Download

مطالعات اولیه ساخت سد مخزنی سجادرود (یا سجرو) از سال ۸۹ آغاز شد. بنا بود این سد ۶۱ متری با حجم  ۲۱.۵ میلیون مترمکعب و امکان تنظیم آب آشامیدنی به‌میزان ۲۴ میلیون مترمکعب روی رودخانه سجادرود ساخته ‌شود. طبق اعلام شرکت آب‌منطقه‌ای استان مازندران، این سد بخشی از آب آشامیدنی مورد نیاز شهرهای گروه الف (بابل، بابلسر، فریدونکنار، گلوگاه (بابل)، زرگرشهر) و روستاهای مسیر را تأمین می‌کند و در کنترل سیلاب و تأمین حقابه‌های پایین‌دست اثرگذار است. کار سد در دهه ۹۰ به جایی نرسید، اما چندین بار گفتند در مرحله آغاز عملیات اجرایی و منتظر تأمین اعتبار است.

دی‌ماه ۹۹ «مجمع پژوهشگران، فعالین و حقوقدانان محیط‌زیست» خواستار حذف ردیف‌های بودجه ساخت هفت سد در بودجه ۱۴۰۰ شدند که سجادرود یکی از آنها بود. در نامه آنها به رئیس وقت کمیسیون تلفیق بودجه مجلس، آمده بود «مطالعه و احداث سد سجادرود روی بابلرود در دل مناطق جنگلی» در کنار دیگر پروژه‌ها (زارم‌رود، فینسک، چهاردانگه یا چرگت، کسیلیان)، غیرمنطقی و موجب پیامدهای گسترده محیط‌زیستی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی و مغایر با اصول ۳، ۴۰، ۵۰ و بند ۵ از اصل ۴۴ قانون اساسی است.

تیرماه ۱۴۰۱ معاون وقت طرح و توسعه شرکت آب‌منطقه‌ای مازندران خبر داد مطالعات سد تکمیل شده و با دریافت مجوز کمیسیون ماده ۲۳ قانون الحاق مقررات مالی دولت، کد اعتباری گرفته است. او حتی گفت پیمانکار و مشاور پروژه هم انتخاب شده و مجوزهای لازم را گرفته‌اند، اما «به‌دلیل نداشتن اعتبار، آغاز عملیات اجرایی به تأخیر افتاده است». رقم اعلامی قرارداد اجرای بخش نخست کار (ساخت تونل انحرافی و جاده دسترسی) را ۳۴۰ میلیارد تومان تخمین زدند و گفتند درصورت تأمین اعتبار و پیش‌پرداخت به پیمانکار «می‌توان طی چهار سال آن را به بهره‌برداری رساند». شهریور همان سال فرماندار ویژه بابل رقم اعتباری را ۳۵۰ میلیارد تومان برآورد کرد. در آن تابستان گفتند کلنگ ساخت سد سجادرود در هفته دولت به زمین می‌خورد. کار به جایی نرسید تا سال بعد که مسئولان استانی گفتند سهم اعتبار ابلاغ‌شده سد سجادرود ۴۰ میلیارد تومان است و باز هم خبری نشد تا امسال.

سجادرود در آستانه بهره‌برداری است

«احمد فاطمی»، نماینده مردم بابل در مجلس، ابلاغ اعتبارهای مختلف برای سد سجادرود در سال‌های گذشته را تکذیب می‌کند و به «پیام ما» می‌گوید: «تا امروز به این سد بودجه‌ای اختصاص نداده‌ایم و فقط هر سال ۵ تا ۱۰ میلیارد تومان بودجه تشریفاتی به این سد داده‌اند؛ درواقع چون فرایند احداث آغاز نشده بود و پیمانکار نداشت، اختصاص اعتبار برای این سد در ردیف‌های بودجه، نمادین بود.»

