پروژه شمارش پرندگان شکاری در ایران به‌شکل داوطلبانه و با تیمی متشکل از پژوهشگران متخصص، داوطلبین و علاقه‌مندان در منطقه تالش استان گیلان فعالیت می‌کند. «محمدرضا کشفی»، این پروژه را با همراهی و مدیریت «احسان طالبی»، حفاظتگر، از سال ۱۳۹۹ در منطقه گلوگاه مازندران آغاز کرد. کشفی و «مطهره حکیمی‌نژاد» که هر دو در حوزه پرنده‌نگری و مطالعه پرندگان فعالیت می‌کنند، چهار سال پیش، با حضور در منطقه تالش به‌مدت دو ساعت، بیش از هزار عقاب بزرگ و ۲۰۰ دال معمولی مشاهده کردند که آنها را به انجام شمارش‌های گسترده‌تر ترغیب کرد. از همین رو، سال گذشته شمارش پرندگان شکاری به‌مدت ۴۶ روز با هدف پایش جمعیت دال‌ها در تالش صورت گرفت و بیش از هزار دال قهوه‌ای و دال سیاه شمارش شد. این عدد قابل‌توجه، تیم را بر آن داشت تا برای یک پایش بلندمدت، کل فصل مهاجرت را پوشش دهند. براین‌اساس، شمارش سال جاری از ۶ شهریور آغاز شده و تا اول آذر ادامه خواهد داشت تا با جمع‌آوری داده‌ها، برنامه‌ها و اقدامات لازم برای حفاظت از این گونه‌های ارزشمند تدوین شود. «پیام ما» دراین‌باره با محمدرضا کشفی، کارشناس تنوع‌زیستی و مدیر پروژه شمارش پرندگان شکاری تالش، گفت‌وگویی داشته که در ادامه می‌خوانید.

داستان شمارش پرندگان شکاری چگونه رقم خورد؟

پروژه شمارش پرندگان شکاری در ایران در سال ۱۳۹۹ در گلوگاه مازندران آغاز شد و در سال اول، کار شمارش توسط احسان طالبی، من و جمعی از علاقه‌مندان انجام می‌گرفت. پیش از شروع این پروژه، اطلاعات چندانی درباره پرندگان شکاری مهاجر که از این مناطق عبور می‌کردند، در دست نبود. وقتی این پروژه را شروع کردیم، نمی‌دانستیم به‌لحاظ تعداد و تنوع پرندگان، دقیقاً چه چیزی در انتظار ماست.

در ابتدا قرار بود این پروژه با همراهی دو نفر سوئدی که قصد سفر به ایران داشتند، انجام شود؛ اما به‌دلیل شرایط پیش‌آمده، این افراد نتوانستند بیایند و تیم خودمان کار را شروع کرد. وجه تمایز اصلی ما با پروژه‌های مشابه، مانند پروژه ۱۷ساله باتومی در گرجستان، در این است که در آنجا افراد خارجی پروژه را بنیانگذاری و اجرا می‌کنند، درحالی‌که ما این پروژه را در ایران به طور کامل توسط ایرانی‌ها پایه‌گذاری و با همکاری و حمایت ایرانیان آن را گسترش دادیم.

باوجوداین، محققان و علاقه‌مندان به پرندگان از سراسر دنیا تمایل دارند در پروژه شمارش پرندگان شکاری در ایران شرکت کنند. دلیل این امر تفاوت‌ چشمگیر در تعداد پرندگان مهاجر است؛ به‌عنوان مثال، تعداد عقاب‌هایی که از گلوگاه عبور می‌کنند، نسبت به سایر مناطق از جمله باتومی، بسیار بیشتر است.

ما پس از شروع این پروژه، متوجه شدیم یک نفر ایتالیایی تقریباً دو سال قبل از ما به آن منطقه آمده و طی سه روز با همکاری چند نفر از دانشجویان محیط‌زیست، شمارشی انجام داده و مقاله‌ای منتشر کرده است. عنوان مقاله این بود: «آیا محدوده گلوگاه تا کردکوی، محل مناسبی برای عبور پرندگان شکاری است یا خیر؟» ما وقتی کارمان را شروع کردیم، از وجود این پژوهش بی‌خبر بودیم و بعد از یکی‌دو ماه متوجه شدیم چنین کاری قبلاً انجام شده است.

