پیش از قطعی سراسری اینترنت در کل کشور، در فضای مجازی نام نوجوانانی منتشر شد که دستگیر و بازداشت شده‌اند. روز جمعه، ۱۹ دی، رئیس قوه قضائیه اعلام کرده «مجازات عناصر آشوبگر بدون هیچ‌گونه ارفاق قانونی خواهد بود» و روز شنبه، ۲۰ دی، دادستانی کل کشور تأکید کرد «دادسراها بدون فوت وقت مقدمات محاکمه اغتشاشگران را فراهم کنند». همچنین، چندشبی است که شهروندان پیامک‌هایی هشدارآمیز برای مراقبت از جوانان و نوجوانان خود دریافت می‌کنند. اما نکته‌ای که چه در سال‌های گذشته و چه اکنون مشاوران و فعالان مدنی نسبت به آن زنهار می‌دهند، جلوگیری از حضور کودکان و نوجوانان در هرگونه تجمعات و اعتراضات است؛ فارغ از آنکه از سوی چه طیف و گروهی تحریک می‌شوند. همچنین، آنها معتقدند پس از دستگیری و بازداشت، روان رنجور آنان به‌سختی قابل بازسازی است و تبعات مختلفی به‌همراه دارد.

مراقبت از نوجوان؛ هم از سوی دولت هم از سوی خانواده

«پدرام کمالی»، کارشناس آموزش، در گفت‌وگو با «پیام ما» به کنوانسیون حقوق کودک اشاره می‌کند که ایران یکی از امضاکنندگان آن است: «در این کنوانسیون، حقوقی وجود دارد که کشور امضاکننده تعهد به رعایت و اجرای آن می‌دهد. یکی از این حقوق «منافع عالیه کودک» است. درواقع، هر موضوعی که منافع عالیه کودک را به خطر بیندازد، مورد توجه قرار می‌گیرد. یکی از این موارد، موضوع دستگیری نوجوانان یا درگیری آنان در مسائل سیاسی است؛ فارغ از آنکه از طریق چه طیف و دسته‌ای باشد.»

او درباره اهمیت هرگونه مراقبت از نوجوانان در این شرایط مثالی می‌زند: «از خانواده‌ای شنیدم که حتی اگر می‌خواهند برای انجام خرید از منزل خارج شوند، فرزند آنان تمایلی به همراهی ندارد و می‌ترسد. مهم است در این شرایط، اجباری متوجه کودک و نوجوان نباشد؛ چراکه ممکن است کودک یا نوجوان درگیر ترس و اضطراب زیادی باشد.»

کمالی توضیح می‌دهد کودک و نوجوان حقوقی دارند که هم از سوی خانواده و هم دولت باید رعایت شود: «اکنون می‌بینیم دولتی که این کنوانسیون را امضا کرده، نوجوانان را در شلوغی‌ها و تجمعات بازداشت و با سایر بازداشتی‌ها در یک مکان نگهداری می‌کند. اما در این مواقع نوجوان باید وکیل داشته باشد و حتماً در بخشی مربوط به کودک و نوجوان نگهداری شود تا آسیب بیشتری به او وارد نشود.»

به‌گفته او، «اضطراب»، «ترس» و «دوری از خانواده» تنها چند مورد از آسیب‌ها است: «این موارد برای نوجوان آسیب‌های دیگری به‌همراه دارد؛ از جمله بی‌خوابی، بی‌اشتهایی و ترک‌تحصیل. به این معنا که با ترک تحصیل تقریباً تمام زندگی این نوجوانان از بین می‌رود. به همین دلیل است که نوجوان را نباید از سوی هیچ جناحی وارد سیاست کرد و خانواده هم باید در هنگام بحران‌ها و شلوغی‌ها کاملاً حواسش به نوجوان باشد. حتی کوچکترین تغییر رفتاری، پرخاشگری، سکوت بیش‌ازاندازه و… نشانه است که باید جدی گرفته شود.»

مدارس چه نقشی دارند؟

او درباره نقش مدارس و سیستم مشاوره آنان در حوادث پیش‌آمده برای نوجوانان می‌گوید: «واقعیت این است اگر مدرسه‌ای دولتی باشد، آنقدر امکانات مشاوره وجود ندارد تا نوجوانان بتوانند از آن بهره ببرند. همین الان که داریم صحبت می‌کنیم، با قطع‌شدن اینترنت دسترسی به تمام مشاوره‌های آنلاین قطع شده است. حتی در دوران جنگ دوازده‌روزه هم این حد قطعی را هم نداشتیم که نتوانیم کمک‌حال یکدیگر باشیم. الان از حجم آسیب و اتفاقات خبر نداریم.»

او تأکید می‌کند اکنون این نوجوانان باید به مشاوره و روان‌شناس دسترسی داشته باشند: «هرچه زمان بیشتری از لحظه حادثه بگذرد و حادثه در آنها ماندگارتر شود، این اضطراب و پریشانی گسترده‌تر می‌شود.»