او خبری تازه می‌دهد: «امسال از محل اعتبارات توازن ۵۰ میلیارد تومان اعتبار برای سد سجادرود گذاشته‌ایم و دولت در لایحه بودجه ۱۴۰۵ هم ۸۰ میلیارد تومان اعتبار تعیین کرده است. بنابراین، الان ۱۳۰ میلیارد تومان اعتبار وجود دارد. این بودجه برای این است که بسترهای لازم برای تجهیز کارگاه فراهم شود تا به‌تدریج از سال آینده بتوانیم ردیف‌های بودجه بیشتری برای آن در نظر بگیریم. در حال حاضر، سد سجادرود در مرحله انتخاب پیمانکار است و تا قبل از عید پیمانکار آن انتخاب می‌شود و کلنگش به زمین می‌خورد.»

به‌تازگی بیش از هزار و ۷۰۰ میلیارد تومان «اعتبار ملی» به پروژه‌های عمرانی بابل تزریق شده است. «سیدمصطفی میرتبار»، سرپرست فرمانداری بابل، هم گفته است سجادرود در آستانه بهره‌برداری است و ادعا کرده این سد «بیش از ۴۰ سال پایداری ذخیره آبی» بابل را تأمین می‌کند. تکاپو برای به جریان انداختن دوباره این پروژه را می‌توان در حرف‌های «حسن حسن‌نتاج»، دیگر نماینده بابل، هم دید. او خرداد امسال گفت با رایزنی‌های انجام‌شده، پروژه سجادرود در مرحله نهایی اجراست و در روزهای گذشته از کلنگ‌زنی سد پیش از نوروز خبر داد. نمایندگان مجلس و مدیران استانی و وزارت نیرو حرفی از پاکتراشی وسعت بزرگی از جنگل‌های هیرکانی درصورت اجرای این پروژه به میان نیاورده‌اند.

۳۲ هکتار جنگل غرق می‌شود؛ سد با محیط‌زیست چه می‌کند؟

مخالفت‌ها با سد سجادرود از همان ابتدا پررنگ بود؛ کشاورزان پایین‌دست می‌گفتند با قطع مسیر آب دیگر کشاورزی ممکن نیست، روستاییان از غرق شدن زمین‌های کشاورزی و باغ‌هایشان هراس داشتند و محیط‌زیستی‌ها می‌گفتند این سد جنگل را غرق خواهد کرد. حالا گزارش ارزیابی آثار محیط‌زیستی همه این نگرانی‌ها را تأیید می‌کند.

بررسی داده‌های این گزارش که تابستان ۹۸ زیر نظر شرکت آب‌منطقه‌ای استان مازندران تهیه شده، نشان می‌دهد محدوده ۱۰۵ هکتاری سد مخزنی سجادرود و دریاچه آن، با رویشگاه‌ هیرکانی احاطه شده است. این گزارش سه سناریوی مختلف برای اجرای این پروژه در نظر گرفته که اجرای هر یک از آنها ۲۷، ۲۸.۵ و ۳۲ هکتار از اراضی جنگلی را تخریب می‌کند.

ایجاد فرصت شغلی، کمک به تأمین آب شرب جوامع شهری و روستایی و اراضی کشاورزی پایین‌دست، ممانعت از بروز سیلاب‌ها، گردشگری و رونق اقتصادی، کاهش نرخ مهاجرت و توسعه خدمات، در فهرست مزایای ساخت این سد معرفی شده است. در مقابل آلودگی آب‌های سطحی (با تأکید بر آلودگی رودخانه سجادرود) و زیرزمینی، تولید فاضلاب و زباله، تغییر کاربری جنگل، تخریب اراضی کشاورزی، تغییر سیمای محل، احتمال ایجاد تنش‌های اجتماعی، افزایش ترافیک جاده‌ای در حدفاصل شهر گلوگاه تا محل ساختگاه سد، افزایش ضریب تصادم وسایط نقلیه و اهالی بومی منطقه ساکن در حاشیه جاده دسترسی به سایت، آلودگی هوا، افزایش تراز صوتی و آلودگی خاک در فهرست پیامدهای منفی سد جای گرفته است.