دو سال ابتدایی پروژه شمارش پرندگان شکاری در گلوگاه مازندران انجام می‌شد. سپس در سال ۱۴۰۱، علاوه‌بر شمارش کوتاهی که در منطقه‌ای از گرگان داشتیم، برای اولین‌بار چندروزی به تالش آمدیم. این سفر پس از یک دوره بارندگی برنامه‌ریزی شده بود؛ زیرا معمولاً انتظار می‌رود بلافاصله پس از توقف باران، تعداد قابل‌توجهی پرنده شکاری مهاجرت کنند.

هنگامی که در مسیر تالش پیش می‌رفتیم، تعداد زیادی دال و عقاب در حال عبور مشاهده کردیم. همانجا از ماشین پیاده شدیم و از کنار جاده شمارش کردیم و در بازه زمانی کوتاه، بیش از هزار عقاب بزرگ و بیش از ۲۰۰ فرد دال معمولی یا همان دال قهوه‌ای را شمارش کردیم.

این مشاهده برای ما بسیار جذاب بود، در گلوگاه و حتی در پروژه باتومی، تعداد کل دال‌های شمارش‌شده در طول سه ماه حدود ۱۰۰ فرد است. اینکه توانستیم در عرض تنها دو ساعت، این تعداد چشمگیر از دال‌ها را در آسمان تالش ببینیم، تجربه‌ای بی‌نظیر بود و ما را برای شمارش بلندمدت و هرساله در منطقه تالش ترغیب کرد و تصمیم گرفتیم سال‌ بعد شمارش طولانی‌تری انجام دهیم.

بااین‌حال، در سال ۱۴۰۲ من سرباز بودم و وقفه‌ای در اجرای برنامه شمارش ایجاد شد. در سال ۱۴۰۳ توانستیم ۴۶ روز شمارش را به انجام برسانیم و تعداد قابل‌توجهی از پرندگان شکاری را مشاهده کنیم. در این مدت، بیش از هزار دال معمولی و دال سیاه شمارش شد که یک داده بسیار جالب و ارزشمند محسوب می‌شود.

امسال تیم پروژه تصمیم گرفت شمارش تمام فصل را به انجام رساند. این برنامه از ۶ شهریور تا اول آذر ادامه دارد تا مهاجرت پرندگان شکاری به‌طور کامل بررسی شود و تعداد گونه‌های مختلفی که از این منطقه عبور می‌کنند، مشخص شود. در این شمارش، گونه‌هایی که در وضعیت آسیب‌پذیر و در معرض خطر قرار دارند، مورد توجه ویژه هستند. به‌عنوان مثال، بررسی بازه زمانی عبور و تعداد گونه‌های مهمی چون سنقر سفید، عقاب شاهی، عقاب صحرایی، عقاب خالدار بزرگ و دال سیاه از اولویت‌هاست.

هدف نهایی، انجام یک شمارش استاندارد و هدفمند در سال‌های آتی است. شمارش‌های امسال بیشتر جنبه آزمایشی دارند تا شرایط عبور گونه‌های مختلف بررسی شود. همچنین، تلاش می‌شود تیم پروژه تقویت شود و افراد بیشتری آموزش ببینند تا شمارش‌ سال‌های بعد با کمک آنها انجام گیرد. مشارکت نیروی انسانی و حمایت‌های مالی و معنوی مردم و سازمان محیط‌زیست از نکات مهمی است که اجرای این کار را امکان‌پذیر می‌کند.

شمارش پرندگان باید به‌صورت پیوسته و سالانه انجام شود. ما سعی می‌کنیم در کنار این فعالیت، ارتباط خود را با مردم محلی افزایش دهیم و حتی بسیاری از آنها را جذب کنیم تا هم به پرندگان توجه بیشتری داشته باشند و هم تأثیرگذاری افراد محلی در حفاظت از پرندگان بیشتر از ما شود. مثلاً اگر پرندگانی زخمی یا ضعیف پیدا شوند، افراد محلی آموزش‌دیده می‌توانند آنها را برای مدت کوتاهی نگهداری و سپس رهاسازی کنند.
علاوه‌براین، اگر مردم محلی بتوانند گونه‌های مختلف پرندگان را شناسایی کنند، می‌توانیم گزارشاتی در طول سال درباره پرندگان بومی و عبوری، جمع‌آوری کنیم. این امر می‌تواند روی شکارچیان نیز تأثیر بگذارد و آنها را ترغیب کند شکار را کنار بگذارند، به‌ویژه در مورد گونه‌هایی که در خطر هستند.

