«داماد با همان شیوه حرکتی عرض خانه را هم طی کرد و آمد سر جایش نشست و چایش را هورت کشید. سپس رو کرد به مادرش و گفت: مگه معرف نگفته بود منزلشان صد و پنجاه متره؟ من متر زدم؛ صد متر بیشتر نبود که.

داماد تعداد قدم‌هایش را توی گوشی‌اش نوشت و ناگهان چشم‌هایش مثل دندان‌هایش برق زد و گفت: راستی! شما تک‌فرزندی؟ یعنی کل مال و اموال بابات، از جمله همین خونه، به تو ارث می‌رسه و پس‌فردا لازم نیست با میراث‌خورها دعوا و مرافعه کنیم.»

«یه خواستگار داشتم می‌گفت من یوزارسیفم. می‌خوام زنم هم شبیه زلیخا باشه؛ ولی تو شکل کاری ماما، ندیمه زلیخا، هستی.»

این جمله‌ها برش‌هایی از متن کتاب «یکی‌شون خیلی خوبه» نوشته «منصوره رضایی» است که با زبان طنز اجتماعی به مسائل فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، دیدگاه‌ها و ارز‌ش‌های فرهنگی حاکم در ازدواج و مراسم خواستگاری دختران می‌پردازد.

بسیاری از دختران و خانواده‌هایشان با معضلات و نگاه‌های جنسیتی در مراسم خواستگاری مواجه شده‌اند. اما آیا ازدواج، امری اجتماعی است؟ دختران برای خواستگاری سوژه‌اند یا ابژه؟ آیا ازدواج تنها راه برای دختران است یا یکی از گزینه‌های روی میز برای انتخاب شیوه‌ای از زندگی؟

تغییر سنت ازدواج از قاجار تاکنون

«فاطمه موسوی»، جامعه‌شناس، پژوهشگر حوزه زنان و خانواده و مدیر گروه مسائل و آسیب‌های اجتماعی انجمن جامعه‌شناسی ایران در این نشست به بررسی پیشینه تاریخی ازدواج و تحول آن در صد سال اخیر ایران پرداخت: «نهاد خانواده طی صد سال اخیر مورد تغییرات شدید قرار گرفته است. ازدواج در عصر قاجار مانند تمام جوامع پیشاصنعتی واقعه خیلی مهمی بود که باعث می‌شد فرد از کودکی وارد دوره بزرگسالی شود. در جوامع گذشته مرحله‌ای به‌نام نوجوانی را به رسمیت نمی‌شناختند و ازدواج آیین گذار از کودکی به بزرگسالی محسوب می‌شد.»

به‌گفته او، میانگین ازدواج برای دختران سیزده‌سالگی بود: «برای مردان هم حدود شانزده‌سالگی. ازدواج آنقدر شایع بود که فردی به‌ندرت به بیست‌سالگی می‌رسیده است.»

موسوی ادامه داد: «ازدواج‌ها معمولاً ترتیب‌یافته بودند و عشق و علاقه مهم نبود. در عصر قاجار ۶۰ درصد ازدواج‌ها فامیلی و شایع‌ترین آن ازدواج دختر و پسر عمو بود. همچنین به‌دلیل اینکه ارث دختر نصف پسر است، ملک یا اموال خانوادگی مهریه دختر می‌شد و درواقع، بهترین راه، ازدواج بود تا اموال و املاک خانوادگی از خانواده بیرون نرود.»

به‌گفته این جامعه‌شناس، با صنعتی‌شدن، شهرها گسترش پیدا کردند: «در جامعه شهری اولیه در زمان پهلوی اول ما همچنان شاهد خانواده گسترده هستیم؛ اما هرچه شهرنشینی گسترش بیشتری پیدا کرد و مشاغل بیشتر شد، کم‌کم خانواده گسترده، کوچکتر شد و عروس و داماد ترجیح می‌دادند در یک واحد نزدیک یا دورتر زندگی مستقلی داشته باشند.»

