جنگل‌های جهان روزبه‌روز کوچک‌تر می‌شوند و ما بیشتر و بیشتر وارد قلمرو حیات‌وحش می‌شویم. تخریب جنگل‌ها به دلیل فعالیت‌هایی مانند قطع درختان برای الوار، ایجاد چراگاه برای دام، کشاورزی و تولید روغن نخل با سرعت بالایی در حال انجام است. این جنگل‌زدایی‌ها مواجهه انسان و حیات‌وحش را بیشتر کرده و همین باعث بالارفتن احتمال ابتلا به بیماری‌هایی با منشأ جانوری می‌شود.

نابودی خط دفاعی

 شواهد زیادی نشان از افزایش میزان بیماری‌های مشترک بین انسان و حیوان دارد. بر اساس گزارش «چگونه جنگل‌زدایی موجب گسترش بیماری‌های مرگبار مشترک بین انسان و حیوانات می‌شود» از هر ۱۰ بیماری عفونی، ۶ بیماری بین انسان و حیوانات مشترک است. این گزارش ادامه می‌دهد: «در محیط طبیعی دست‌نخورده، ویروس‌ها همراه با جانوران ناقلشان، در اکوسیستم خود محدود می‌شوند؛ اما جنگل‌زدایی و هرگونه دست‌کاری زیستگاه جانوران باعث می‌شود حیوانات ناقل به دلیل ازدست‌دادن منابع غذایی و زیستگاهشان، از زیستگاه خود آواره شوند. با دستیابی انسان به این مناطق، تماس انسان و حیات‌وحش افزایش می‌یابد و همین احتمال انتقال بیماری از حیوانات به انسان را افزایش می‌دهد.»

 در واقع رقابتی که بین جانوران مختلف در جنگل وجود دارد اجازه نمی‌دهد تعداد هر حیوانی از عدد بخصوصی بیشتر شود و احتمال گسترش بیماری توسط یک‌گونه کم می‌شود. همچنین این گونه‌ها در دل جنگل‌ها و دور از انسان می‌زیند؛ اما با قطع درختان و تخریب اکوسیستم این گونه‌ها، ما وارد قلمرو آن‌ها می‌شویم و خط دفاعی خود در برابر بیماری‌ها را می‌شکنیم.

افزایش خطر گسترش بیماری‌ها با تکه‌تکه‌شدن جنگل‌ها

 هرچه جنگل‌ها به قطعات کوچک‌تری تقسیم شوند، ظرفیت آن‌ها برای حمایت از تنوع زیستی کم و کمتر شده و خطر گسترش بیماری‌ها افزایش می‌یابد. تحقیقات «پائولا پریست»، دانشمند ارشد سلامت محیط‌زیست، نشان می‌دهد: «اگر وسعت جنگل‌ها به ۳۰درصد اندازه اولیه‌شان کاهش یابد، گستره حرکتی حیوانات به‌شدت کم شده و نسبت به تهدیدات بیرونی آسیب‌پذیرتر می‌شوند. در این میان گونه‌های تخصصی (گونه‌هایی که در شرایط محیطی خاصی زندگی می‌کنند و در برابر تغییرات محیط آسیب‌پذیرند) اولین گونه‌هایی هستند که ناپدید می‌شوند. با ازدست‌رفتن تنوع زیستی، توانایی جنگل نیز برای کنترل بیماری‌ها کاهش می‌یابد.»

 هرچه گونه‌های تخصصی بیشتر از دست بروند و گونه‌های عمومی (گونه‌هایی که به‌راحتی با تغییرات محیط سازگار می‌شوند) مثل موش‌ها، راکون‌ها، کلاغ‌ها و کبوترها جایگزین آن‌ها شود، احتمال گسترش بیماری‌ها افزایش می‌یابد. گزارش «BBC Earth» درباره این موضوع می‌نویسد: «چون این گونه‌ها انرژی خود را بیشتر صرف تولیدمثل سریع می‌کنند تا آنکه سیستم ایمنی خود را تقویت کنند. همچنین این گونه‌ها می‌توانند در انواع مختلف اکوسیستم‌ها زنده بمانند. برای همین آن‌ها ناقلان بهتری برای بیماری‌ها هستند و در محیط‌های تخریب‌شده به‌سرعت رشد می‌کنند.»

 همچنین جنگل‌زدایی شرایط محیطی را به نفع حشرات ناقل تغییر می‌دهد. زیرا با افزایش قطع درختان، تابش نور خورشید به گودال‌های آب بیشتر شده و با گرم‌شدن آن‌ها، محیطی ایدئال برای تخم‌ریزی پشه‏ها فراهم می‌شود.