در فهرست پیامد‌های محیط‌زیستی، گزارش ارزیابی بیش از همه به جنگل می‌پردازد. با ساخت سد و آبگیری دریاچه، بخشی از اراضی جنگلی هیرکانی در کرانه‌های چپ و راست رودخانه سجادرود پاکتراشی شده و زیر آب می‌رود؛ راشستان‌ها و ممرزستان‌ها با درختان افرا، شیردار، توسکا، نمدار، گیلاس وحشی، انجیلی، خرمندی، گردو، آزاد، شمشاد، کچف، گلابی وحشی، کرب، لرگ، ملج و توت.

درختچه‌های ازگیل، آلوچه درختی و ولیک، که زیراشکوب درختان را تشکیل می‌دهند هم زیر آب خواهند رفت. شماری از این گونه‌های درختی و درختچه‌ای خاص هیرکانی‌اند، ممنوع‌القطع‌اند و در معرض انقراض‌ قرار دارند.

مساحت رویشگاه‌های جنگلی محدوده مطالعاتی این پروژه ۴۹ هزار و ۷۳ هکتار و وسعت جنگل‌کاری‌شده دو هزار و ۸۲۶ هکتار برآورد شده است.

با اینکه گزارش ارزیابی سه عدد ۲۷، ۲۸.۵ و ۳۲ هکتار را درباره سناریوهای مختلف ساخت سد سجادرود و تخریب جنگل بررسی کرده است، ارقام دیگری را هم در نقاط دیگر گزارش مطرح می‌کند. مثلاً در جایی می‌نویسد: «پیش‌بینی می‌گردد سطحی معادل ۲۹ هکتار از عرصه‌های جنگلی واقع در دریاچه سد در پایان فاز ساختمانی در تراز نرمال نیاز به پاکتراشی دارد.»

طبق این بررسی، از بین ۱۶ ریسک شناسایی‌شده در فاز ساختمانی، قطع گونه‌های جنگلی، اثرات ناشی از برداشت منابع قرضه در آلودگی آب و خاک، خاکبرداری و خاکریزی، انحراف مسیر رودخانه و حوادث مهمترین تهدیدهای این مرحله شناسایی شده‌اند.

این سند زیر نظر وزارت نیرو تهیه شده است و به‌طور رسمی ضرورت پاکتراشی ده‌ها هکتار از میراث جهانی جنگل‌های هیرکانی را تأیید می‌کند، اما فاطمی، نماینده بابل، می‌گوید: «اگر احساس کنیم ساخت این سد درختان هیرکانی را از بین می‌برد و به محیط‌زیست آسیب می‌زند، حتماً با آن مخالفت می‌کنیم. این طرح از قبل بوده و نقشه‌های آن آماده است و طرح‌های مطالعاتی‌اش انجام شده و کمترین آسیب را به محیط‌زیست خواهد زد. هیچ نگرانی از این جهت وجود ندارد.»

تخریب زیستگاه پلنگ و مرال

ساخت سد سجادرود زیستگاه گونه‌های حمایت‌شده‌ای چون پلنگ، سیاهگوش، خرس قهوه‌ای و مرال را تهدید می‌کند. گزارش ارزیابی مهمترین گونه‌های حیات‌وحش در محدوده مطالعات طرح سد مخزنی سجادرود را چنین نام می‌برد: چهار گونه از راسته حشره‌خواران (حشره‌خوار دندان‌سفید، حشره‌خوار دورنگ، خارپشت گوش‌بلند، خارپشت اروپایی)، خفاش‌های معمولی، نعل‌اسبی، دم‌آزاد، جوندگانی همچون اشگول، سنجابک درختی، ول آبزی و گونه‌های حمایت‌شده‌ای مثل پلنگ، سیاهگوش، گربه جنگلی، خرس قهوه‌ای و روباه معمولی. مرال هم در ارتفاعات منطقه مورد مطالعه زیست می‌کند. در این ارزیابی به وجود شماری از ماهیان بومی و تخریب زیستگاه آبزیان به‌خصوص در حد فاصل محل اجرای سد تا محل الحاق این رودخانه به بابلرود اشاره شده است و پرندگان بومی و مهاجر هم مورد توجه قرار گرفته‌اند.

