در سال‌های اخیر، پدیده‌ گردشگری بی‌ضابطه در مناطق طبیعی و تاریخی ایران به بحرانی نگران‌کننده بدل شده است. آنچه در ابتدا قرار بود فرصتی برای شناخت سرزمین، فرهنگ و پاسداشت میراث طبیعت باشد، اکنون در بسیاری موارد به فعالیتی سودمحور و بی‌اعتنا به اصول حفاظت از محیط‌زیست و میراث‌فرهنگی تبدیل شده است. از طرفی مقاصد طبیعی که باید با رعایت اصول از آنها بازدید شود، به مکان جانمایی باندهای صوتی و پخش موسیقی در دل جنگل و کویر برای برگزاری مهمانی‌های شبانه مبدل شده و به‌جز ازبین‌رفتن امنیت زیستگاه‌ها، محلی شده‌اند برای تجمع زباله، تخریب پوشش گیاهی و برهم خوردن آرامش حیات‌وحش.

وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی در سال‌های گذشته با هدف ساماندهی این عرصه، نظام صدور کارت راهنمای تور را طراحی کرده بود تا تضمینی برای تخصص، اخلاق حرفه‌ای و رعایت ضوابط محیط‌زیستی باشد، اما در عمل، این چارچوب به مجوزی تشریفاتی بدل شده و بسیاری از دارندگان کارت بدون دانش کافی یا مسئولیت‌پذیری لازم، صرفاً با هدف کسب درآمد، تورهایی برگزار می‌کنند که پیامدهای مخربی برای طبیعت و فرهنگ بومی دارند.

در کشورهای پیشرو در گردشگری پایدار، راهنمایان تور پیش از دریافت مجوز باید در دوره‌های فنی و اخلاقی سختگیرانه شرکت کنند و عملکردشان به‌طور مستمر ارزیابی می‌شود اما در ایران، فرایند صدور کارت اغلب محدود به چند دوره آموزشی کوتاه و آزمون نظری است و پس‌ازآن، هیچ نظارت میدانی مؤثری وجود ندارد. درنتیجه، کارت راهنمای تور بیشتر به یک برگه‌ اداری فاقد هویت اخلاقی بدل شده تا نشانه‌ای از صلاحیت حرفه‌ای و تخصصی.

به‌عنوان کسی که سال‌ها در رسانه درباره‌ این روند هشدار داده‌ام و حتی راهکارهای مشخصی برای اصلاح آن ارائه کرده‌ام، باید بگویم تأسف‌بار است هنوز تغییری جدی در نگاه سیاستگذاران و متولیان امر دیده نمی‌شود. البته مشکل در فقدان قانون نیست، بلکه در بی‌اثر بودن مقررات موجود و نبود اراده‌ اجرایی برای توجه به آنهاست.

افزون‌براین، نظارت بر فعالیت تورها میان چند نهاد پراکنده است؛ وزارت میراث‌فرهنگی، سازمان حفاظت محیط‌زیست، استانداری‌ها و شوراهای محلی هر یک بخشی از مسئولیت را برعهده دارند، اما در عمل هیچ‌کدام پاسخگو نیستند. همین گسست نهادی باعث شده است بسیاری از مناطق حساس مانند جنگل‌ها، تالاب‌ها یا عرصه‌های کویری، قربانی تخریب و نابسامانی‌ها شوند. در کنار ضعف ساختاری، مشکل فرهنگی نیز وجود دارد. در فضای عمومی و رسانه‌ای، گردشگری اغلب با جنبه‌های سرگرمی و تفریحی معرفی می‌شود و از مسئولیت اجتماعی و اخلاقی گردشگران و راهنمایان سخنی به میان نمی‌آید. این نگاه سطحی سبب شده است سفر، از فرصتی برای یادگیری و احترام به طبیعت به‌شکلی از مصرف فرهنگی بدل شود. در بسیاری از تورها، مسیرهای پرخطر بدون هماهنگی با نهادهای ذی‌ربط انتخاب و ظرفیت محیط‌زیستی مناطق نادیده گرفته می‌شود و به‌جای آموزش گردشگران درباره‌ ارزش‌های طبیعی، تنها بر هیجان و تفریح تأکید می‌شود. البته رسانه‌ها می‌توانند در اصلاح این نگرش نقش محوری ایفا کنند، اما برای این کار باید از تبلیغ صرف سفر فاصله بگیرند و به ترویج گردشگری مسئولانه بپردازند. به تعبیری اکنون زمان بازنگری جدی در ساختار و ارزش‌های گردشگری کشور فرارسیده است و در گام نخست باید فرایند صدور و تمدید کارت راهنمایان تور اصلاح شود تا تنها افرادی که دوره‌های تخصصی در زمینه‌ محیط‌زیست و فرهنگ بومی، اصول گردشگری پایدار را گذرانده‌اند، مجاز به فعالیت باشند. تمدید کارت نیز باید مشروط به ارزیابی میدانی عملکرد و تعهد اخلاقی راهنمایان شود.

در قدم دوم، تشکیل کمیته‌ای مشترک میان وزارت میراث‌فرهنگی، سازمان حفاظت محیط‌زیست و تشکل‌های مردم‌نهاد می‌تواند نظارت را واقعی‌تر و پاسخگویی را ممکن سازد و پس‌ازآن، لازم است هر منطقه‌ طبیعی یا تاریخی براساس ظرفیت گردشگرپذیری و تردد، سقف حضور گروه‌های انسانی را داشته باشند و تورها ملزم به دریافت مجوز منطقه‌ای از نهادهای محلی شوند.

درنهایت، اصلاح نگاه فرهنگی جامعه از طریق آموزش و رسانه اهمیت حیاتی دارد. صداوسیما و شبکه‌های اجتماعی می‌توانند به‌جای نمایش چهره‌ سطحی از سفر و گردشگری، مردم را با مفاهیم ارزشمند «ردپای کمتر» و «مسئولیت در سفر» آشنا کنند تا گردشگری پلی باشد برای آگاهی، احترام و دوستی با طبیعت و فرهنگ، نه ابزاری برای تخریب آن؛ چراکه تنها با تغییر نگرش از سودمحوری به مسئولیت‌محوری، می‌توان امید داشت گردشگری در ایران دوباره به مسیری اخلاقی، فرهنگی و پایدار بازگردد.