مالاریا در آمازون

 گزارش «چگونه جنگل‌زدایی موجب گسترش بیماری‌های مرگبار مشترک بین انسان و حیوانات می‌شود» نشان می‌دهد بازگشت بیماری مالاریا به برزیل در دهه‌های اخیر با جنگل‌زدایی مرتبط است. در این گزارش نوشته شده است: «مطالعه‌ای در سال ۲۰۱۹ مشخص می‌کند با ۱۰درصد افزایش جنگل‌زدایی احتمال ابتلا به بیماری مالاریا ۳.۳درصد افزایش می‌یابد. در مناطقی مانند «مانسیو لیما» این نرخ حتی شدیدتر است و با هر ۴.۳درصد افزایش در جنگل‌زدایی، احتمال ابتلا به مالاریا ۴۸درصد افزایش می‌یابد.» این افزایش به دلیل فراهم‌شدن محیطی مناسب برای پشه آنوفل (ناقل مالاریا) است.

شیوع ابولا در نقاط داغ جنگل‌زدایی

 نام بیماری ابولا، از یکی از رودخانه‌های جمهوری دموکراتیک کنگو گرفته شده و اولین‌بار نیز در این کشور مشاهده شد. این گزارش درباره شیوع بیماری ابولا می‌نویسد: «شیوع ابولا در غرب و مرکز آفریقا بیشتر در نقاطی که جنگل‌زدایی بیشتر بوده، رخ داده است. زیرا نابودی جنگل‌ها باعث تغییر رفتار خفاش‌ها و افزایش تعامل آن‌ها با انسان شده است. طبق آمار خطر مواجهه با بیماری‌های جدید در حوضه کنگو (کامرون، گابن و کنگو) به دلیل تخریب سریع بیش از ۶۰درصد جنگل‌ها، افزایش یافته است.»

بیماری لایم در آمریکای شمالی

 در شمال آمریکا نیز تکه‌تکه‌شدن جنگل‌ها تنوع زیستی را کاهش داده است. صندوق جهانی طبیعت درباره بیماری لایم گزارش می‌دهد: «بیماری لایم شایع‌ترین بیماری منتقل‌شونده توسط جانوران ناقل در آمریکا است. هرساله حدود ۳۰ هزار نفر به این بیماری مبتلا می‌شوند. لایم از طریق کنه‌هایی که از حیوانات آلوده تغذیه کرده‌اند به انسان منتقل می‌شود. این بیماری بیشتر در شمال شرق آمریکا دیده می‌شود، جایی که گسترش مناطق مسکونی باعث تخریب و تکه‌تکه‌شدن جنگل‌ها شده است. این تغییرات باعث نزدیک‌تر شدن انسان، حیات‌وحش و کنه‌ها به یکدیگر و کاهش تنوع زیستی شده. در نتیجه این اتفاق، خطر تماس انسان با کنه‌های ناقل بیماری و ابتلا به بیماری لایم افزایش می‌یابد.»

 به لیست بیماری‌هایی که در بالا ذکر شد می‌توان زیکا، سارس و ام‌پاکس (آبله میمون) را هم اضافه کرد که همگی از جنگل‌های گرمسیری منشأ گرفته‌اند.

خطر بیماری‌های همه‌گیر بیخ گوش ماست

 با ادامه تخریب جنگل‌ها، خطر ابتلا به بیماری‌ها همچنان افزایشی خواهد بود. زیرا با تخریب زیستگاه‌ها، تعداد گونه‌های عمومی بیشتر و بیشتر می‌شود. با افزایش جمعیت این گونه‌ها و گسترش قلمرو زیستی آن‌ها احتمال برخورد آن‌ها با دیگر گونه‌های حیات‌وحش و انسان بیشتر شده، احتمال انتقال بیماری‌ها نیز افزایش می‌یابد. برخی مدل‌های اقلیمی هشدار می‌دهند که طی ۵۰ سال آینده بیش از ۱۵ هزار ویروس برای نخستین‌بار بین گونه‌ها جابه‌جا خواهند شد که هر یک از آن‌ها می‌تواند جرقه یک همه‌گیری جهانی جدید باشد.

 در نتیجه می‌توان گفت سلامت اکوسیستم‌ها به طور جدایی‌ناپذیری با سلامت خودمان مرتبط است؛ بنابراین بازسازی جنگل‌ها نه‌تنها برای محیط‌زیست و حیات‌وحش درون آن بلکه برای جلوگیری از پاندمی‌های آینده، ضروری است. هرچند بازسازی جنگل‌ها و رسیدن آن‌ها به تعادل بیولوژیک نیازمند زمانی طولانی است، اما این تنها راه ما برای ترمیم سیستم ایمنی زمین است.