از دیدگاه او، با افزایش تغییرات اجتماعی بعد از انقلاب خصوصاً دهه ۷۰ و ۸۰ شاهد شکل‌گیری خانواده هسته‌ای هستیم که ازدواج مبتنی‌بر روابط خود زن و شوهر است: «البته از دهه‌های ۲۰ و ۳۰ ازدواج برپایه عشق از رسانه‌های غربی، مانند سینما و داستان‌هایی که در ایران منتشر می‌شد، نشر پیدا کرد. در اینجا ازدواج تک‌‌همسری رواج پیدا می‌کند و ازدواج موقت رد می‌شود. در طبقه مرفه شهری مردان ترجیح می‌دادند معشوقه داشته باشند، ولی ازدواج موقت انجام ندهند.»

موسوی گفت در سال ۱۳۹۵ میانگین سن ازدواج برای مردان ۲۷ و برای زنان ۲۳ سال بود و برای هر دو جنس سه سال افزایش داشته است: «در میان روستاییان میانگین سن ازدواج پایین‌تر از شهر است. در قانون ایران کودک‌همسری را به رسمیت نمی‌شناسند و میانگین سن ازدواج در مناطق ایران متغیر است. این موضوع نشان‌دهنده این است که الگوهای همسرگزینی در ایران به‌شدت تحت‌تأثیر فرهنگ بومی منطقه‌ای، تحصیلات، سبک زندگی و طبقه اجتماعی تعیین می‌شود.»

در دیدگاه سنتی زن ابژه است

«فریده ملاعسگری»، جامعه‌شناس و مدیر مؤسسه فرهنگی هنری اندیشه و هنر فاخته، در این نشست گفت در چند سال اخیر با مسئله کاهش میل به ازدواج در جوانان و زنان مواجه هستیم که دلایل چندبعدی اجتماعی فرهنگی اقتصادی دارد: «زنان بیشتر به‌ ارزش‌های مدرن که موجب تسهیل حضور زنان در عرصه اجتماعی و هویت مستقل و استقلال اقتصادی است، پایبند هستند. درواقع، آنان بیشتر بر روی آموزش خود در زمینه مهارت‌های زندگی، شغلی و تحصیلات دانشگاهی سرمایه‌گذاری می‌کنند. در مقابل مردان بیشتر طالب نقش‌های سنتی زن خانه‌دار و تربیت فرزندان و در خدمت خانواده هستند.»

به‌گفته او، همین دیدگاه متعارض زنان و مردان موجب کاهش میل به ازدواج از جانب دختران شده: «در دیدگاه سنتی، ازدواج در ایران چنین است که زن عاملیت ندارد و ابژه است و انتخاب می‌شود و حق انتخاب با پسر است. همچنان این موضوع پابرجا است. البته با تغییر بینش دختران و تغییرات اجتماعی که به‌ وجود آمده، کم‌کم به‌سمت عاملیت زنان می‌رویم که حق انتخاب دارند.»

او معتقد است: «قوانین هم از تشکیل خانواده حمایت می‌کنند و زن را به‌عنوان یک هویت مستقل قبول ندارد و در ذیل خانواده زن را تعریف می‌کند.»

تکرار یک نظم اجتماعی

«فهیمه نظری»، جامعه‌شناس و مدیر گروه خانواده انجمن جامعه‌شناسی ایران، در این نشست گفت: «در باطن خواستگاری، یک نظم اجتماعی است که تکرار می‌شود و آن نظم اجتماعی تابع قدرت است. در این آیین همیشه مردان هستند که پیشقدم می‌شوند و درخواست می‌کنند و طالب هستند. در بحث عشق و ازدواج هم سلسله‌مراتبی وجود دارد که این سنت شاید به زمان‌هایی بر می‌گردد که مرد صاحب زمین است، مالک است و دارایی در اختیار او است. نام خانوادگی بر فرزند از نام او است و در اینجا اوست که تصمیم می‌گیرد که زن را انتخاب کند.»

به‌گفته او، این سنت به‌شکل نظم نمادین تکرار شده است و حتی امروز هم که شیوه‌های مدرن ازدواج را می‌بینیم، باز هم شاهد این نظم هستیم: «مرد می‌پرسد و می‌خواهد و زن تصمیم می‌گیرد و جواب می‌دهد.»