دیروز رئیس انجمن صنفی دفاتر خدمات آماری از میزان آسیب واردشده به بخش گردشگری -حدود هزار میلیارد تومان- و همچنین مشاغل در معرض خطر این بخش -حدود ۶۰ هزار نفر- ارائه داد و راهکارهایی برای جبران خسارات واردشده ارائه کرد. همچنین، رئیس کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی ایران در اظهاراتی عنوان کرد گردشگری ایران در آستانه رکود عمیق‌تر است و سفرهای نوروزی با توجه به شرایط موجود، کاهش چشمگیر خواهد داشت. این اظهارات و هشدارها و سخنان فعالان بخش گردشگری بیان‌کننده حقایق تلخ این بخش است. حقایقی که به نظر می‌رسد مدیران ارشد این حوزه بنا ندارند آن را بپذیرند و از موضع انکار وضع موجود اظهارنظر می‌کنند. در آخرین مورد، معاون گردشگری کشور از تدوین و اجرای بسته‌ای جامع برای بازسازی اعتماد، تقویت بازارهای هدف و برگزاری باشکوه نمایشگاه بین‌المللی گردشگری خبر می‌دهد و می‌گوید: «مسیر احیای گردشگری ایران با اتکا به ظرفیت‌های ملی و دیپلماسی فعال گردشگری با جدیت دنبال می‌شود.» امیدوار بودن در روزها و شرایط سخت خوب است، اما انکار حقایق و نادیده گرفتن واقعیت‌ها با امیدواری تفاوت‌های بسیار و تبعاتی به‌همراه دارد.

رکودی عمیق‌تر برای گردشگری ایران

«سیدمصطفی موسوی»، رئیس کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی ایران، درباره وضعیت گردشگری ایران می‌گوید: «در وضعیت فعلی، ورود گردشگر به کشور به کمترین میزان رسیده و تنها افرادی به ایران سفر می‌کنند که هدفشان گردشگری سلامت و درمان است و با توجه به فضای کشور و آرایش جنگی آمریکا علیه ایران، طبیعی است که کشورهای خارجی از اتباع خود بخواهند به ایران سفر نکنند.» او البته معتقد است شرایط موجود تنها بر گردشگری ورودی اثر نمی‌گذارد و بخش‌های دیگر را هم دچار رکود می‌کند.

شاهد این سخنان رکودی است که شهرهای جنوبی در فصل پرسفر گردشگری امسال تجربه کردند. اقامتگاه‌های بومگردی و مشاغل فصلی در این شهرها امسال تقریباً بدون مسافر روزگار گذراندند و رکودی کم‌سابقه را تجربه کردند. رئیس کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی ایران معتقد است: «شرایط ایجادشده برای کشور می‌تواند صنعت گردشگری ایران را وارد رکودی عمیق‌تر از دوره‌های پیشین، حتی شدیدتر از رکود ناشی از جنگ دوازده‌روزه کند. رکودی که نه‌تنها کسب‌وکارهای مرتبط با گردشگری، بلکه اشتغال، سرمایه‌گذاری و تصویر بین‌المللی ایران در این صنعت را نیز تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. با کاهش تنش‌ و بازگشت ثبات به فضای منطقه‌ای هم نمی‌توان چشم‌انداز روشنی برای خروج گردشگری ایران از رکود ایجادشده متصور بود؛ صنعتی اکنون بیش از هر زمان دیگری شکننده و آسیب‌پذیر به نظر می‌رسد.»

موسوی درباره اثرات وضعیت موجود بر گردشگری می‌گوید: «شرایط فعلی می‌تواند منجر به تعطیلی یا تعلیق رویدادهای مهم گردشگری در ایران شود. از جمله احتمال برگزار نشدن نمایشگاه بین‌المللی گردشگری ایران مطرح است؛ موضوعی که خود نشانه‌ای از عمیق‌تر شدن رکود در حوزه گردشگری کشور است.» هرچند لغو رویدادهای تخصصی اتفاق خوبی برای فعالان و ذی‌نفعان نیست، اما برگزاری رویدادی مثل نمایشگاه گردشگری تهران هم در شرایط موجود توجیه اقتصادی ندارد.