منطقه‌ای که در حال حاضر در آن ایستگاه دارید چه ویژگی‌های منحصربه‌فرد جغرافیایی و اقلیمی دارد که آن را به یک کریدور برای عبور گسترده و متراکم پرندگان شکاری در مسیر مهاجرت تبدیل کرده است؟

نوار غربی دریای خزر، از آستارا تا تالش، به‌دلیل موقعیت جغرافیایی منحصر‌به‌فرد خود یکی از مهم‌ترین نقاط ورودی برای پرندگان مهاجر به ایران است. نزدیکی دریا و کوه‌‌های مرتفع تالش باعث ایجاد گذرگاهی با تراکم عبور بالایی از پرندگان مهاجر در این محدوده شده.

پرندگان شکاری نیز به همین دلیل در این منطقه عبور چشمگیری دارند. این پرندگان با بهره‌گیری از جریان‌های هوای گرم می‌توانند با صرف کمترین انرژی اوج بگیرند و مسیر مهاجرت خود را ادامه دهند. جریان‌های هوای گرم روی دریا و کوه‌های بلند مه‌گرفته کمتر است و باریکه‌ بین دریا و کوه‌های مرتفع مستعد عبور پرتراکم پرندگان شکاری است و ایستگاه‌های شمارش معمولاً در چنین مناطقی تأسیس می‌شوند.

هرچند کل این محدوده دارای خصوصیات لازم برای مهاجرت است، نقاطی که در تالش برای شمارش انتخاب کردیم، دارای ویژگی‌های خاصی است که شرایط دید باز را برای شناسایی و شمارش تعداد بیشتری از پرندگان فراهم می‌آورد. پس از شمارش اولیه، در ادامه کار تعیین سن و جنسیت پرندگان نیز انجام می‌شود.

این منطقه چندین منطقه حفاظت‌شده را در برمی‌گیرد؛ از جمله «لیسار» که تقریباً از نزدیکی دریا آغاز شده و تا ارتفاعات حدود دو هزار متری ادامه می‌یابد. دو ایستگاه برای شمارش پرندگان داریم؛ یکی در کنار شهر «حویق» و دیگری در ارتفاعات شهر «چوبر». این نقاط به‌دلیل دسترسی راحت و دید باز به اطراف انتخاب شده‌اند تا بتوانیم به‌خوبی از دریا تا ارتفاعات را پوشش دهیم. در سال‌های آینده‌ با افزایش داوطلبین قصد داریم یک ایستگاه در جلگه و دیگری در ارتفاع بالا برای روزهای آفتابی در نظر بگیریم.

امسال، داده‌های شمارش روزانه را در لحظه و به‌صورت آنلاین در یک سایت بین‌المللی قرار می‌دهیم. انتشار نتایج به‌صورت آنلاین و روزانه، گزارشی برای داوطلبان و حامیانی است که این پروژه را ممکن کرده‌اند. این نتایج به آنها این امکان را می‌دهد که ثمره تلاش و اعتمادشان به پروژه را ببینند. همچنین، این اطلاعات به محققان نه‌تنها در ایران، بلکه در سرتاسر جهان کمک می‌کند بتوانند برنامه‌های حفاظتی دقیق‌تری برای مسیرهای مهاجرتی تعریف کنند. بسیاری از این پرندگان از سه قاره عبور می‌کنند؛ بنابراین، تلاش برای حفاظت آنها نمی‌تواند به یک نقطه محدود شود و باید تمام مسیر مهاجرت امن بماند. مقدمه حفاظت، داشتن داده‌های دقیق از مسیرهای مهاجرت است.

سال گذشته، ما حدود شش هزار عقاب بزرگ و جالب‌تر از آن، بیش از یک هزار پرنده دال را شمارش کردیم. این تعداد دال عبوری نه‌تنها در ایران، بلکه در شرق اروپا و غرب آسیا بی‌سابقه است و تاکنون چیزی مشابه آن ثبت نشده. یکی از اهداف مهم ما استانداردکردن روش شمارش برای به‌دست‌آوردن داده‌های باکیفیت است. در تمام‌ دوره شمارش امسال، از نظر مهارت شمارشگران، تجهیزات، شیوه پایش و وارد کردن داده نسبت به سال گذشته بهبود قابل‌توجهی داشته‌ایم و این پیشرفت در داده‌ها  قابل‌مشاهده است. امسال ما تنها در یک روز ۴۵۰ دال معمولی را شمارش کردیم که نشان می‌دهد شمارش یک‌هزارتایی سال گذشته با آمار عبوری واقعی فاصله داشته است.

