قدمت تمدن چین به بیش از پنج هزار سال می‌رسد. با داشتن ۶۰ اثر ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی یونسکو، چین پس از ایتالیا با ۶۱ سایت جهانی در رتبه دوم دنیا قرار دارد. این کشور یکی از کهن‌ترین و تأثیرگذارترین تمدن‌های جهان است که گردشگران بسیاری از سراسر دنیا را به خود جذب می‌کند. رشد گردشگری در این کشور و فشارهای ناشی از گردشگری انبوه، این کشور را به صرافت ایجاد تعادل میان حفاظت از گنجینه‌های تاریخی و توسعه پایدار گردشگری انداخته است. 

چینی‌ها بنا دارند با کمک فناوری‌های روز دنیا، میراث تاریخی و تمدنی خود را حفظ کنند. این کشور حالا به‌دنبال این است که حفاظت از میراث‌فرهنگی را به‌طور سیستماتیک‌تر پیش ببرد. مسئولان فرهنگی چین گفته‌اند در پی تغییر سیاست‌های صورت‌گرفته در این زمینه، در برنامه توسعه چهارساله ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰، حفاظت از میراث‌فرهنگی تحت نظارت و بازرسی یکپارچه قرار خواهد گرفت. آنها می‌گویند مدلی را که عمدتاً بر مرمت اضطراری آثار تاریخی تمرکز داشت، با مدلی که هم مرمت اضطراری و هم حفاظت پیشگیرانه را در نظر می‌گیرد، جایگزین خواهند کرد. 

علاوه‌براین، در حوزه تدوین و تصویب قوانین نیز چین در حال اعمال تغییرات و اصلاحاتی در حوزه میراث‌فرهنگی است. «سان دلی»، معاون اداره ملی میراث‌فرهنگی چین، می‌گوید یک سیستم قانونی جامع براساس قانون حفاظت از آثار فرهنگی ایجاد شده است. او به خبرگزاری شینهوا گفته است در ماه مارس، یک قانون اصلاح‌شده برای حفاظت از آثار فرهنگی به اجرا درآمد که بر اصول حفاظت اضطراری و تقویت مدیریت میراث‌فرهنگی تأکید می‌کند.

فناوری؛ رکن حفاظت از میراث در دنیای امروز

چین که بهره‌مند از امکانات و فناوری‌هاری روز دنیاست، از این توانایی برای حفاظت میراث‌فرهنگی هم بهره برده است. در این کشور فناوری به یکی از ارکان حفاظت از میراث‌ تبدیل شده است. اسکن‌های سه‌بعدی، تحلیل داده‌ها بر مبنای هوش مصنوعی، تهیه آرشیوهای دیجیتال و همچنین بهره‌مندی از این فناوری‌ها در حوزه باستان‌شناسی و مرمت از جمله مصادیق این موضوع است. استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی امکان نظارت مستمر بر شرایط سایت‌های میراثی را فراهم کرده و اجازه می‌دهد خطراتی که این آثار را در هر سطحی تهدید می‌کنند، در مراحل اولیه شناسایی و رفع شوند.

فناوری همچنین دسترسی عموم به میراث‌فرهنگی را هم دچار تحول کرده است. در غارهای لانگ‌من که جزو میراث جهانی چین است، اسکن سه‌بعدی و فتوگرامتری، آرشیوهای دیجیتالی دقیقی از مجسمه‌های بودایی این مجموعه در دسترس قرار داده. تصاویری با وضوح بالا از ۳۰ غار موگائو -یکی دیگر از آثار جهانی چین- با کمک اسکن سه‌بعدی و امکانات دیجیتال تهیه شده است. این موارد برای مخاطبان جهانی امکانی فراهم می‌کند تا به‌طور مجازی از این غارهای باستانی بازدید کنند.

همکاری‌های بین‌المللی و مزایای تبادل تجربیات

در سراسر چین، بیش از هفت هزار موزه وجود دارد که بیش از ۹۱ درصد آنها ورود رایگان دارند و اکنون سالانه نزدیک به ۱.۵ میلیارد بازدیدکننده دارند. این کشور همچنین ۶۵ سایت‌موزه باستان‌شناسی و بیش از ۲۰۰ مسیر گردشگری در محوطه‌های میراث‌فرهنگی دارد. 

چین علاوه‌بر اینکه خود در زمینه حفاظت از آثار تاریخی و میراث‌فرهنگی ملموس و ناملموس خود تلاش می‌کند، همکاری‌های بین‌المللی در زمینه حفاظت از میراث‌فرهنگی را هم گسترش داده است. این کشور پیشرو در تأسیس اتحادیه میراث‌فرهنگی آسیا است که اولین سازمان بین‌دولتی در این زمینه در قاره آسیا است و مجمع عمومی آن چندی پیش با حضور ایران برگزار شد. چین کمیته فنی سازمان بین‌المللی استانداردسازی در زمینه حفاظت از میراث‌فرهنگی را هم تشکیل داده است.