با اینکه فعالان بخش خصوصی از جمله رئیس انجمن صنفی دفاتر خدمات مسافرتی در گفت‌وگو با «پیام ما» برگزاری نمایشگاه گردشگری تهران را کاری عبث و بیهوده می‌دانند و معتقدند بهتر است برگزاری آن به زمانی مناسب‌تر موکول شود، معاون گردشگری کشور در روزهای اخیر با اشاره به برگزاری نمایشگاه بین‌المللی گردشگری و صنایع‌دستی در بازه ۲۳ تا ۲۶ بهمن‌ماه تأکید کرده است: «راهبرد وزارتخانه بر برگزاری نمایشگاهی منسجم، کیفی و باشکوه است که ویترینی از توانمندی‌های گردشگری و صنایع‌دستی کشور باشد. این نمایشگاه فرصت مناسبی برای معرفی ظرفیت‌های ۳۱ استان کشور، به‌ویژه استان‌های نوظهور گردشگری است و سال گذشته نیز این رویکرد منجر به رشد ملموس در برخی استان‌ها شد.» اما اگر مدیران بخش گردشگری، این حوزه را به‌عنوان جزیره‌ای جدا از جامعه در نظر بگیرند و بدون توجه به فضای کلی اجتماعی اصرار بر اجرای برنامه‌ها طبق روال سال‌های قبل داشته باشند، باید به این بعد ماجرا هم فکر کنند که جایگاه اجتماعی بخش گردشگری چقدر از این نگاه ایزوله و انکار واقعیت جاری آسیب خواهد دید. برگزاری نمایشگاه گردشگری در آستانه چهلمین روز کشته‌شدگان ۱۸ دی‌ماه چه اتفاقی در جامعه داغدار ایران رقم خواهد زد؟ آیا بهتر نیست بخش گردشگری که خود آسیب بسیار جدی از این شرایط و اتفاقات دیگر دیده، همراه مردم در روزهای سخت باشد؟

لیست قرمز و عمیق‌تر شدن رکود در گردشگری داخلی و ورودی

رئیس کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی ایران درباره هشدارهای سفر صادرشده در برخی کشورهای متحد ایران درباره سفر نکردن به ایران اعلام کرد: «این مسئله نشان می‌دهد نگرانی‌ها درباره سفر به ایران صرفاً محدود به کشورهای غربی نیست و ابعاد گسترده‌تری نیز پیدا کرده است.» او معتقد است: «رکود به گردشگری داخلی نیز سرایت خواهد کرد. طبیعی است که کاهش احساس امنیت، بلاتکلیفی اقتصادی و نگرانی‌های عمومی منجر به تعطیلی سفرهای داخلی و کاهش چشمگیر جابه‌جایی‌های گردشگری در کشور شود.» به باور موسوی، رکود گردشگری داخلی سفرهای نوروزی ۱۴۰۵ را نیز تهدید می‌کند و به نظر می‌رسد اشتیاق به سفرهای نوروزی نیز با کاهش مواجه شود.

هزار میلیارد تومان خسارت مالی و ۶۰ هزار شاغل در آستانه تعدیل سهم گردشگری از بحران اخیر کشور

«حرمت‌الله رفیعی»، رئیس انجمن صنفی دفاتر مسافرتی، با بیان اینکه پیش از آغاز جنگ دوازده‌روزه نیز وضعیت درآمدی دفاتر گردشگری و مسافرتی مطلوب نبود، به ایلنا می‌گوید: «در یک ماه اخیر فعالیت‌ها تقریباً به‌طور کامل متوقف شده و فاصله میان هزینه و درآمدها به‌شکل بی‌سابقه‌ای افزایش پیدا کرده است. حدود شش هزار آژانس مسافرتی دارای مجوز در کشور فعال‌اند، اگر هر آژانس به‌طور میانگین فقط ۱۰ پرسنل داشته باشد، دست‌کم ۶۰ هزار نفر به‌صورت مستقیم از این صنعت ارتزاق می‌کنند که این عدد، بدون احتساب خانواده‌های آنهاست.»