وضعیت مشارکت داوطلبانه در شمارش امسال چطور بود؟
به‌دلیل شرایط کشور، جنگ و نگرانی‌های اقتصادی، مشارکت کمی کاهش یافته. به‌خصوص در اواسط هفته‌ها تعداد افراد کمتر است، اما آخر هفته‌ها تعداد بیشتری برای کمک می‌آیند. تا امروز حدود ۴۰نفر در این پروژه شرکت کرده‌اند.

داوطلبانی که به این پروژه می‌پیوندند، چه مهارت‌ها و تجربیات میدانی کسب می‌کنند؟

افرادی که در پروژه شرکت می‌کنند، با شناختی که از پرندگان به‌ویژه شکاری به دست می‌آورند، می‌توانند بسیاری از گروه‌های این پرندگان را شناسایی کنند. ما علاوه‌بر اینکه به محل شمارش می‌رویم و در طول روز حدود هشت ساعت به مشاهده و شناسایی پرندگان می‌پردازیم، کلیدهای شناسایی را به داوطلبین و علاقه‌مندان آموزش و توانایی شناسایی خودمان را افزایش می‌‌دهیم. پرواز و رفتار پرندگان را به‌شکل عملی بررسی می‌کنیم و می‌توانیم با استفاده از دوربین عکاسی و فیلمبرداری، تصاویر و فیلم‌های خوبی از آنها تهیه کنیم.

هر شب کلاس‌های شناسایی در اقامتگاه برگزار می‌کنیم و عکس‌هایی را که در طول روز گرفته‌ایم، بررسی می‌کنیم. این کار به ما کمک می‌کند اطلاعات خوبی درباره مهاجرت و زندگی گونه‌های مختلف به دست آوریم.
علاوه‌براین، تجربه هماهنگی در شمارش پرندگان و شناسایی آنها نیاز به همکاری و هماهنگی بین افراد دارد. ما سعی می‌کنیم بچه‌ها را در این زمینه تقویت کنیم تا در سال‌های آینده شمارش استانداردی انجام دهیم.

همچنین، سایر گونه‌هایی که در کنار پرندگان مشاهده می‌شوند نیز اهمیت دارند. مثلاً گونه‌های گیاهی که در محل شمارش و در مسیر آن وجود دارند، یا حشرات مختلفی مانند آسیابک‌ها و پروانه‌هایی که رد می‌شوند، نیز مورد توجه قرار می‌گیرند. علاوه‌بر پرندگان شکاری، گونه‌های زیادی مانند درناها، لک‌لک‌ها و گنجشک‌سانان از این منطقه مهاجرت می‌کنند. پرواز گروهی درنا‌ها و باکلان‌ها که به‌شکل «V» حرکت می‌کنند، برای افراد بسیار جذاب است.

گاهی اوقات بسته به شرایط آب‌وهوا می‌توانیم پرندگان را بسیار نزدیک و به‌خوبی مشاهده کنیم. مثلاً یک روز تنها دو نفر بودیم و پرندگان به‌قدری نزدیک رد می‌شدند که یکی از آنها نزدیک بود به ما برخورد کند، اما در آخرین لحظه تغییر جهت داد. یک روز دیگر، دالی نزدیک ما روی درخت نشست. دال‌ها معمولاً با طول بال‌هایشان که حدود سه متر است، شناخته می‌شوند.

این تجربه‌ها هیجان‌انگیز است؛ زیرا در شرایط عادی شاید هیچ‌گاه نتوانیم چنین جزئیاتی از پرندگان را ببینیم. گاهی اوقات آنها به‌قدری بالا می‌روند که دیدنشان با چشم غیرمسلح دشوار می‌شود. ما که رشته محیط‌زیست و تنوع‌زیستی خوانده‌ایم، در طول مقطع لیسانس و حتی در ارشد، بازدید میدانی خاصی نداشتیم. در مقطع لیسانس فقط دو یا سه سفر مرتبط با حیات‌وحش داشتیم که آن‌هم محدود بود و گونه خاصی را از نزدیک نمی‌دیدیم. این تجربیات با شرکت در پروژه‌های شمارش پرندگان شکاری، قابل‌مقایسه نیست. به همین جهت، همواره از همه‌ استادان و دانشجویان رشته محیط‌زیست و رشته‌های مرتبط و همچنین کارشناسان و محیطبانان دعوت می‌کنیم در پروژه شمارش حضور پیدا کنند و پرندگان شکاری را از فاصله نزدیک ببینند و در کنار متخصصین توانایی‌های میدانی خود را افزایش دهند.
شرکت‌کنندگان در این پروژه‌ می‌توانند در بعضی روزها بیش از هزار عقاب و همچنین انواع مختلف پرندگان شکاری را مشاهده کنند. آشنایی با رفتارهای مختلف، شکل مهاجرت و نحوه زندگی این پرندگان، می‌تواند جذابیت خاصی داشته باشد و به درک عمیق‌تری از این موجودات کمک کند.

