برای سالیان متمادی، جشنواره‌ فیلم فجر در سینمای ایران نقشی خاص و پیچیده ایفا می‌کرد. هیچ فیلمی نمی‌توانست به نمایش عمومی دربیاید، مگر اینکه در جشنواره حضور می‌داشت. فیلمی که به هر دلیل از رسیدن به جشنواره بازمی‌ماند، تهیه‌کننده‌اش ناچار بود سرمایه‌ خود را تا دوره‌ بعدی معطل نگه‌دارد تا امکان دریافت پروانه‌ نمایش فراهم شود. بسیاری از علاقه‌مندان قدیمی سینمای ایران به یاد دارند که سال‌ها خبری از صحنه‌های برفی در فیلم‌ها نبود؛ مسئله‌ای که علت ساده‌ای داشت. فیلمبرداری در فصل زمستان مساوی بود با یک سال انتظار در صف صدور مجوز نمایش.

«داریوش مهرجویی»، که خود تجربه‌ مستقیم این رقابت فرساینده برای رساندن فیلم به جشنواره فجر را داشته است، با «میکس»، یکی از ماندگارترین آثار سینمای ایران را خلق کرد. بدیهی است که این فیلم امروز دیگر در بافت فعلی سینمای ایران کارکرد سابق را ندارد و بعید است اثری مشابه، با آن شرایط بحرانی، چنین تلخ به جشنواره راه یابد؛ روایت آن فیلم با حضور امروزی سینماگران زمین تا آسمان فاصله دارد. از سال ۱۴۰۱ که هنرمندانی ممنوع‌الکار شدند، این جشنواره کمرنگ‌تر هم شد و حالا آنان که در جشنواره‌های دولتی حضور پیدا می‌کنند، مورد هجمه بسیاری قرار می‌گیرند. 

سایر حوزه‌های فرهنگ هم تفاوت چندانی با سینما ندارد. با شروع اعتراضات سراسری در ایران بسیاری از هنرمندان موسیقی کنسرت‌های خود را لغو کردند و بررسی‌های «پیام ما» از سایت‌های بلیت‌فروشی کنسرت نشان می‌دهد این روزها قرار نیست هیچ خواننده‌ای به صحنه برود.

در روزهای گذشته هم رسانه‌ها اخباری از بازداشت تعدادی از هنرمندان منتشر کرده‌اند و خانه موسیقی ایران و خانه سینما از پیگیری وضعیت آنها خبر داده‌اند.

آمارهای ناقص از بازداشت هنرمندان

پس از تشکیل پرونده قضائی برای برخی از هنرمندان، اواسط هفته گذشته «سید‌عباس صالحی»، وزیر فرهنگ و ارشاد، با حضور در جشنواره تئاتر فجر در پاسخ به پرسشی از وضعیت هنرمندان بازداشت‌شده در اتفاقات اخیر صحبت کرد، اما جزئیاتی را مطرح نکرد. 

او خبر داد «گفت‌وگوهای قابل‌توجهی» با دبیرخانه مربوطه و قوه قضائیه انجام شده است و گفت: «نگاه ما این است که هم شرایط ملی کشور در این بحران عظیمی که در آن قرار گرفته‌ایم، درک شود و هم جایگاه انتقاد، اعتراض و شأن هنرمندان. بنابراین، با گفت‌وگوهایی که انجام شده، مسیری آرام و طبیعی در حال طی شدن است و به‌ نظر می‌رسد این گفت‌وگوها در فضایی آرام و متقابل پیش می‌رود.»

بعد از صحبت‌های صالحی‌، حالا نهادهای صنفی هنرمندان در حال پیگیری وضعیت اعضای بازداشت‌شده خود هستند. روز شنبه، ۱۱ بهمن، پس از روزها سکوت درنهایت خانه موسیقی ایران از تشکیل کارگروه ویژه پیگیری وضعیت هنرمندان موسیقی بازداشت‌شده در جریان اتفاقات اخیر خبر داد.