براساس این ارزیابی، مهم‌ترین ریسک سد سجادرود پاکسازی و پاکتراشی گونه‌های جنگلی برای ایجاد مخزن سد است. انحراف مسیر رودخانه و اثرات زیانبار بر آبزیان، تأثیر بر پستانداران، حفاری، انفجار، آلودگی آب‌های سطحی و زیرزمینی و تأثیر بر پرندگان تهدیدهای بعدی عنوان شده‌اند.

۱۷ روستای بی‌آب و باغ‌های مغروق

برپایه مطالعات پیوست فرهنگی سد سجادرود، این سد بر شاخص‌های فرهنگی ۱۷ آبادی در مناطق مرتفع حوضه آبریز سجادرود (در بخش بندپی شرقی) اثرگذار است. البته هیچ‌یک از آنها در محدوده دریاچه نیستند و در مرحله آبگیری مخزن زیر آب نمی‌روند، اما طبق این بررسی «چند واحد مسکونی که به‌صورت پراکنده در منطقه قرار گرفته‌اند و در مرحله بهره‌برداری هستند، مغروق خواهند شد».

زمان دقیق انجام این مطالعه مشخص نیست، اما با توجه به داده‌های آن و آنچه تاکنون درباره گزارش ارزیابی مطرح شده، احتمالاً این مطالعه هم در سال‌های ۹۷ یا ۹۸ زیر نظر شرکت آب‌منطقه‌ای مازندران تهیه شده است.

طبق این مطالعه بخش قابل‌توجهی از جمعیت ۱۷ آبادی یادشده برای کسب درآمد به گلوگاه و بابل مهاجرت می‌کنند. دلیل دیگر مهاجرت نبود امکانات آموزشی کافی است؛ پنج روستا هیچ مدرسه‌ای ندارند، فقط سه آبادی مدرسه راهنمایی دارند و محصلان ۱۷ آبادی ناچارند برای تحصیل در مقاطع دبیرستان به شهرهای اطراف بروند. فراتر از اینها اما محرومیت از آب شرب بهداشتی و شبکه‌های آبرسانی مشکل شماری از این آبادی‌هاست.

از میان این ۱۷ آبادی، یکی‌شان (چاسرکا) از چاه نیمه‌عمیق، روستایی دیگر (ازاران) از چاه و چشمه و ۱۵ آبادی باقیمانده فقط از چشمه برای تأمین آب استفاده می‌کنند. از میان همه آنها فقط هشت آبادی (معادل ۵۳ درصد) آب شرب بهداشتی دارند. از همین روست که در پیوست فرهنگی آمده: «بهره‌برداری از این سد می‌تواند نقش قابل‌توجهی در تأمین آب شرب آبادی‌های پایین‌دست داشته باشد.»

بخشی از ساکنان در محدوده آبادی‌ها به دامداری سنتی اقدام می‌کنند، اما بیش از ۶۶ درصد جمعیت شاغلان آبادی‌ها به کشاورزی مشغول‌اند؛ بخشی از این کشاورزی مربوط به اراضی شالیزاری است که عمدتاً در حاشیه رودخانه سجادرود گسترده شده‌اند و بخش کمتری مربوط به کشت دیم در مناطقی است که امکان دسترسی به آب مطمئن کشاورزی وجود ندارد.