از سال ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵، متخصصان چینی شش پروژه مرمت و حفاظت در چهار کشور انجام داده‌اند. ۴۹ برنامه مشترک باستان‌شناسی با مشارکت ۲۸ کشور و منطقه آغاز شده است. این میزان از تعامل و اشتراک تجربیات در حوزه معرفی و پژوهش می‌تواند یک بازی برد-برد برای دو کشور باشد. ایران هم به‌گفته وزیر میراث‌فرهنگی قرار است این ارتباطات را با چین شکل دهد و پیش ببرد. هرچند محدود کردن روابط فرهنگی و پژوهشی به یک کشور نمی‌تواند به‌اندازه لازم مؤثر واقع شود، اما قطع ارتباط و همکاری با تمام کشورهای جهان قطعاً به‌هیچ‌وجه به سود فرهنگ و میراث‌فرهنگی ایران نخواهد بود. دهه‌ها باستان‌شناسان و ایران‌شناسان از کشورهای مختلف به ایران آمدند و مطالعات تخصصی انجام داده و نتایج آن را در مجلات بین‌المللی منتشر کردند. حالا اما این ارتباطات تقریبا قطع شده است. ورود پژوهشگران چینی به ایران اگر بتواند آغازگر ورود پژوهشگران از تمام دنیا شود، می‌تواند موثر واقع شود.

گردشگری پایدار و تمدن  پنج‌هزارساله

مدیران فرهنگی چین معتقدند باید سیاست‌های اتخاذ کنند تا نسل‌های آینده هم بتوانند گنجینه‌های تمدنی را در شکل اصلی خود تجربه کنند. به همین دلیل، برای مقابله با تبعات گردشگری انبوه به فکر سیاستگذاری در جهت توسعه پایدار گردشگری افتاده‌اند و به‌دنبال برقراری تعادلی میان توسعه گردشگری و حفاظت از میراث تمدنی کشور هستند.

دولت چین با توجه به نیاز فوری به حفاظت از اماکن فرهنگی به‌ویژه آثاری که در معرض تهدیدات ناشی از فرسایش طبیعی و فعالیت‌های انسانی قرار دارند، برنامه‌هایی را تدوین کرده است. یکی از این موارد، کنترل ورود و حضور هم‌زمان گردشگران در برخی از اماکن تاریخی است. توجه به ظرفیت برد در اماکن گردشگری سیاستی است که چینی‌ها با جدیت دنبال می‌کنند.  

طبق اعلام اداره ملی میراث‌فرهنگی چین یکی از استراتژی‌های کلیدی دولت این است که مدلی از گردشگری پایدار ایجاد شود که هم به اقتصاد و هم به حفاظت از آثار کمک کند. این طرح بر استفاده از فناوری‌های مدرن حفاظت، مانند اسکن سه‌بعدی و حفظ دیجیتال تأکید دارد و زمینه مناسبی برای تجربیات گردشگری مجازی و درنتیجه حفاظت بیشتر آثار تاریخی است. می‌توان گفت چین در حال تعیین یک الگوی جهانی است که نشان می‌دهد چگونه گردشگری و حفاظت از میراث می‌توانند با هم پیش بروند.

با توجه به گسترش همکاری‌های فرهنگی میان ایران و چین، تجربه این کشور در ترکیب حفاظت از میراث‌فرهنگی با توسعه پایدار گردشگری، می‌تواند الگویی ارزشمند برای ایران باشد. اما تحقق این هدف نیازمند پذیرش این مسئله از سوی متولیان فرهنگی است که میراث‌فرهنگی برای کشورهایی که سابقه تمدنی قابل‌توجه دارند، یک سرمایه بی‌تکرار است و باید حفاظت شود. اگر مدیران و دولت یک کشور این مسئله را نپذیرند، سیاستگذاری‌هایی که در این حوزه صورت می‌گیرد، ناظر بر حفاظت تمام و کمال نخواهد بود. 

استفاده از فناوری‌های نو، تدوین قوانین جامع و ایجاد سیاست‌های پایدار، این امکان را برای چین مهیا کرده که هم آثار تاریخی خود را برای نسل‌های آینده حفظ کند و هم گردشگری فرهنگی را به‌شکلی مسئولانه و متوازن توسعه دهد. ایران نیز می‌تواند با بهره‌گیری از این تجربه، نه‌تنها حفاظت از گنجینه‌های تمدنی خود را تضمین کند، بلکه جایگاه خود را در گردشگری فرهنگی جهانی ارتقا دهد. باید پذیرفت آینده میراث‌فرهنگی، ترکیبی از دانش روز، فناوری و تعاملات بین‌المللی است و تجربه چین نشان می‌دهد این هدف دست‌یافتنی است.