پایگاه خبری خانه موسیقی ایران اعلام کرد این کارگروه مأموریت دارد با رویکردی حرفه‌ای و مسئولانه، «وضعیت حقوقی هنرمندان موسیقی بازداشت‌شده» را پیگیری کند و اقدامات لازم را در چارچوب قوانین و مقررات جاری انجام دهد.

خانه موسیقی ایران ضمن تأکید بر حمایت از حقوق صنفی و حرفه‌ای اعضای خود، ابراز امیدواری کرده است با تلاش این کارگروه و همکاری نهادهای ذی‌ربط، مسائل پیش‌آمده در «کوتاه‌ترین زمان ممکن» و «با رعایت حقوق قانونی هنرمندان»، به نتیجه‌ای مطلوب برسد.

اما این نهاد صنفی موسیقی تاکنون هیچ نامی را منتشر نکرده و هیچ توضیح اضافه‌تری مبنی‌بر تعداد اهالی موسیقی بازداشت‌شده نداده است.

روز پنجشنبه، ۹ بهمن، هم خبرگزاری ایلنا به‌نقل از «علیرضا حسینی»، عضو هیئت‌رئیسه و نماینده کمیته حمایت حقوقی و قضائی خانه سینما، از جان‌باختن «دو تن» از اعضای خانه سینما در اتفاقات اخیر خبر داد و تأکید کرد در حال حاضر «شش نفر» از اعضای خانه سینما در بازداشت هستند.

حسینی توضیحات تکمیلی را این‌گونه شرح داده است: «در حوادث اخیر و تا این زمان هفت نفر از اعضای خانه سینما بازداشت شده‌اند که یک نفر از این افراد پس از چند روز آزاد شد. سه نفر از آنها با حکم قضائی و در منزل بازداشت شده‌ و سه نفر دیگر در اماکن عمومی دستگیر شده‌اند.»

به‌گفته او، این افراد از صنوف مختلف خانه سینما هستند که «سه نفر» از آنها پرونده‌شان تعیین شعبه شده و «سه نفر دیگر» در مرحله بازجویی هستند: «تعدادی از همکاران و اعضای خانه سینما، از جمله دو نفر از اعضای هیئت‌رئیسه این نهاد صنفی، نیز از سوی نهادهای امنیتی احضار شده‌اند و صحبت‌های چندساعته با ایشان صورت گرفته است و با برخی افراد نیز تلفنی صحبت‌ شده است. شواهد نشان می‌دهد احتمالاً در روزهای آینده با افراد بیشتری تماس گرفته خواهد شد یا احضار می‌شوند.»

حسینی درباره تعداد جا‌ن‌باختگان هم توضیح داد «جواد گنجی»، دستیار کارگردان و برنامه‌ریز و همچنین «صهبا رشتیان»، نقاش و انیماتور، دو نفر از اعضایی هستند که در اتفاقات اخیر جانشان را از دست داده‌اند.

او در پاسخ به پرسشی درباره اخبار منتشرشده مبنی‌بر تهدید به مصادره اموال برخی سینماگران، گفت: «براساس اطلاعی که دارم، قوه قضائیه دراین‌باره هیچ حکمی برای سینماگران و هنرمندان صادر نکرده است و سخنگوی دولت نیز مصادره اموال هنرمندان را منتفی دانستند.»

دبیر هیئت‌رئیسه خانه سینما درباره اقدامات این نهاد صنفی برای رسیدگی به پرونده قضائی سینماگران، توضیح داد در حال پیگیری وضعیت هنرمندان و گفت‌وگوی مستمر با مقامات قضائی و امنیتی و دولتی هستند. او همچنین اضافه کرده است ارتباط لازم بین «خانه سینما»، «خانه موسیقی» و «خانه تئاتر» وجود دارد و کارهایی را به‌صورت «مشترک» انجام می‌دهند.

مسدود شدن صفحه اینستاگرام بعد از کناره‌گیری از جشنواره

بازداشت هنرمندان تنها بخش آشفته این روزهای فرهنگ و هنر نیست و در روزهای گذشته تعدادی از آنان از حضور در جشنواره فیلم و تئاتر فجر کناره‌گیری کردند.