از طرف دیگر، داده‌های گزارش ارزیابی اثرات محیط‌زیستی به‌طور مشخص از تخریب اراضی کشاورزی روستاهای خواجه‌کلا، لمسوکلا و سرجی‌کلا، غرق‌شدن یک واحد مسکونی و احتمال بروز تنش‌های اجتماعی در فرایند تملک اراضی مخزن به‌عنوان مهمترین اثرات منفی طرح در فاز ساختمانی یاد می‌کند.

تهیه‌کنندگان این گزارش می‌گویند با آغاز آبگیری و بهره‌برداری از سد، بر شدت آثار منفی افزوده می‌شود: «تغییر کیفیت آب پایین‌دست سجادرود، آلودگی منابع خاک، غرقاب ۲۷ هکتار اراضی جنگلی مشرف به رودخانه سجادرود، غرقاب تعدادی واحد مسکونی و اراضی کشاورزی آبی و دیم روستاهای کلا، لمسوکلا، سرجی‌کلا و باغ‌های روستاهای خواجه‌کلا و لمسوکلا و بروز تنش‌های اجتماعی در این آبادی‌ها، افزایش ترافیک جاده‌ای در مسیر گلوگاه-فیروزجاه، تغییر ساختار فرهنگی آبادی‌های منطقه در اثر توریسم.»

به قصد تأمین آب یا برای پروژه‌سازی؟

فاطمی، نماینده بابل، درباره مطالبات مردم منطقه برای آبرسانی می‌گوید مشکل آب شرب شهرهای شمالی جدی است و به همین دلیل مجتمع‌های آبرسانی بزرگی در روستاها وجود دارد؛ مثل ریگ‌چشمه، شیاده، خجیررود به گلوگاه، فیروزجا، شیخ‌محله، کشتله، گتاب، درونکلا و بسیاری دیگر. او می‌گوید: «چاره‌ای جز این مجتمع‌های آبرسانی نداشته‌ایم. مسئله این است که انتقال آب از سد البرز یا لفور که برای طرح آبرسانی به شهرهای گروه الف است، بسیاری از شهرها مانند گتاب و بندپی شرق و بندپی غرب و لاله‌آباد را پوشش نمی‌دهد و از این جهت لازم است برای رسیدن به منبع پایدار آب سد سجادرود با رعایت مسائل محیط‌زیستی اجرا شود.»

مهر ۱۴۰۳، وب‌سایت سکان‌نیوز نوشت اهالی ۱۱ روستای گتاب سال‌هاست برای دسترسی به آب شرب سالم به اجرای سد سجادرود حواله داده شده‌اند. در آن گزارش، مردم محلی خسته از سال‌ها انتظار، انتقال آب از تصفیه‌خانه درونکلا را راهکاری عملی و کم‌هزینه‌تر دانسته بودند.

«داریوش عبادی»، دبیر شبکه تشکل‌های محیط‌زیست و منابع‌طبیعی استان مازندران که عضو کارگروه مطالعه ارزیابی اثرات زیست‌محیطی بوده است، به «پیام ما» می‌گوید: «حدود هفت سال قبل ارزیابی محیط‌زیستی این سد تأیید شد، اما مسئله این بود که خود اهالی می‌گفتند اگر مسیر رود بسته شود، زمین‌های کشاورزی در پایین‌دست دچار مشکل می‌شوند و با وجود مخالفت اجتماعی، با سد موافقت شد.»

فعالان محیط‌زیست از محل پروژه بازدید کرده‌اند و می‌گویند هنوز عملیاتی انجام نشده، اما در گزارشی‌ به وزارت نیرو پیشرفت فیزیکی طرح سه درصد اعلام شده است. عبادی معتقد است این میزان درصد پیشرفت را برای دریافت اعتبار اعلام کرده‌اند.

