که از این میزان، ۲ میلیارد مترمکعب آب آبی و ۰.۹ میلیارد مترمکعب آب سبز است. محصول پسته با اختلاف زیاد، اصلی‌ترین کالای صادراتی ایران از منظر مصرف منابع آبی محسوب می‌شود؛ به‌گونه‌ای‌که این محصول به‌تنهایی ۳۶ درصد از کل صادرات آب سبز مجازی و ۶۳ درصد از کل صادرات آب آبی مجازی کشور را به خود اختصاص داده است. پس از پسته، محصولاتی نظیر خرما (با سهم ۱۷ درصد از آب آبی)، انگور، گندم و سیب در رتبه‌های بعدی قرار دارند که نشان‌دهنده تمرکز صادرات آب مجازی ایران بر محصولات باغی و با ارزش اقتصادی بالا است.

استان‌های کم‌برخوردار قربانی شهرهای بزرگ

اما باید دانست ایران نیز از الگوی جهانی توزیع آب تبعیت می‌کند. نقشه «نابرابری در توزیع آب» نشان می‌دهد تجارت جهانی کشاورزی باعث شده توزیع کل مصرف آب در سطح ملی اندکی متعادل‌تر شود، نه اینکه توزیع مکانی آب (بین شهرهای بزرگ، شهرهای کوچک، حاشیه‌نشین‌ها و روستاها) بهبود یافته باشد. درواقع، فشار بر منابع آبی کم می‌شود، اما دسترسی به آب را در سطح منطقه‌ای و محلی لزوماً عادلانه‌تر نمی‌کند.

گزارش‌های مختلف از بانک جهانی، برنامه توسعه سازمان ملل متحد و همچنین پژوهش‌های مختلف دانشگاهی نشان می‌دهد در ایران نابرابری دسترسی به آب بین شهرهای بزرگ، شهرهای کوچک، مناطق حاشیه‌ای و روستاها شدید است و طی دو دهه اخیر افزایش یافته است. براساس گزارش بانک جهانی، بیش از ۳۵ درصد جمعیت روستایی ایران در معرض تنش شدید آبی قرار دارند و کیفیت و پایداری دسترسی به آب در بسیاری از مناطق روستایی و حاشیه‌نشین شهری به‌شدت شکننده است.

همچنین، پژوهش‌های UNDP نشان می‌دهد تمرکز زیرساخت‌های آبی در کلانشهرها و صنایع بزرگ موجب شده است مناطق پیرامونی، روستاها و استان‌های کم‌برخوردار سهم بسیار کمتری از منابع پایدار آب داشته باشند. مطالعات دانشگاهی هم تأیید می‌کنند توسعه کشاورزی صادرات‌محور در برخی استان‌ها باعث انتقال آب از مناطق فقیر روستایی به شهرهای بزرگ و بخش‌های صنعتی می‌شود و نابرابری فضایی را تشدید می‌کند. بنابراین، سبز بودن ایران در نقشه عدالت آبی جهانی به‌هیچ‌وجه به‌معنای کاهش شکاف آبی میان شهر و روستا یا کاهش محرومیت مناطق حاشیه‌ای نیست. این پژوهش‌ها ثابت کرده‌اند در ایران نیز مانند سایر کشورهای درحال‌توسعه، مناطق بسیار کم‌آب صادرکننده آب مجازی و مناطق پرآب واردکننده‌اند، که این امر نشان‌دهنده نابرابری مکانی شدید در مدیریت آب کشور است. به بیان دیگر، سبز بودن ایران در آن نقشه به‌معنای کاهش فشار اجتماعی توزیع آب است، نه حل بحران منابع آبی.

علاوه‌برآن، وضعیت واقعی منابع آبی کشور بسیار بحرانی است. پژوهشی با نام «خشکسالی ناشی از فعالیت‌های انسانی، عامل اصلی کاهش آبهای زیرزمینی در ایران» نشان می‌دهد از آب‌های زیرزمینی حدود ۷۷ درصد مساحت ایران بیش‌ازحد از آب‌ برداشت می‌شود و طی ۱۳ سال، بیش از ۷۴ میلیارد مترمکعب از ذخایر آب زیرزمینی تخلیه شده است؛ روندی که به فرونشست گسترده زمین، شور شدن خاک و نابودی دائمی ظرفیت آبخوان‌ها انجامیده است. گزارش‌های بین‌المللی تأیید می‌کنند در حال حاضرایران یکی از کانون‌های اصلی فرونشست زمین در جهان است، به‌طوری‌که در برخی مناطق نرخ نشست سالانه به بیش از ۳۰ سانتی‌متر می‌رسد که نشان‌دهنده تخریب تقریباً غیرقابل‌بازگشت منابع آب زیرزمینی است. بنابراین، سبز بودن ایران در نقشه عدالت آبی نه نشانه امنیت آبی، بلکه نوعی مسکن اجتماعی موقت از طریق واردات غذا است؛ آن‌هم در شرایطی که پایه‌های زیستی کشور به‌سرعت در حال فروپاشی است.