کمالی ادامه می‌دهد: «از طرف دیگر، با توجه به هزینه‌های مراکز مشاوره و روان‌شناسی تقریباً استفاده تمام اقشار از آنها ناممکن است و با توجه به این وضعیت اقتصادی، خانواده‌های متوسط و ضعیف دسترسی به مشاور خصوصی ندارند. فقط خانواده‌هایی که تمکن مالی دارند، می‌توانند از آنها بهره ببرند؛ آن‌هم درصورتی‌که مشاوری اینترنت داشته باشد که بتواند بگوید درصورت چه تغییراتی در نوجوان باید به روان‌شناس مراجعه کرد. اما والدینی که تابه‌‌حال با این شرایط مواجه نبوده‌اند، از کجا باید بدانند یک تغییر رفتاری مانند بی‌اشتهایی ممکن است در اثر اضطراب باشد؟»

از روز شنبه،۲۰ دی، تمامی مدارس مجازی و گفته شد کلاس‌ها در شبکه «شاد» برگزار می‌شود. اما بررسی‌های «پیام ما» از کلاس‌های روز شنبه نشان می‌داد عده‌ای از دانش‌آموزان با اختلال برای دسترسی به این شبکه مواجه بودند. اختلالی که در روز یکشنبه، ۲۱ دی، هم ادامه داشت و خبرگزاری «ایسنا» نوشت: «برخی معلمان و دانش‌آموزان همچنان در دسترسی به این شبکه آموزش دچار مشکل هستند.» این درحالی‌است که اکنون شبکه «شاد» تنها راه دسترسی کودکان و نوجوانان به سیستم آموزش‌وپرورش است. کمالی دراین‌باره می‌گوید: «وقتی این شبکه با اختلال مواجه است، دانش‌آموز تنها راه ارتباطی خود را با سیستم آموزش‌وپرورش و معلم و مشاور از دست می‌دهد. بعد از بازگشایی مدرسه باز هم در برخی مدرسه‌ها، به‌طور موردی و بسیار فردی، می‌بینیم مدیر یا معلمی آگاه وجود دارد که پدر و مادر را راهنمایی کند تا فرزند خود را به مشاوره ببرد.»

به‌اعتقاد او، ایراد دیگر آن است که سیستم مشاوره آموزش‌وپرورش ما بیشتر بر «اختلالات یادگیری» تمرکز دارد. بنابراین، شاید نتواند زیاد به دانش‌آموزان کمک کند.

این کارشناس آموزش می‌گوید اکنون وقت آن است آموزش‌وپروش شیوه آموزشش را تغییر دهد: «باتوجه به این سال‌هایی که می‌گذرانیم و با توجه به بحران‌هایی که پیش می‌آید، وقت آن است آموزش‌وپرورش به‌جای آموزش صرف محفوظات به کودکان و نوجوانان، توانمندسازی کودکان از طریق آموزش تفکر نقادانه و مهارت‌های زندگی را مدنظر قرار دهد تا در این مواقع کودکان و نوجوانان بتوانند تاحدی شرایط را تحت کنترل قرار دهند.»

مشاوره روان‌شناسی و حقوقی رایگان انجمن حمایت از حقوق کودک

انجمن حمایت از حقوق کودکان یکی از چند انجمنی است که به‌همراه چند نهاد مدنی دیگر در روزهای گذشته بیانیه‌ای را برای حمایت از حقوق کودکان و نوجوانان در این روزها امضا کردند.

«سمانه علوی»، عضو هیئت‌مدیره انجمن حمایت از حقوق کودکان، دراین‌باره به «پیام ما» توضیح می‌دهد: «علاوه‌بر آن بیانیه، خود انجمن مستقیماً نامه‌ای را به قوه قضائیه و دادگستری ارسال کرده است، اما متأسفانه تاکنون جوابی دریافت نکرده‌ایم.»

به‌گفته او، این انجمن خدمات «رایگان» مشاوره روان‌شناسی می‌دهد: «صدای یارا از سال ۷۳ در حال فعالیت است. مجموعه‌ای از روان‌شناسان با مدرک مقاطع کارشناسی ارشد به بالا بعد از گذراندن دوره تخصصی کارورزی شروع به فعالیت می‌کنند. فعالیت به‌صورت دو شیفت از ساعت ۹ صبح تا ۱۳ و از ساعت ۱۳ تا ۱۷ در روزهای عادی است. اکنون وابسته به این شرایط، صدای یارا تا ساعت ۱۵ فعال است.»

علاوه‌بر واحد مشاوره، انجمن واحد «حقوقی» و «مددکاری» هم دارد: «خانواده‌ها و حتی کودکان و نوجوانان تا ۱۸ سال می‌توانند خودشان تماس بگیرند.»

به‌گفته او، خانواده‌ها می‌توانند با تماس با دفتر انجمن به شماره ۸۸۵۰۱۴۱۴-۰۲۱به تمام واحدهای انجمن و با شماره‌گیری ۴۲۱۵۲-۰۲۱ به «صدای یارا» متصل شوند و اگر نتوانستند وصل شوند، می‌توانند پیغام بگذارند.