این گونه پروژه‌ها چه تأثیری بر دیدگاه داوطلبان می‌گذارد؟

انسان‌ها تا زمانی که چیزی را نشناسند، شاید از آن مراقبت نکنند. وقتی افراد با سختی‌های زندگی و چالش‌های مهاجرت پرندگان آشنا می‌شوند، به‌ویژه روزهایی که باران می‌بارد و پرندگان چون دال‌ها و عقاب‌ها چندین روز روی درخت‌ها می‌نشینند به‌انتظار پایان باران، آنها را بیشتر درک می‌کنند. در این روزها پرندگان نمی‌توانند به‌خوبی تغذیه کنند و ممکن است به‌شدت ضعیف شوند. گاهی اوقات، آنها حتی به وسط جاده می‌آیند و می‌نشینند. ما گزارش‌هایی داریم مبنی‌بر اینکه برخی از این پرندگان به زمین می‌افتند و پس از مدتی به دست فعالان محیط‌زیست می‌رسند و چند روزی از آنها نگهداری می‌شود تا دوباره رهاسازی شوند. این آگاهی توجه داوطلبان را حتی به پرندگان عادی شهری جلب می‌کند و توانایی شناسایی برخی گونه‌ها را به آنها می‌دهد.

این تجربیات همچنین ابعاد جهانی حضور پرندگان در کنار ما را نشان می‌دهد؛ اینکه پرنده‌ای ممکن است از سیبری یا آلاسکا سفر خود را آغاز کرده باشد، از آسمان ایران عبور کند و تا آفریقا برود و سپس در فصل بهار مسیر طولانی بازگشت خود را طی کند. به‌عنوان مثال، در بحث چهارشنبه‌سوری، استفاده از مواد آتش‌زا ممکن است در زمان مهاجرت بسیاری از گونه‌ها باعث ایجاد سروصدا شود و پرندگان را آشفته کند. خود من نیز علاقه‌ام به عکاسی حیات‌وحش و پرنده‌نگری باعث شد رشته تحصیلی‌ام را از مهندسی متالورژی به محیط‌زیست تغییر دهم. در حال حاضر، تلاش می‌کنیم با همکاری انجمن‌های محلی، کلاس‌های آموزشی و آشنایی با پرندگان و حیات‌وحش را برای کودکان برگزار کنیم. قطعاً تأثیرگذاری بر نسل آینده و افزایش آگاهی محیط‌زیستی، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

فکر می‌کنید وظیفه سازمان حفاظت محیط‌زیست در قبال پروژه‌هایی ازاین‌دست چیست؟

سازمان هرچه بیشتر شرایط را برای اجرای پروژه‌های این‌چنینی، با حمایت مادی و معنوی فراهم کند، گروه‌های مختلف می‌توانند به اجرای این پروژه‌ها پردازند. این اقدامات به تحقق بسیاری از اهداف سازمان، از جمله پایش پرندگان مهاجر، فرهنگ‌سازی و جلوگیری از شکار و حفاظت از گونه‌های مناطق مختلف، کمک می‌کند. از طریق کارهای فرهنگی و آموزشی، به‌ویژه در کنار پروژه‌های شمارش و حفاظت، می‌توان فرهنگ‌سازی مناسبی در میان مردم محلی انجام داد. اگر ما بتوانیم افرادی محلی را پیدا کنیم که به‌طور داوطلبانه و باانگیزه خود بخواهند از طبیعت و مناطق اطرافشان حفاظت کنند، این بهترین روش برای حفظ محیط‌زیست خواهد بود. با توجه به تنوع‌زیستی ایران، حتی اگر سازمان محیط‌زیست نیروی انسانی کافی داشته باشد، تا زمانی که مردم محلی نخواهند از طبیعتشان حفاظت کنند، ممکن است تأثیرگذاری این سازمان اندک باشد.