او می‌گوید: «با این وضعیت بودجه پیداست که فعلاً قرار نیست این سد را بزنند. اصلاً بر همین دلیل است که در دو سه سال گذشته پروژه عمرانی دیگری برای بررسی در کارگروه مطرح نشده است. آن زمان هر ماه دو سه پروژه را ارزیابی می‌کردیم، اما در حال حاضر به‌دلیل وضعیت اقتصادی کشور هیچ پروژه‌ای مطرح نیست. در یکی دو سال اخیر هیچ جلسه‌ای نداشته‌ایم. با همه اینها آنها مجوز ساخت سجادرود را در اختیار دارند.»

به‌گفته این فعال محیط‌زیست با تمامی تبعاتی که ساخت این سد در پی خواهد داشت، ضرورت اجرای این پروژه محل تردید است. «در نزدیکی این منطقه سد لفور (آیت‌الله صالحی) احداث شده که از ۲۰ سال پیش تا امروز برای انتقال آب مورد نیاز کشاورزی پایین‌دست هنوز شبکه‌گذاری نشده و حالا قرار است سد دیگری اضافه شود. اول می‌بایست شبکه‌سازی لفور را انجام می‌دادند تا نیازسنجی شود و بر این اساس، پروژه دیگری را از سر می‌گرفتند. حتی سد لفور هنوز آب شرب نمی‌دهد و مردم از آب چاه استفاده می‌کنند.»

او مشکل آب نقطه از مازندران را از زاویه‌ای دیگر می‌بیند؛ اینکه فاضلاب‌ها به شبکه آب‌های زیرزمینی راه دارد و «در مازندران، به‌خصوص ساری و بابل، مردم آلوده‌ترین آب را مصرف می‌کنند» یا اینکه خشکسالی در طول سالیان، سجادرود را چنان به‌سمت کم‌آبی برده که «جریان رودخانه نرسیده به جلگه و دشت، محو می‌شود».

دبیر شبکه تشکل‌های محیط‌زیست و منابع‌طبیعی مازندران می‌پرسد: «مگر راه مبارزه با سیلاب سد است؟» و جواب می‌دهد سد زدن شالیزارها را نجات نمی‌دهد. «اولاً که پوشش جنگلی هیرکانی به‌خودی‌خود اجازه بروز سیلاب را نمی‌دهد. دوم اینکه راه مهار سیلاب عملیات آبخیزداری و به‌ویژه عملیات بیولوژیکی و ایجاد پوشش گیاهی است.»

عبادی بعید می‌داند ساخت سد سجادرود برای حل مشکل آب شرب باشد. «در این منطقه سدهای زیادی ساخته‌اند؛ زارم‌رود، گله‌ور، تجن در ساری و سد کسیلیان در شیرگاه، سد لفور در بابل، سد منگل هراز. بلای جان رودخانه‌ها شده‌اند. این نگاه سازه‌ای نقش طبیعی رودخانه‌ها را نادیده می‌گیرد؛ آنها پشتوانه کشاورزی، تغذیه‌کننده چشمه‌سارها و جنگل‌اند. این نگاه فیزیکی پایدار نیست. اتفاق ناگوار این است که آب را از سرشاخه‌ها به‌ جای دیگری منتقل می‌کنند و انتهای رودخانه هم سد می‌زنند. رودخانه‌ها را تخریب می‌کنند. من فکر می‌کنم بحث اصلی پروژه‌سازی است. یکسری پروژه ایجاد می‌کنند و منتفع می‌شوند؛ وگرنه ساخت این‌همه سد توجیه‌پذیر نیست.»

سد سجادرود بیش از هر زمان دیگری محل مناقشه است؛ سدی که هنوز ساخته نشده، اما طبق گزارش‌های ارزیابی، نیازمند پاکتراشی ده‌ها هکتار از جنگل‌های هیرکانی، تغییر مسیر رودخانه و تهدید زیستگاه گونه‌های حمایت‌شده است. به‌علاوه، این سد زمین‌های کشاورزی و باغ‌ها را زیر آب می‌برد و با توجه به تجربه سدهای دیگر در این حوضه، هنوز نمی‌توان از تأمین آبی که وعده‌ داده‌ شده، مطمئن بود.