کوه «شیوشگان» به‌عنوان یکی از شاخص‌ترین میراث‌های طبیعی استان کرمان و ثبت‌شده در فهرست آثار طبیعی ملی کشور، این روزها زیر فشار شدید فعالیت‌های عمرانی، ساخت‌وسازهای غیرمجاز و برداشت‌های غیرقانونی از بستر طبیعی خود، در حال نابودی تدریجی است. این روند چهره‌ زمین‌شناختی و اکولوژیک این کوه را مخدوش کرده و نماد دیرپای کرمان را در آستانه حذف از حافظه طبیعی و فرهنگی مردم قرار داده است.

کوه شیوشگان در جنوب شهر کرمان، از دیرباز بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی این شهر بوده است و منظر طبیعی آن، همچون دژ طبیعی بر فراز شهر، در متون و خاطرات مردم کرمان جایگاهی ویژه دارد که بااین‌حال، طی سال‌های اخیر، حریم این میراث طبیعی ملی بدون کوچک‌ترین رعایت ضوابط حفاظتی، مورد تعرض قرار گرفته و بخش‌هایی از دامنه آن به‌منظور احداث جاده، ساختمان و حتی انبارهای غیرمجاز، تخریب شده است.

درحالی‌که طبق قانون، هرگونه دخل و تصرف در عرصه و حریم آثار ثبت‌شده ملی، جرم محسوب می‌شود، اما در عمل، نبود نظارت مستمر و نبود پاسخگویی از سوی دستگاه‌های مسئول، زمینه‌ساز تخریب گسترده این میراث طبیعی شده است.

برداشت‌های غیرمجاز و سکوت نهادهای متولی

گزارش‌های میدانی حاکی از آن است که در برخی بخش‌های کوه، برداشت مصالح سنگی و خاکی بدون مجوز انجام می‌گیرد. کارشناسان زمین‌شناسی و محیط‌زیست بارها نسبت به خطر فرسایش شدید، لغزش دامنه‌ها و ازبین‌رفتن بافت زمین‌شناختی کوه هشدار داده‌اند و با وجود این هشدارها، سکوت و انفعال برخی دستگاه‌های نظارتی به‌ویژه در سطوح استانی، عملاً راه را برای تخریب بیشتر باز گذاشته است.

تجربه تلخ شیوشگان، بار دیگر ضعف ساختار مدیریتی کشور در حوزه حفاظت از میراث طبیعی را عیان کرده است و تداخل وظایف میان اداره‌‌های کل میراث‌فرهنگی، حفاظت محیط‌زیست و منابع‌طبیعی سبب شده است هیچ‌یک مسئول مستقیم پاسخگویی در برابر افکار عمومی نباشند. از طرف دیگر، نبود طرح حفاظتی مصوب، کمبود نیروهای یگان حفاظت، و تخصیص نیافتن بودجه کافی برای پایش مستمر مناطق ثبت‌شده، وضعیت را به نقطه‌ای بحرانی رسانده است.

این کوه فقط توده‌‌ای سنگی نیست، بخشی از منظر فرهنگی و تاریخی شهر کرمان است و هرگونه تغییر در چهره طبیعی آن، چشم‌انداز شهر را خدشه‌دار می‌کند و یکی از عناصر هویت‌ساز را از بین می‌برد.

ضرورت بازنگری در سیاست‌های حفاظتی

جامعه محلی، فعالان محیط‌زیست و اصحاب رسانه انتظار دارند نهادهای نظارتی به‌ویژه سازمان بازرسی کل کشور و دادستانی عمومی و انقلاب کرمان با فوریت به این پرونده وارد شوند و ضمن توقف فوری فعالیت‌های تخریبی، مسئولان کوتاهی‌کننده در حفاظت از کوه را مورد بازخواست قرار دهند. 

از طرف دیگر، این رخداد بار دیگر ضرورت اصلاح رویکرد کشور در مدیریت میراث طبیعی را یادآور می‌شود که حفاظت از آثار طبیعی نباید تنها بر دوش سازمان‌های محلی گذاشته شود؛ بلکه نیازمند سیاست ملی، بودجه اختصاصی و ضمانت اجرایی قاطع است و تدوین طرح جامع حفاظت از منظر طبیعی و فرهنگی کرمان می‌تواند نخستین گام برای جلوگیری از تکرار چنین فجایعی باشد.

درحالی‌که کوه شیوشگان در فهرست میراث طبیعی ملی ثبت شده است، پرسش اساسی این است که چرا حریم حفاظتی آن رعایت نمی‌شود و چه نهادی پاسخگوی این تخریب آشکار است؟

ضعف در اجرای قوانین حفاظت از میراث طبیعی، نبود بودجه پایدار برای پایش مناطق ثبت‌شده و هم‌پوشانی وظایف میان نهادهای مسئول، باعث شده است میراث طبیعی کشور قربانی بی‌نظمی اداری شود.

علاوه‌بر اینها، انتظار افکار عمومی از استانداری کرمان، اداره‌کل میراث‌فرهنگی و سازمان حفاظت محیط‌زیست این است که با فوریت روند تخریب را متوقف و طرحی جامع برای احیای حریم کوه تدوین کنند.

اگر میراث طبیعی همچون کوه شیوشگان را صرفاً به چشم زمین قابل‌بهره‌برداری بنگریم، درحقیقت ریشه‌ تمدن خود را می‌تراشیم و تجربه‌ تلخ نابودی کوه‌ها و تپه‌های باستانی در سایر نقاط کشور باید برای کرمان هشداری جدی باشد؛ زیرا بازگرداندن طبیعت، همانند بازگرداندن تاریخ، ناممکن است.