او در مورد تعدیل دوباره سرمایه انسانی در بخش گردشگری هشدار می‌دهد و می‌گوید: «ادامه این وضعیت، به ازدست‌رفتن نیروی انسانی منجر می‌شود؛ نیروهایی که آموزش دیده‌اند و خروج آنها از صنعت، بازگشت به شرایط عادی را حتی پس از عبور از بحران نیز بسیار دشوار و زمان‌بر می‌کند. در دوره کرونا دفاتر گردشگری توان پرداخت حقوق پرسنل را نداشتند و ناچار شدند نیروهای خود را تعدیل کنند. کرونا حدود دو سال ادامه داشت و در این مدت، بخش زیادی از پرسنل صنعت گردشگری خارج شدند و دیگر بازنگشتند. در همان سال‌ها، انجمن صنفی دفاتر مسافرتی راهکار مشخصی به دولت ارائه داد. پیشنهاد این بود که به‌جای پرداخت هزینه‌های سنگین بعدی که شامل بیمه بیکاری از سوی دولت بدون بازگشت سرمایه بود، تسهیلات کم‌بهره برای حفظ اشتغال پرداخت شود.» هر چند در دوران کرونا نه تنها از شاغلان و مدیران دفاتر خدمات مسافرتی که از هیچ‌یک از فعالان و شاغلان بخش‌های مختلف گردشگری حمایتی از سوی دولت انجام نشد.

بااین‌حال، رفیعی معتقد است: «براساس نظر اقتصاددانان، ایجاد هر شغل در صنعت گردشگری حدود ۲۰۰ میلیون تومان هزینه دارد و آن زمان پیشنهاد شد حداقل نیمی از این مبلغ به‌صورت وام کم‌بهره در اختیار دفاتر قرار گیرد تا پرسنل حفظ شوند و تسهیلات هم بازپرداخت شود؛ نه اینکه در قالب بیمه بیکاری و به‌صورت بلاعوض از سوی دولت و سازمان تأمین اجتماعی به پرسنل بیکارشده پرداخت شود. اما هیچ اقدامی برای اجرایی شدن این پیشنهاد انجام نشد و نتیجه آن شد که دفاتر پرسنل خود را از دست دادند.» در همان مقطع علاوه‌بر متخصصان بخش ارائه خدمات و توراپراتورها، بسیاری از راهنمایان گردشگری با تجربه و تخصصی که نتیجه سال‌ها فعالیت در این حوزه بود، از گردشگری کوچ کردند و هرگز این خسران برای گردشگری ایران جبران نشد.

رفیعی معتقد است: «برای برخی مدیران اهمیتی ندارد که با آسیب دیدن صنعت گردشگری چه تعداد نیروی انسانی بیکار می‌شوند و چه ضربه‌ای به منافع ملی کشور وارد می‌شود و اعتبارات دولتی را چگونه هدر می‌دهد. امروز دوباره اعلام خطر می‌کنم. اگر تسهیلات قانونی به دفاتر گردشگری پرداخت نشود، دود این بحران مستقیم به چشم دولت خواهد رفت.» راهکار پیشنهادی رفیعی برای جلوگیری از خسارات بیشتر در این بخش اعطای وام‌های کم‌بهره با حداقل یک سال تنفس است.

رفیعی به نابرابری و فشارهای مالیاتی که دفاتر گردشگری آن را تجربه می‌کنند، اشاره می‌کند و می‌گوید این دفاتر در شرایطی که هیچ درآمدی ندارند و سفرها متوقف شده، هنوز هم مجبور به پرداخت مالیات هستند. این درحالی‌است که دفاتر گردشگری فقط کارمزد فروش محصولات دیگران را دریافت می‌کنند و خودشان هیچ محصولی برای فروش ندارند. او خواستار گفت‌وگوی جدی بین وزارت میراث‌فرهنگی و دوایر مالیاتی است تا شرایط واقعی گردشگری به‌خوبی تشریح شود و فشار مالیاتی از روی این بخش برداشته شود. او معتقد است تعلیق مالیات برای دو سال می‌تواند از فروپاشی کامل گردشگری ایران جلوگیری کند؛ چراکه اگر نیروی انسانی این بخش از دست برود، حتی پس از عبور از بحران، بازگشت به حالت عادی سال‌ها طول می‌کشد.

اما مسئله گردشگری ایران در کنار تمام اتفاقات تلخ و ناگوار و بحران‌هایی که کمر این بخش را در این سال‌ها خم کرده، این است که تصمیم‌گیران گردشگری، نگاه واقع‌بینانه به این بخش و بحران‌ها و مشکلات آن ندارند. نگاهی به سیاستگذاری‌ها و تصمیمات کلان نشان می‌دهد مدیران ارشد گردشگری فاصله معناداری از حقایق جاری در این حوزه دارند و همین است که سیاست‌ها و تصمیماتشان دردی از گردشگری دوا نکرده و نمی‌کند.