روز جمعه، ۱۰ بهمن، «شاهین چگینی»، مدیر بخش «فجرپلاس» چهل‌وچهارمین جشنواره تئاتر فجر، در بخشی از گفت‌وگو با ایرنا درباره نبود اطلاعات بعضی از اجراها در سایت‌ فروش بلیت گفت: «امسال انصراف‌ گروه‌های اجرایی زیاد بود. بعضی گروه‌ها تمایلی نداشتند خبری از آنها و اجراهایشان منتشر شود که نشان دهد در جشنواره فجر شرکت کرده‌اند. از ۱۰ سالنی که معرفی شده بود، دو سالن انصراف دادند و برخی گروه‌ها نیز در دقیقه ۹۰ اعلام انصراف کردند.»

به‌گفته او، بعضی گروه‌ها فقط برای اجرا آمده بودند و «مایل نبودند بلیت‌فروشی یا تبلیغات داشته باشند».

همان روز رسانه سینمایی «سینماناب» نوشت ناآرامی‌ها و شرایط اجتماعی باعث خواهد شد کمتر بازیگری حاضر به حضور در نشست‌های خبری جشنواره فیلم فجر باشد و به همین دلیل، مسئولان برگزاری جشنواره تصمیم گرفتند «ظرفیت نشست‌ها را برخلاف سال‌های گذشته به پنج نفر کاهش بدهند» و «از این پنج نفر ظرفیت هم تنها دو صندلی به بازیگران یا دیگر عوامل اختصاص پیدا کرده است».

«مسعود نجفی»، مدیر خانه جشنواره، درباره سینماگرانی که در نشست‌ها حضور خواهند داشت، چنین توضیح داد: «کارگردان، تهیه‌کننده، فیلمنامه‌نویس و دو دست‌اندرکار دیگر فیلم به انتخاب تهیه‌کننده در نشست حاضر می‌شوند. به‌این‌ترتیب، جلسات هر فیلم با حضور پنج نفر از سازندگان آن برپا خواهد شد.»

همچنین، در روزهای گذشته «سعید زمانیان»، کارگردان فیلم سینمایی «آرام‌بخش»، با انتشار یک پُست در صفحه اینستاگرام، از حضور در جشنواره چهل‌وچهارم فیلم فجر و داوری فیلم خود در بخش سودای سیمرغ انصراف داد. پس از انصراف او، صفحه اینستاگرام این فیلمساز، از دسترس خارج شده است.

«آرامبخش» به کارگردانی سعید زمانیان و تهیه‌کنندگی مجتبی رشوند با فیلمنامه‌ای از پدرام پورامیری و سعید زمانیان در بخش خصوصی ساخته شده است. در این فیلم الناز شاکردوست، حسن پورشیرازی، صابر ابر، بهناز جعفری، مریم سعادت، ناهید مسلمی، اسماعیل پوررضا، هادی تسلیمی و نیلوفر شهیدی بازی کرده‌اند.

همچنین، «صالح علوی‌زاده» یکی از فیلمنامه‌نویسان فیلم «بیلبورد» نیز انصراف خودش را از حضور در این جشنواره اعلام کرده است. «سهراب پورناظری»، آهنگساز و نوازنده هم از دیگر چهره‌هایی است که از کناره‌گیری خود از حضور در جشنواره فیلم فجر خبر داده است.

جشنواره‌ها و سالن‌های خالی، صفحه‌های اینستاگرام حذف‌شده و هنرمندانی که به‌ناچار یا در اعتراض از حضور در رویدادها کناره می‌گیرند، تصویر امروز سینما و موسیقی ایران است. این وضعیت نشان می‌دهد هنر، میدان چالش با محدودیت‌ها و فشارهای اجتماعی و سیاسی شده است. آنچه باقی می‌ماند، تلاش نهادهای صنفی برای پیگیری حقوق هنرمندان و حفظ شأن و حرفه‌ آنان است، اما سایه‌ بازداشت‌ها و ممنوع‌الکاری‌ها هم‌چنان بر سر فرهنگ و هنر سنگینی می‌کند و آینده‌ جشنواره‌ها و حضور هنرمندان را با ابهام جدی مواجه کرده است.